રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.1

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 1
કસ્યચિત્ ત્વ્ અથ કાલસ્ય રાજા દશરથઃ સુતમ્ ।
ભરતં કેકયીપુત્રમ્ અબ્રવીદ્ રઘુનન્દનઃ

અયં કેકયરાજસ્ય પુત્રો વસતિ પુત્રક ।
ત્વાં નેતુમ્ આગતો વીર યુધાજિન્ માતુલસ્ તવ

શ્રુત્વા દશરથસ્યૈતદ્ ભરતઃ કેકયીસુતઃ ।
ગમનાયાભિચક્રામ શત્રુઘ્નસહિતસ્ તદા

આપૃચ્છ્ય પિતરં શૂરો રામં ચાક્લિષ્ટકારિણમ્ ।
માત્ઃંશ્ ચાપિ નરશ્રેષ્ઠઃ શત્રુઘ્નસહિતો યયૌ

યુધાજિત્ પ્રાપ્ય ભરતં સશત્રુઘ્નં પ્રહર્ષિતઃ ।
સ્વપુરં પ્રાવિશદ્ વીરઃ પિતા તસ્ય તુતોષ હ

સ તત્ર ન્યવસદ્ ભ્રાત્રા સહ સત્કારસત્કૃતઃ ।
માતુલેનાશ્વપતિના પુત્રસ્નેહેન લાલિતઃ

તત્રાપિ નિવસન્તૌ તૌ તર્પ્યમાણૌ ચ કામતઃ ।
ભ્રાતરૌ સ્મરતાં વીરૌ વૃદ્ધં દશરથં નૃપમ્

રાજાપિ તૌ મહાતેજાઃ સસ્માર પ્રોષિતૌ સુતૌ ।
ઉભૌ ભરતશત્રુઘ્નૌ મહેન્દ્રવરુણોપમૌ

સર્વ એવ તુ તસ્યેષ્ટાશ્ ચત્વારઃ પુરુષર્ષભાઃ ।
સ્વશરીરાદ્ વિનિર્વૃત્તાશ્ ચત્વાર ઇવ બાહવઃ

તેષામ્ અપિ મહાતેજા રામો રતિકરઃ પિતુઃ ।
સ્વયમ્ભૂર્ ઇવ ભૂતાનાં બભૂવ ગુણવત્તરઃ

ગતે ચ ભરતે રામો લક્ષ્મણશ્ ચ મહાબલઃ ।
પિતરં દેવસંકાશં પૂજયામાસતુસ્ તદા

પિતુર્ આજ્ઞાં પુરસ્કૃત્ય પૌરકાર્યાણિ સર્વશઃ ।
ચકાર રામો ધર્માત્મા પ્રિયાણિ ચ હિતાનિ ચ

માતૃભ્યો માતૃકાર્યાણિ કૃત્વા પરમયન્ત્રિતઃ ।
ગુરૂણાં ગુરુકાર્યાણિ કાલે કાલે ઽન્વવૈક્ષત

એવં દશરથઃ પ્રીતો બ્રાહ્મણા નૈગમાસ્ તથા ।
રામસ્ય શીલવૃત્તેન સર્વે વિષયવાસિનઃ

સ હિ નિત્યં પ્રશાન્તાત્મા મૃદુપૂર્વં ચ ભાષતે ।
ઉચ્યમાનો ઽપિ પરુષં નોત્તરં પ્રતિપદ્યતે

કથંચિદ્ ઉપકારેણ કૃતેનૈકેન તુષ્યતિ ।
ન સ્મરત્ય્ અપકારાણાં શતમ્ અપ્ય્ આત્મવત્તયા

શીલવૃદ્ધૈર્ જ્ઞાનવૃદ્ધૈર્ વયોવૃદ્ધૈશ્ ચ સજ્જનૈઃ ।
કથયન્ન્ આસ્ત વૈ નિત્યમ્ અસ્ત્રયોગ્યાન્તરેષ્વ્ અપિ

કલ્યાણાભિજનઃ સાધુર્ અદીનઃ સત્યવાગ્ ઋજુઃ ।
વૃદ્ધૈર્ અભિવિનીતશ્ ચ દ્વિજૈર્ ધર્માર્થદર્શિભિઃ

ધર્માર્થકામતત્ત્વજ્ઞઃ સ્મૃતિમાન્ પ્રતિભાવનાન્ ।
લૌકિકે સમયાચરે કૃતકલ્પો વિશારદઃ

શાસ્ત્રજ્ઞશ્ ચ કૃતજ્ઞશ્ ચ પુરુષાન્તરકોવિદઃ ।
યઃ પ્રગ્રહાનુગ્રહયોર્ યથાન્યાયં વિચક્ષણઃ

આયકર્મણ્ય્ ઉપાયજ્ઞઃ સંદૃષ્ટવ્યયકર્મવિત્ ।
શ્રૈષ્ઠ્યં શાસ્ત્રસમૂહેષુ પ્રાપ્તો વ્યામિશ્રકેષ્વ્ અપિ

અર્થધર્મૌ ચ સંગૃહ્ય સુખતન્ત્રો ન ચાલસઃ ।
વૈહારિકાણાં શિલ્પાનાં વિજ્ઞાતાર્થવિભાગવિત્

આરોહે વિનયે ચૈવ યુક્તો વારણવાજિનામ્ ।
ધનુર્વેદવિદાં શ્રેષ્ઠો લોકે ઽતિરથસંમતઃ

અભિયાતા પ્રહર્તા ચ સેનાનયવિશારદઃ ।
અપ્રધૃષ્યશ્ ચ સંગ્રામે ક્રુદ્ધૈર્ અપિ સુરાસુરૈઃ ।
અનસૂયો જિતક્રોધો ન દૃપ્તો ન ચ મત્સરી ।
ન ચાવમન્તા ભૂતાનાં ન ચ કાલવશાનુગઃ ॥ રમ્સ્_2,1.24* ॥
એવં શ્રેષ્ઠૈર્ ગુણૈર્ યુક્તઃ પ્રજાનાં પાર્થિવાત્મજઃ ।
સંમતસ્ ત્રિષુ લોકેષુ વસુધાયાઃ ક્ષમાગુણૈઃ ।
બુદ્ધ્યા બૃહસ્પતેસ્ તુલ્યો વીર્યેણાપિ શચીપતેઃ

તથા સર્વપ્રજાકાન્તૈઃ પ્રીતિસંજનનૈઃ પિતુઃ ।
ગુણૈર્ વિરુરુચે રામો દીપ્તઃ સૂર્ય ઇવાંશુભિઃ

તમ્ એવંવૃત્તસમ્પન્નમ્ અપ્રધૃષ્યપરાક્રમમ્ ।
લોકપાલોપમં નાથમ્ અકામયત મેદિની

એતૈસ્ તુ બહુભિર્ યુક્તં ગુણૈર્ અનુપમૈઃ સુતમ્ ।
દૃષ્ટ્વા દશરથો રાજા ચક્રે ચિન્તાં પરંતપઃ

એષા હ્ય્ અસ્ય પરા પ્રીતિર્ હૃદિ સમ્પરિવર્તતે ।
કદા નામ સુતં દ્રક્ષ્યામ્ય્ અભિષિક્તમ્ અહં પ્રિયમ્

વૃદ્ધિકામો હિ લોકસ્ય સર્વભૂતાનુકમ્પનઃ ।
મત્તઃ પ્રિયતરો લોકે પર્જન્ય ઇવ વૃષ્ટિમાન્

યમશક્રસમો વીર્યે બૃહસ્પતિસમો મતૌ ।
મહીધરસમો ધૃત્યાં મત્તશ્ ચ ગુણવત્તરઃ

મહીમ્ અહમ્ ઇમાં કૃત્સ્નામ્ અધિતિષ્ઠન્તમ્ આત્મજમ્ ।
અનેન વયસા દૃષ્ટ્વા યથા સ્વર્ગમ્ અવાપ્નુયામ્

તં સમીક્ષ્ય મહારાજો યુક્તં સમુદિતૈર્ ગુણૈઃ ।
નિશ્ચિત્ય સચિવૈઃ સાર્ધં યુવરાજમ્ અમન્યત

નાનાનગરવાસ્તવ્યાન્ પૃથગ્જાનપદાન્ અપિ ।
સમાનિનાય મેદિન્યાઃ પ્રધાનાન્ પૃથિવીપતિઃ

અથ રાજવિતીર્ણેષુ વિવિધેષ્વ્ આસનેષુ ચ ।
રાજાનમ્ એવાભિમુખા નિષેદુર્ નિયતા નૃપાઃ

સ લબ્ધમાનૈર્ વિનયાન્વિતૈર્ નૃપૈઃ પુરાલયૈર્ જાનપદૈશ્ ચ માનવૈઃ ।
ઉપોપવિષ્ટૈર્ નૃપતિર્ વૃતો બભૌ સહસ્રચક્ષુર્ ભગવાન્ ઇવામરૈઃ