Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.1

Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 1
kasyacit tv atha kālasya rājā daśarathaḥ sutam /
bharataṃ kekayīputram abravīd raghunandanaḥ

ayaṃ kekayarājasya putro vasati putraka /
tvāṃ netum āgato vīra yudhājin mātulas tava

śrutvā daśarathasyaitad bharataḥ kekayīsutaḥ /
gamanāyābhicakrāma śatrughnasahitas tadā

āpṛcchya pitaraṃ śūro rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam /
mātḥṃś cāpi naraśreṣṭhaḥ śatrughnasahito yayau

yudhājit prāpya bharataṃ saśatrughnaṃ praharṣitaḥ /
svapuraṃ prāviśad vīraḥ pitā tasya tutoṣa ha

sa tatra nyavasad bhrātrā saha satkārasatkṛtaḥ /
mātulenāśvapatinā putrasnehena lālitaḥ

tatrāpi nivasantau tau tarpyamāṇau ca kāmataḥ /
bhrātarau smaratāṃ vīrau vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam

rājāpi tau mahātejāḥ sasmāra proṣitau sutau /
ubhau bharataśatrughnau mahendravaruṇopamau

sarva eva tu tasyeṣṭāś catvāraḥ puruṣarṣabhāḥ /
svaśarīrād vinirvṛttāś catvāra iva bāhavaḥ

teṣām api mahātejā rāmo ratikaraḥ pituḥ /
svayambhūr iva bhūtānāṃ babhūva guṇavattaraḥ

gate ca bharate rāmo lakṣmaṇaś ca mahābalaḥ /
pitaraṃ devasaṃkāśaṃ pūjayāmāsatus tadā

pitur ājñāṃ puraskṛtya paurakāryāṇi sarvaśaḥ /
cakāra rāmo dharmātmā priyāṇi ca hitāni ca

mātṛbhyo mātṛkāryāṇi kṛtvā paramayantritaḥ /
gurūṇāṃ gurukāryāṇi kāle kāle 'nvavaikṣata

evaṃ daśarathaḥ prīto brāhmaṇā naigamās tathā /
rāmasya śīlavṛttena sarve viṣayavāsinaḥ

sa hi nityaṃ praśāntātmā mṛdupūrvaṃ ca bhāṣate /
ucyamāno 'pi paruṣaṃ nottaraṃ pratipadyate

kathaṃcid upakāreṇa kṛtenaikena tuṣyati /
na smaraty apakārāṇāṃ śatam apy ātmavattayā

śīlavṛddhair jñānavṛddhair vayovṛddhaiś ca sajjanaiḥ /
kathayann āsta vai nityam astrayogyāntareṣv api

kalyāṇābhijanaḥ sādhur adīnaḥ satyavāg ṛjuḥ /
vṛddhair abhivinītaś ca dvijair dharmārthadarśibhiḥ

dharmārthakāmatattvajñaḥ smṛtimān pratibhāvanān /
laukike samayācare kṛtakalpo viśāradaḥ

śāstrajñaś ca kṛtajñaś ca puruṣāntarakovidaḥ /
yaḥ pragrahānugrahayor yathānyāyaṃ vicakṣaṇaḥ

āyakarmaṇy upāyajñaḥ saṃdṛṣṭavyayakarmavit /
śraiṣṭhyaṃ śāstrasamūheṣu prāpto vyāmiśrakeṣv api

arthadharmau ca saṃgṛhya sukhatantro na cālasaḥ /
vaihārikāṇāṃ śilpānāṃ vijñātārthavibhāgavit

ārohe vinaye caiva yukto vāraṇavājinām /
dhanurvedavidāṃ śreṣṭho loke 'tirathasaṃmataḥ

abhiyātā prahartā ca senānayaviśāradaḥ /
apradhṛṣyaś ca saṃgrāme kruddhair api surāsuraiḥ /
anasūyo jitakrodho na dṛpto na ca matsarī /
na cāvamantā bhūtānāṃ na ca kālavaśānugaḥ // RamS_2,1.24* //
evaṃ śreṣṭhair guṇair yuktaḥ prajānāṃ pārthivātmajaḥ /
saṃmatas triṣu lokeṣu vasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ /
buddhyā bṛhaspates tulyo vīryeṇāpi śacīpateḥ

tathā sarvaprajākāntaiḥ prītisaṃjananaiḥ pituḥ /
guṇair viruruce rāmo dīptaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ

tam evaṃvṛttasampannam apradhṛṣyaparākramam /
lokapālopamaṃ nātham akāmayata medinī

etais tu bahubhir yuktaṃ guṇair anupamaiḥ sutam /
dṛṣṭvā daśaratho rājā cakre cintāṃ paraṃtapaḥ

eṣā hy asya parā prītir hṛdi samparivartate /
kadā nāma sutaṃ drakṣyāmy abhiṣiktam ahaṃ priyam

vṛddhikāmo hi lokasya sarvabhūtānukampanaḥ /
mattaḥ priyataro loke parjanya iva vṛṣṭimān

yamaśakrasamo vīrye bṛhaspatisamo matau /
mahīdharasamo dhṛtyāṃ mattaś ca guṇavattaraḥ

mahīm aham imāṃ kṛtsnām adhitiṣṭhantam ātmajam /
anena vayasā dṛṣṭvā yathā svargam avāpnuyām

taṃ samīkṣya mahārājo yuktaṃ samuditair guṇaiḥ /
niścitya sacivaiḥ sārdhaṃ yuvarājam amanyata

nānānagaravāstavyān pṛthagjānapadān api /
samānināya medinyāḥ pradhānān pṛthivīpatiḥ

atha rājavitīrṇeṣu vividheṣv āsaneṣu ca /
rājānam evābhimukhā niṣedur niyatā nṛpāḥ

sa labdhamānair vinayānvitair nṛpaiḥ purālayair jānapadaiś ca mānavaiḥ /
upopaviṣṭair nṛpatir vṛto babhau sahasracakṣur bhagavān ivāmaraiḥ