Rājanighaṇṭu [also called Nighaṇṭurāja, or Abhidhānacūḍāmaṇi] · Part 120

Rājanighaṇṭu, Maṅgalācaraṇa
śrīkaṇṭhācalamekhalāpariṇamatkumbhīndrabuddhyā radaprāntottambhitasaṃbhṛtābdagalitaiḥ śītair apāṃ śīkaraiḥ /
nirvāṇe madasaṃjvare pramuditas tenātapatraśriyaṃ tanvānena nirantaraṃ diśatu vaḥ śrīvighnarājo mudam // Rajni_M.1
karpūrakṣodagauraṃ dhṛtakapilajaṭaṃ trīkṣaṇaṃ candramauliṃ saudhaṃ kuṇḍaṃ sudhāṃśuṃ varayutam abhayaṃ doścatuṣke dadhānam /
vāmotsaṅge vahantaṃ vividhamaṇigaṇālaṅkṛtām ujjvalāṅgīṃ śarvāṇīṃ svānurūpāṃ tamaniśamamṛteśākhyam īśaṃ smarāmi // Rajni_M.2
śrīmanmaheśanalināsananirjarendrās tatrāśvināv atha tato tritanūdbhavaś ca /
dhanvantariś carakasuśrutasūrimukhyās te 'py āyurāgamakṛtaḥ kṛtino jayantu // Rajni_M.3
śambhuṃ praṇamya śirasā svagurūn upāsya pitroḥ padābjayugale praṇipatya bhaktyā /
vighneśitāram adhigamya sarasvatīṃ ca prārambhi bhaiṣajahitāya nighaṇṭurājaḥ // Rajni_M.4
Rājanighaṇṭu, Granthaprastāvanā
dhanvantarīyamadanādihalāyudhādīn viśvaprakāśyamarakoṣasaśeṣarājau /
ālokya lokaviditāṃś ca vicintya śabdān dravyābhidhānagaṇasaṃgraha eṣa sṛṣṭaḥ // Rajni_Gpr.1
āyuḥśrutīnāmatulopakārakaṃ dhanvantarigranthamatānusārakam /
ācakṣmahe lakṣaṇalakṣmadhārakaṃ nāmoccayaṃ sarvarujāpasārakam // Rajni_Gpr.2
nirdeśalakṣaṇaparīkṣaṇanirṇayena nānāvidhauṣadhavicāraparāyaṇo yaḥ /
so 'dhītya yat sakalam enam avaiti sarvaṃ tasmād ayaṃ jayati sarvanighaṇṭurājaḥ // Rajni_Gpr.3
nānāvidhauṣadhirasāhvayavīryapākaprastāvanistaraṇapaṇḍitacetano 'pi /
muhyaty avaśyam anavekṣya nighaṇṭum enaṃ tasmād ayaṃ viracito bhiṣajāṃ hitāya // Rajni_Gpr.4
nighaṇṭunā vinā vaidyo vidvān vyākaraṇaṃ vinā /
anabhyāsena dhānuṣkas trayo hāsyasya bhājanam // Rajni_Gpr.5
nānādeśaviśeṣabhāṣitavaśād yat saṃskṛtaprākṛtāpabhraṃśādikanāmni naiva gaṇanā dravyoccayavyāhṛtau /
tasmād atra tu yāvatāsty upakṛtis tāvan mayā gṛhyate pāthodaiḥ paripīyate kim akhilaṃ tad vāri vārāṃ nidheḥ // Rajni_Gpr.6
ābhīragopālapulindatāpasāḥ pānthās tathānye 'pi ca vanyapāragāḥ /
parīkṣya tebhyo vividhoṣadhābhidhārasādilakṣmāṇi tataḥ prayojayet // Rajni_Gpr.7
nānābhidheyam atha yatra śivāsamaṅgāśyāmādināma nigameṣu niveśitaṃ yat /
prastāvavīryarasayogavaśād amuṣya buddhyā vimṛśya bhiṣajāṃ ca dhṛtir vidheyā // Rajni_Gpr.8
nāmāni kvacid iha rūḍhitaḥ svabhāvāt deśyoktyā kvacana ca lāñchanopamābhyām /
vīryeṇa kvacid itarāhvayādideśāt dravyāṇāṃ dhruvam iti saptadhoditāni // Rajni_Gpr.9
atrauṣadhīnivahanāmaguṇābhidhānaprastāvatas tadupayuktatayetarāṇi /
kṣetrāvanīdharanadīnaratiryagādīn vyākhyāguṇair atisavistaram īritāni // Rajni_Gpr.10
ekaḥ ko 'pi sacetasāṃ yadi mude kalpeta jalpe guṇas tatrānye 'pi vinārthanāṃ bahumatiṃ santaḥ svayaṃ tanvate /
apy ārdrīkṛtaśailasānugaśilām āpīya cāndrīṃ sudhām ambhodhiḥ kumudair dṛśaś ca jagatāṃ nandanti kenārditāḥ // Rajni_Gpr.11
aprasiddhābhidhaṃ cātra yad auṣadham udīritam /
tasyābhidhāvivekaḥ syād ekārthādinirūpaṇe // Rajni_Gpr.12
rambhāśyāmādināmnā ye svargastrītaruṇīti ca /
arthā nānārthatantroktās tyaktās te 'sminn apārthakāḥ // Rajni_Gpr.13
vyaktiḥ kṛtātra karṇāṭamahārāṣṭrīyabhāṣayā /
āndhralāṭādibhāṣās tu jñātavyās taddvayāśrayāḥ // Rajni_Gpr.14
etattrinetraguṇanīyaguṇānuviddhavarṇāḍhyavṛttasitamauktikavargasāram /
kaṇṭhe satāṃ sakalanivṛtidhāmanāmacintāmaṇiprakaradāma karotu kelim // Rajni_Gpr.15

atrānūpādir asmād avanir atha guḍūcīśatāhvādiko dvau tatprānte parpaṭādis tadupari paṭhitau pippalīmūlakādiḥ /
śālmalyādiḥ prabhadrādikam anu karavīrādir āmrādir anyas tasyāgre candanādis tadanu nigaditaḥ komalaḥ kāñcanādiḥ // Rajni_Gpr.16
pānīyaḥ kṣīraśālyādikam anu kathito māsamānuṣyakādiḥ siṃhādiḥ syād gadādis tadanu bhavati sattvādhiko miśrako 'nyaḥ /
ekārthādis tad etais trikaraparicitaiḥ prātibhonmeṣasargaṃ vargair āsādya vaidyo nijamatahṛdaye nistarāṃ niścinotu // Rajni_Gpr.17
kāśmīreṇa kapardipādakamaladvaṃdvārcanopārjitaśrīsaubhāgyayaśaḥpratāpapadavī dhāmnā pratiṣṭhāpitā /
seyaṃ śrīnarasiṃhanāmaviduṣo svarvaidyavidyāsthitiḥ prītyā prāptasuvarṇarājiracanā citrojjvalā pīṭhikā // Rajni_Gpr.18
anyatra vidyamānatvād upayogānavekṣaṇāt /
vṛthā vistarabhītyā ca nokto guṇagaṇo mayā // Rajni_Gpr.19
Rājanighaṇṭu, Ānūpādivarga
nānākṣauṇījanānājalamṛgasahitaṃ nirjharavrātaśītaṃ śailākīrṇaṃ kanīyaḥ kuraramukhakhagālaṅkṛtaṃ tāmrabhūmi /
bibhrad vrīhyādikaṃ yat sthalam ativipulaṃ nīrasaṃ yat tv anuṣṇaṃ pittaghnaṃ śleṣmavātapradam udararujāpāmadaṃ syād anūpam // Rajni_1.1
tac coktakṛtsnanijalakṣaṇadhāribhūricchāyāvṛtāntaravahad bahuvārimukhyam /
īṣat prakāśasalilaṃ yadi madhyamaṃ tat etac ca nātibahalāmbu bhavet kanīyaḥ // Rajni_1.2
yatrānūpaviparyayas tanutṛṇāstīrṇā dharā dhūsarā mudgavrīhiyavādidhānyaphaladā tīvroṣmavaty uttamā /
prāyaḥ pittavivṛddhir uddhatabalāḥ syur nīrajaḥ prāṇino gāvo 'jāś ca payaḥ kṣaranti bahu tatkūpe jalaṃ jāṅgalam // Rajni_1.3
etac ca mukhyam uditaṃ svaguṇaiḥ samagram alpālpabhūruhayutaṃ yadi madhyamaṃ tat /
tac cāpi kūpakhanane sulabhāmbu yat taj jñeyaṃ kanīya iti jāṅgalakaṃ trirūpam // Rajni_1.4
lakṣmonmīlati yatra kiṃcid ubhayos taj jāṅgalānūpayor godhūmolvaṇayāvanālavilasanmāṣādidhānyodbhavaḥ /
nānāvarṇam aśeṣajantusukhadaṃ deśaṃ budhā madhyamaṃ doṣodbhūtivikopaśāntisahitaṃ sādhāraṇaṃ taṃ viduḥ // Rajni_1.5
tac ca sādhāraṇaṃ dvedhānūpajāṅgalayoḥ param /
yatra yatra guṇādhikyaṃ tatra tasya guṇaṃ bhajet // Rajni_1.6
mukhyaṃ taddeśavaiṣamyān nāsti sādhāraṇaṃ kvacit /
sūkṣmatvāl lakṣma tattvasya tadvidhair vedam iṣyate // Rajni_1.7
kṣetrabhedaṃ pravakṣyāmi śivenākhyātam añjasā /
brāhmaṃ kṣātraṃ ca vaiśyīyaṃ śaudraṃ ceti yathākramāt // Rajni_1.8
tatra kṣetre brahmabhūmīruhāḍhyaṃ vārisphāraṃ yat kuśāṅkūrakīrṇam /
ramyaṃ yac ca śvetamṛtsnāsametaṃ tad vyācaṣṭe brāhmam ity aṣṭamūrtiḥ // Rajni_1.9
tāmrabhūmivalayaṃ vibhūdharaṃ yan mṛgendramukhasaṃkulaṃ kulam /
ghoraghoṣi khadirādidurgamaṃ kṣātram etad uditaṃ pinākinā // Rajni_1.10
śātakumbhanibhabhūmibhāsvaraṃ svarṇareṇunicitaṃ vidhānavat /
siddhakiṃnarasuparvasevitaṃ vaiśyam ākhyad idam induśekharaḥ // Rajni_1.11
śyāmasthalāḍhyaṃ bahuśasyabhūtidaṃ lasattṛṇair babbulavṛkṣavṛddhidam /
dhānyodbhavaiḥ karṣakalokaharṣadaṃ jagāda śaudraṃ jagatau vṛṣadhvajaḥ // Rajni_1.12
dravyaṃ kṣetrād uditam anaghaṃ brāhma tat siddhidāyi kṣatrād utthaṃ valipalitajid viśvarogāpahāri /
vaiśyāj jātaṃ prabhavatitarāṃ dhātulohādisiddhau śaudrād etaj janitam akhilavyādhividrāvakaṃ drāk // Rajni_1.13
brahmā śakraḥ kiṃnareśas tathā bhūr ity eteṣāṃ devatāḥ syuḥ krameṇa /
proktās tatra prāg umāvallabhena pratyekaṃ te pañca bhūtāni vakṣye // Rajni_1.14
pītasphuradvalayaśarkarilāśmaramyaṃ pītaṃ yad uttamamṛgaṃ caturasrabhūtam /
prāyaś ca pītakusumānvitavīrudādi tat pārthivaṃ kaṭhinam udyad aśeṣatas tu // Rajni_1.15
ardhacandrākṛtiśvetaṃ kamalābhaṃ dṛṣaccitam /

nadīnadajalākīrṇam āpyaṃ tat kṣetram ucyate // Rajni_1.16
khadirādidrumākīrṇaṃ bhūricitrakaveṇukam /
trikoṇaṃ raktapāṣāṇaṃ kṣetraṃ taijasam uttamam // Rajni_1.17
dhūmrasthalaṃ dhūmradṛṣatparītaṃ ṣaṭkoṇakaṃ tūrṇamṛgāvakīrṇam /
śākais tṛṇair añcitarūkṣavṛkṣakaṃ prakāram etat khalu vāyavīyam // Rajni_1.18
nānāvarṇaṃ vartulaṃ tat praśastaṃ prāyaḥ śubhraṃ parvatākīrṇam uccaiḥ /
yac ca sthānaṃ pāvanaṃ devatānāṃ prāha kṣetraṃ trīkṣaṇas tv āntarikṣam // Rajni_1.19
dravyaṃ vyādhiharaṃ balātiśayakṛt svādu sthiraṃ pārthivaṃ syād āpyaṃ kaṭukaṃ kaṣāyam akhilaṃ śītaṃ ca pittāpaham /
yat tiktaṃ lavaṇaṃ ca dīpyamarujic coṣṇaṃ ca tat taijasaṃ vāyavyaṃ tu himoṣṇam amlam abalaṃ syān nābhasaṃ nīrasam // Rajni_1.20
brahmā viṣṇuś ca rudro 'smād īśvaro 'tha sadāśivaḥ /
ity etāḥ kamataḥ pañca kṣetrabhūtādhidevatāḥ // Rajni_1.21
jitvā javād ajarasainyam ihājahāra vīraḥ purā yudhi sudhākalaśaṃ garutmān /
kīrṇais tadā bhuvi sudhāśakalaiḥ kilāsīd vṛkṣādikaṃ sakalam asya sudhāṃśur īśaḥ // Rajni_1.22
tatrotpannās tūttame kṣetrabhāge viprīyādau vipruṣo yatra yatra /
kṣauṇījādidravyabhūyaṃ prapannās tās tāḥ saṃjñā bibhrate tatra bhūyaḥ // Rajni_1.23
evaṃ kṣetrānuguṇyena tajjā viprādivarṇinaḥ /
yadi vā lakṣaṇaṃ vakṣyāmy amohāya manīṣiṇām // Rajni_1.24
kisalayakusume prakāṇḍaśākhādiṣu viśadeṣu vadanti vipram etān /
narapatimatilohiteṣu vaiśyaṃ kanakanibheṣu sitetareṣu śūdram // Rajni_1.25
viprādijātisambhūtān viprādiṣv eva yojayet /
guṇāḍhyān api vṛkṣādīn prātilomyaṃ na cācaret // Rajni_1.26
vipro viprādyeṣu varṇeṣu rājā rājanyādau vaiśyamukhyeṣu vaiśyaḥ /
śūdraḥ śūdrādyeṣu śastaṃ guṇāḍhyaṃ dravyaṃ naiva prātilomyena kiṃcit // Rajni_1.27
dravyaṃ yad aṅkūrajam āhur āryās tat te punaḥ pañcavidhaṃ vadanti /
vanaspatiś cāpi sa eva vānaspatyaḥ kṣupo vīrud athauṣadhīś ca // Rajni_1.28
jñeyaḥ so 'tra vanaspatiḥ phalati yaḥ puṣpair vinā taiḥ phalaṃ vānaspatya iti smṛtas tanur asau hrasvaḥ kṣupaḥ kathyate /
yā vellatyagamādisaṃśrayavaśād eṣā tu vallī matā śālyādiḥ punar oṣadhiḥ phalaparīpākāvasānānvitā // Rajni_1.29
strīpuṃnapuṃsakatvena traividhyaṃ sthāvareṣv api /
śṛṇu vakṣyāmi tallakṣma vyaktam atra yathākramam // Rajni_1.30
ikṣuveṇutaruvīrudādayaḥ skandhakāṇḍaphalapuṣpapallavaiḥ /
snigdhadīrghatanutāmanoramās tāḥ striyaḥ khalu matā vipaścitām // Rajni_1.31
yatra puṣpapravālādi nātidīrghaṃ na cālpakam /
sthūlaṃ paruṣam ity eṣa pumān ukto manīṣibhiḥ // Rajni_1.32
strīpuṃsayor yatra vibhāti lakṣma dvayor api skandhaphalādikeṣu /
saṃdehadaṃ naikatarāvadhāri napuṃsakaṃ tadvibudhā vadanti // Rajni_1.33
dravyaṃ pumān syād akhilasya jantor ārogyadaṃ tadbalavardhanaṃ ca /
strī durbalā svalpaguṇā guṇāḍhyā strīṣv eva na kvāpi napuṃsakaḥ syāt // Rajni_1.34
yadi striyaḥ strīṣu kṛtā guṇāḍhyāḥ klībāni tu klībaśarīrabhājām /
sadā ca sarvatra pumān prayuktau guṇāvahaś ceti ca kecid āhuḥ // Rajni_1.35
kṣutpipāsā ca nidrā ca vṛkṣādiṣv api lakṣyate /

mṛjjalādānatas tv ādye parṇasaṃkocitāntimā // Rajni_1.36
yatkāṭhinye sā kṣitiryodbhavo 'mbhastejastūṣmā vardhate yat sa vātaḥ /
yad yac chidraṃ tan nabhaḥ sthāvarāṇām ity eteṣāṃ pañcabhūtātmakatvam // Rajni_1.37
itthaṃ deśaguṇasvarūpakathanaprakrāntakāntārajakṣetradravyaguṇānvayakramam imaṃ vargaṃ paṭhitvā naraḥ /
prāpnoty āśu bhiṣak prayogaviṣayaprāvīṇyapārīṇatāhaṃkurvāṇasuparvasaṃsadagadaṅkārakriyākauśalam // Rajni_1.38
asūta sutam īśvaraḥ śrutayaśā yam aṣṭādaśaprabhedavidhavāṅmayāmbunidhipārapārīṇadhīḥ /
amuṣya nṛharīśituḥ kṛtivarasya vargaḥ kṛtāvasāvagamadādimaḥ sadabhidhānacūḍāmaṇau // Rajni_1.39
Rājanighaṇṭu, Dharaṇyādivarga
atha dharaṇidharitrībhūtadhātrīdharābhūkṣitimahidharaṇīḍākṣmāvanīmedinījyā /
avanirudadhivastrā gauḥ kṣamā kṣauṇir urvī kurapi vasumatīrā kāśyapī ratragarbhā // Rajni_2.1
kṣamādimā bhūmirilā vasundharā varā ca dhātrī vasudhācalorvarā /
viśvambharādyā jagatī kṣitī rasā pṛthvī ca gotrā pṛthivī pṛthur mahī // Rajni_2.2
kṣauṇī sarvasahānantā bhūtamātā ca niścalā /
bhūmī vījaprasūḥ śyāmā kroḍakāntā ca kīrtitā // Rajni_2.3
sā bhūmir urvarākhyā yā sarvaśasyodbhavapradā /
samastavastūdbhavanād urvarā nāma bhūriyam // Rajni_2.4
mṛn mṛttikā praśastā sā mṛtsā mṛtsneti ceṣyate // Rajni_2.5
kṣārā mṛdūṣaro deśas tadvān iraṇam ūṣaram /
khilam aprahataṃ prāhur dhanvā tu marur ucyate // Rajni_2.6
maruprāyas tu yo deśaḥ sa cokto jāṅgalābhidhaḥ /
kṛṣṇamṛt kṛṣṇabhūmiḥ syāt pāṇḍubhūmis tu pāṇḍumṛt // Rajni_2.7
sa śārkaraḥ śārkarilo deśo yaḥ śarkarānvitaḥ /
saikataḥ syāt sikatilaḥ sikatāvāṃś ca yo bhavet // Rajni_2.8
deśo janapado nīvṛdviṣayaś copavarttanam /
pradeśaḥ sthānam ākhyā bhūr avakāśaḥ sthitiḥ padam // Rajni_2.9
nadyambujair bhṛto dhānyair nadīmātraka ucyate /
vṛṣṭyambajais tu tair eṣa deśaḥ syād devamātṛkaḥ // Rajni_2.10
nadīvṛṣṭijalodbhūtair nānādhānyaiḥ samāvṛtaḥ /
deśo dvayānugamanāt sa dvaimātṛka ucyate // Rajni_2.11
mudgādīnāṃ kṣetram udbhūtidaṃ yat tan maudgīnaṃ kodravīṇaṃ tathānyat /
vraiheyaṃ syāt kiṃca śāleyam evaṃ buddhāṇavyañcāṇavīnaṃ ca vidyāt // Rajni_2.12
atha māṣyaṃ māṣīṇaṃ bhaṅgyaṃ bhāṅgīnam umyam aumīnam /
tilyaṃ tailīnaṃ syād iti ṣaṣṭikyaṃ ca yavyaṃ ca // Rajni_2.13
śākāder yatra niṣpattir etat syāc chākaśākaṭam /
śākaśākinam ity etat tathā vāstūkaśākaṭam // Rajni_2.14
atha giridharaṇīdhragotrabhūbhṛtśikhariśiloccayaśailasānumantaḥ /
kṣitibhṛdaganagāvanīdharādristhirakudharāś ca dharādharo dharaś ca // Rajni_2.15
ahāryaḥ parvato grāvā kaṭakī prasthavān api /
śṛṅgī ca vṛkṣavāṃś ceti śabdāḥ śailārthavācakāḥ // Rajni_2.16
madhyamas tu nitambaḥ syāt kaṭakaṃ mekhalā ca sā /

taṭe taṭī prapātaś ca prasthe snuḥ sānusānunī // Rajni_2.17
śṛṅgaṃ tu śikharaṃ kūṭaṃ kandare kandarā darī /
vilaṃ guhā śilāsandhir devakhātaṃ ca gahvaram // Rajni_2.18
pratyantagirayaḥ pādā gaṇḍaśailāścyutopalāḥ /
ākaraḥ khanir ity ukto dhātavo gairikādayaḥ // Rajni_2.19
grāvā prastarapāṣāṇau dṛṣadaśmopalaḥ śilā /
lohāni vividhāni syur aśmasārādisaṃjñayā // Rajni_2.20
kānanaṃ gahanaṃ satraṃ kāntāraṃ vipinaṃ vanam /
araṇyam aṭavī dāvo davaś ca vanavācakāḥ // Rajni_2.21
anyad udyānam ākrīḍo yatra krīḍanti rāgiṇaḥ /
nṛpālayeṣu pramadavanam antaḥpurocitam // Rajni_2.22
mahāvanam araṇyānī mahāraṇyaṃ mahāṭavī /
athopavanam ārāmaḥ puraprānte vanaṃ tu yat // Rajni_2.23
kujaḥ kṣitiruho 'ṅghripaḥ śikharipādapau viṣṭaraḥ kuṭhas tarur anokahaḥ kuruhabhūruhadrudrumāḥ /
ago nagavanaspatī viṭapiśākhibhūjāgamā mahījadharaṇīruhakṣitijavṛkṣaśālādayaḥ // Rajni_2.24
phalitaḥ phalavān eṣa phalinaś ca phalī tathā /
phalegrahir abandhyo yaḥ syād amoghaphalodayaḥ // Rajni_2.25
athāvakeśī bandhyo 'yaṃ viphalo niṣphalo 'phalaḥ /
uktau prāg ātmanā bhinnau vānaspatyavanaspatī // Rajni_2.26
mūlaṃ tu netraṃ pādaḥ syād aṅghriścaraṇam ity api /
udbhedas tv aṅkuro jñeyaḥ praroho 'ṅkūra ity api // Rajni_2.27
arvāgbhāgo 'sya budhnaḥ syāt nitambaḥ sapṛthur bhavet /
āskandhāt ta prakāṇḍaḥ syāt kāṇḍo daṇḍaś ca kathyate // Rajni_2.28
skandhapramāṇāsya latās tu śākhāḥ skandhotthaśākhās tu bhavanti śālāḥ /
jaṭāḥ śirās tasya kilāvarohāḥ śākhā śiphā majjani sāram āhuḥ // Rajni_2.29
niṣkuṭaṃ koṭaraṃ proktaṃ tvaci valkaṃ tu valkalam /
navapuṣpāḍhyaśākhāgre vallarī mañjarī tathā // Rajni_2.30
parṇaṃ patraṃ dalaṃ barhaṃ palāśaṃ chadanaṃ chadaḥ /
syāt pallavaḥ kiśalayaḥ prabālaḥ pallavaṃ navam // Rajni_2.31
vistāro viṭapaḥ proktaḥ prāgraṃ tu śikharaṃ śiraḥ /
māḍhiḥ parṇaśirā jñeyā vṛntaṃ prasavabandhanam // Rajni_2.32
kulakṣārakajālakakalikās tu kuḍamale kathitāḥ /
kusumaṃ sumanaḥ prasūnaprasavasumaṃ sūnuphullapuṣpaṃ syāt // Rajni_2.33
makarando marandaś ca madhu puṣparasāhvayam /
pauṣpaṃ rajaḥ parāgaḥ syān madhulī dhūlikā ca sā // Rajni_2.34
guccho guluñchaḥ stavako gucchakaḥ kusumoccayaḥ /
samaṃ parimalāmodagandhasaurabhyasaurabham // Rajni_2.35
ujjṛmbhitam ujjṛmbhaṃ smitam unmiṣitaṃ vinidram unnidram /
unmīlitaṃ vijṛmbhitam udbuddhodbhidurabhinnam udbhinnam // Rajni_2.36
vikasitahasitavikasvaravikacavyākośaphullasamphullam /

sphuṭam uditadalitadīrṇasphuṭitotphullapraphullam ekārtham // Rajni_2.37
nidrāṇaṃ mudritaṃ suptaṃ militaṃ mīlitaṃ natam /
nikūṇitaṃ saṅkucitaṃ sanidram alasaṃ samam // Rajni_2.38
āhus tarūṇāṃ phalam atra śasyaṃ tad āmam uktaṃ hi śalāṭusaṃjñam /
śuṣkaṃ tu vānaṃ pravadanti gulmastambau prakāṇḍairahito mahījaḥ // Rajni_2.39
ulapaṃ gulminī vīrullatā vallī pratāninī /
vratatiḥ pratatiś caiṣā vistīrṇā vīrud ucyate // Rajni_2.40
atha vakṣāmi nakṣatravṛkṣānāgamalakṣitān /
pūjyān āyuṣyadāṃś caiva varddhanāt pālanād api // Rajni_2.41
viṣadrudhātrītaruhemadugdhā jambūs tathā khādirakṛṣṇavaṃśāḥ /
aśvatthanāgau ca vaṭaḥ palāśaḥ plakṣas tathāmbaṣṭhataruḥ krameṇa // Rajni_2.42
bilvārjunau caiva vikaṅkato 'tha sakesarāḥ śambarasarjavañjulāḥ /
sapānasārkāś ca śamīkadambās tathāmranimbau madhukadrumaḥ kramāt // Rajni_2.43
amī nakṣatradaivatyā vṛkṣāḥ syuḥ saptaviṃśatiḥ /
aśvinyādikramād eṣām eṣā nakṣatrapaddhatiḥ // Rajni_2.44
yas tv eteṣām ātmajanmarkṣabhājāṃ martyaḥ kuryād bheṣajādīn madāndhaḥ /
tasyāyuṣyaṃ śrīkalatraṃ ca putro naśyaty eṣā vardhate varddhanādyaiḥ // Rajni_2.45
ācāryoktau sphuṭam atha bṛhatsuśrute nāradīye nārāyaṇyāṃ kvacid api tathānyatra tantrāntareṣu /
jñātvāpīha prathitabhiṣajā nātidṛṣṭopayogaṃ naivāsmābhir viśaditam idaṃ gauravād granthabhīteḥ // Rajni_2.46
tālādyā jātayaḥ sarvāḥ kramukaḥ ketakī tathā /
kharjūrīnārikelādyās tarayavṛkṣāḥ prakīrtitāḥ // Rajni_2.47
sarvāāṃro cārdrāṇi navaueṣadhāni suvīryyavantīti vadanti dhīrāḥ /
sarvāriya śuṣkāriya tu madhyamāni śuṣkāṇi jeīrṇāni ca niṣphalāni // Rajni_2.48
vāstūkakuṭajaguḍūcīvāsākuṣmāṇḍakādiśatapatrī /
ityādi tu nityārdraṃ guṇavac chuṣkaṃ yadā tadā dvimuyaṇam /
viḍaṅga madhu magūrī dāḍimaṃ pippalo guḍuḥ /
nāgavalleīnduvaśśālyādyāḥ purāṇāḥ syuāāruṇottamāḥ // Rajni_2.49
kāṭhinyaṃ madhyakāṭhinyaṃ mārdavaṃ ceti tu tridhā /
dravyāṇām iha sarveṣāṃ prakṛtiḥ kathyate budhaiḥ // Rajni_2.50
dravyāṇāṃ santi sarveṣāṃ pūrvair uktās trayo guṇāḥ /
raso vīryaṃ vipākaś ca jñātavyās te 'tiyatnataḥ // Rajni_2.51
rasas tu madhurādiḥ syād vīryaṃ kāryasamarthatā /
pariṇāme guṇāḍhyatvaṃ vipāka iti saṃjñitam // Rajni_2.52
śītam uṣṇaṃ ca rūkṣaṃ ca snigdhaṃ tīkṣṇaṃ tathā mṛdu /
picchilaṃ viśadaṃ ceti vīryam aṣṭavidhaṃ smṛtam // Rajni_2.53
niskuṭapramadakānanādiṣu dravyam etad api nirguṇaṃ bhavet /
kvāpyalīkavacanopakarṇanāt kvāpyasādhuvanitādisevanāt // Rajni_2.54
jātaṃ śmaśāne valmīke deśe mūtrādidūṣite /
dravyaṃ naivopayogāya bhiṣajām upajāyate // Rajni_2.55
kandaṃ himartau śiśire ca mūlaṃ puṣpaṃ vasante guṇadaṃ vadanti /

prabālapatrāṇi nidāghakāle syuḥ paṅkajātāni śaratprayoge // Rajni_2.56
nimboḍumbarajambavādyā yathākālaṃ guṇottarāḥ /
kandādiṣv atha sarveṣāṃ pṛthag eva rasādyaḥ // Rajni_2.57
kecit kande ke 'pi mūleṣu kecit patre puṣpe ke 'pi kecit phaleṣu /
tvacy evānye valkale kecid itthaṃ dravyastomā bhinnabhinnaṃ guṇāḍhyāḥ // Rajni_2.58
deśe deśe yojanadvādaśānte bhinnāny āhur dravyanāmāni loke /
kiṃcāmīṣu prāṇināṃ varṇabhāṣāceṣṭācchāyā bhinnarūpā vibhāti // Rajni_2.59
anirdiṣṭaprayogeṣu mūlaṃ grāhyaṃ tvagādiṣu /
sāmānyoktau prayoktavyaṃ prāhus toyaṃ tu nābhasam // Rajni_2.60
cūrṇakalkakaṣāyāṇāṃ pramāṇaṃ yatra noditam /
tatra dravyapramāṇena svayaṃ buddhyā prayojayet // Rajni_2.61
mādhvīkaṃ sarvamadyānāṃ madhūnāṃ mākṣikaṃ tathā /
tailaṃ tu tilasambhūtaṃ dhātavo vastisambhavāḥ // Rajni_2.62
śālīnāṃ raktaśāliḥ syāt sūpyānāṃ mudga eva ca /
mūlānāṃ pippalīmūlaṃ phalānāṃ madanaṃ phalam // Rajni_2.63
tvacā tu gandhadravyāṇāṃ patrāṇāṃ gandhapatrakam /
jīvantiśākaṃ śākānāṃ lavaṇānāṃ ca saindhavam // Rajni_2.64
sāmānyapuṣpanirdeśāt mālatīkusumaṃ kṣipet /
ittham anye 'pi boddhavyāḥ prayogā yogalakṣitāḥ // Rajni_2.65
dravyaṃ vātaharaṃ yat tat sakalaṃ dīpanaṃ param /
kaphahāri samaṃ proktaṃ pittaghnaṃ mandadīpanam // Rajni_2.66
yac chītavīryaṃ guru pittahāri dravyaṃ nṛṇāṃ vātakaraṃ tad uktam /
yaduṣṇavīryaṃ laghu vātahāri śleṣmāpahaṃ pittakaraṃ ca tat syāt // Rajni_2.67
iti bahuvidhadeśabhūdhrabhūmīruhavanagulmalatābhidhāguṇānām /
savivaram abhidhāya lakṣma sādhāraṇam atha tac ca viśeṣato 'bhidhāsye // Rajni_2.68
itthaṃ bhūmīvipinaviṣayakṣetragotrādināmastomākhyānaprakaraṇaguṇavyākṛtiprauḍham enam /
vargaṃ buddhvā bhiṣag upacitānargalātyantasūkṣmaprajñālokaprakaṭitadhiyām ādhirājye bhiṣajyet // Rajni_2.69
ity eṣa vaidyakavikalpavidhānidānacūḍāmaṇau mṛḍaparāgamapārageṇa /
Rājanighaṇṭu, Guḍūcyādivarga
guḍūcī cātha mūrvā ca paṭolo 'raṇyajas tathā /
kākolī ca dvidhā proktā māṣaparṇī tathāpare // Rajni_3.1
mudgaparṇī ca jīvantī trividhā cātha liṅginī /
kaṭukośātakī caiva kapikacchus tathāpare // Rajni_3.2
khalatā kaṭutumbī ca devadālī tathā smṛtā /
vandhyākarkoṭakī proktā kaṭutuṇḍy ākhukarṇikā // Rajni_3.3
dvidhendravāruṇī cātra yavatikteśvarī tathā /
jyotiṣmatī dvidhā caiva dvidhā ca girikarṇikā // Rajni_3.4
moraṭaś cātha ced indīvarā vastāntrikā ca sā /
somavallī tathā vatsādanī gopālakarkaṭī // Rajni_3.5
kākatuṇḍī dvidhā cātha guñjā dvir vṛddhadāru ca /

kaivartī tāmravallī ca kāṇḍīrī cātha jantukā // Rajni_3.6
amlaparṇī tathā śaṅkhapuṣpī cāvartakī tathā /
karṇasphoṭā tathā kaṭvī latā caivāmṛtasravā /
putradā ca palāśī ca vijñeyātra navābhidhā // Rajni_3.7
sumatibhir ittham anuktā boddhavyā vīrudhaḥ kramād etāḥ /
asmin vīrudvarge nāmnā ca guṇaiś ca kīrtyante // Rajni_3.8
ā pānīyāt parigaṇanayaivāprasiddhābhidhānā nāmnām uktā parimitikathāpy atra sarvauṣadhīnām /
sāpi kvāpi sphuṭam abhidhayā kvāpi ca prauḍhibhaṅgyā proktā noktā prathitaviṣaye sāpi naṣṭāṅkavākye // Rajni_3.9
tasmād iha na yatroktā nāmnām aṅkādinirmitiḥ /
tatra tatrāṣṭasaṃkhyaiva jñeyā sarvatra sūribhiḥ // Rajni_3.10
yady api kvāpi naṣṭāṅkasaṃkhyāniyatir īkṣyate /
tatra sphuṭatvabuddhyaiva noktā saṃkhyeti budhyatām // Rajni_3.11
dravyāṇāṃ gaṇayaśo niyogavaśato vīryaṃ pare procire prācīnair na ca tadvaśena nigameṣūktaś cikitsākramaḥ /
tasyānnaigamayogasaṃgrahavidāṃ saṃvādavāgbhis tathā naivāsmābhir abhāṇi kiṃtu tad iha pratyekaśaḥ kathyate // Rajni_3.12
jñeyā guḍūcy amṛtavally amṛtā jvarāriḥ śyāmā varā surakṛtā madhuparṇikā ca /
chinnodbhavāmṛtalatā ca rasāyanī ca chinnā ca somalatikāmṛtasambhavā ca // Rajni_3.13
vatsādanī chinnaruhā viśalyā bhiṣakpriyā kuṇḍalinī vayaḥsthā /
jīvantikā nāgakumārikā ca syāc chadmikā saiva ca caṇḍahāsā // Rajni_3.14
anyā kandodbhavā kandāmṛtā piṇḍaguḍūcikā /
bahucchinnā bahuruhā piṇḍāluḥ kandarohiṇī // Rajni_3.15
pūrvā vārdhikarāhvā syād uttarā lokasaṃjñikā /
guḍūcyor ubhayor ittham ekatriṃśad ihābhidhāḥ // Rajni_3.16
jñeyā guḍūcī gurur uṣṇavīryā tiktā kaṣāyā jvaranāśinī ca /
dāhārtitṛṣṇāvamiraktavātapramehapāṇḍubhramahāriṇī ca // Rajni_3.17
kandodbhavā guḍūcī ca kaṭūṣṇā saṃnipātahā viṣaghnī jvarabhūtaghnī valīpalitanāśinī // Rajni_3.18
mūrvā divyalatā mirā madhurasā devī triparṇī madhuśreṇī bhinnadalāmarī madhumatī tiktā pṛthakparṇikā /
gokarṇī laghuparṇikā ca dahanī tejasvinī moraṭā devaśreṇīmadhūlikāmadhudalāḥ syuḥ pīlunī raktalā // Rajni_3.19
sukhoṣitā snigdhaparṇī pīluparṇī madhusravā /
jvalanī gopavallī cety aṣṭaviṃśatisaṃjñakāḥ // Rajni_3.20
mūrvā tiktakaṣāyoṣṇā hṛdrogakaphavātahṛt /
vamipramehakuṣṭhādiviṣamajvarahāriṇī // Rajni_3.21
syāt paṭolaḥ kaṭuphalaḥ kulakaḥ karkaśacchadaḥ /
rājanāmāmṛtaphalaḥ pāṇḍuḥ pāṇḍuphalo mataḥ // Rajni_3.22
bījagarbho nāgaphalaḥ kuṣṭhāriḥ kāsamardanaḥ /
pañcarājiphalo jyotsnī kuṣṭhaghnaḥ ṣoḍaśāhvayaḥ // Rajni_3.23
paṭolaḥ kaṭutiktoṣṇaḥ raktapittabalāsajit /
kaphakaṇḍūtikuṣṭhāsṛgjvaradāhārtināśanaḥ // Rajni_3.24
kākolī madhurā kākī kālikā vāyasolikā /
kṣīrā ca dhvāṅkṣikā vīrā śuklā dhīrā ca medurā // Rajni_3.25
dhvāṅkṣolī svādumāṃsī ca vayaḥsthā caiva jīvinī /

ity eṣā khalu kākolī jñeyā pañcadaśāhvayā // Rajni_3.26
kākolī madhurā snigdhā kṣayapittānilārtinut /
raktadāhajvaraghnī ca kaphaśukravivardhanī // Rajni_3.27
dvitīyā kṣīrakākolī kṣīraśuklā payasvinī /
payasyā kṣīramadhurā vīrā kṣīraviṣāṇikā // Rajni_3.28
jīvavallī jīvaśuklā syād ity eṣā navāhvayā /
rasavīryavipākeṣu kākolyā sadṛśī ca sā // Rajni_3.29
māṣaparṇī tu kāmbojī kṛṣṇavṛntā mahāsahā /
ārdramāṣā māṃsamāṣā maṅgalyā hayapucchikā // Rajni_3.30
haṃsamāṣāśvapucchā ca pāṇḍurā māṣapattrikā /
kalyāṇī vajramūlī ca śāliparṇī visāriṇī // Rajni_3.31
ātmodbhavā bahuphalā svayambhūḥ sulabhā ghanā /
ity eṣā māṣaparṇī syād ekaviṃśatināmakā // Rajni_3.32
māṣaparṇī rase tiktā vṛṣyā dāhajvarāpahā /
śukravṛddhikarī balyā śītalā puṣṭivardhinī // Rajni_3.33
mudgaparṇī kṣudrasahā śimbī mārjāragandhikā /
vanajā riṅgiṇī hrasvā sūryaparṇī kuraṅgikā // Rajni_3.34
kāṃsikā kākamudgā ca vanamudgā vanodbhavā /
araṇyamudgā vanyeti jñeyā pañcadaśāhvayā // Rajni_3.35
mudgaparṇī himā kāsavātaraktakṣayāpahā /
pittadāhajvarān hanti cakṣuṣyā śukravṛddhikṛt // Rajni_3.36
jīvantī syāj jīvanī jīvanīyā jīvā jīvyā jīvadā jīvadātrī /
śākaśreṣṭhā jīvabhadrā ca bhadrā maṅgalyā ca kṣudrajīvā yaśasyā // Rajni_3.37
śṛṅgāṭī jīvapṛṣṭhā ca kāñjikā śaśaśimbikā /
supiṅgaleti jīvantī jñeyā cāṣṭādaśābhidhā // Rajni_3.38
jīvantī madhurā śītā raktapittānilāpahā /
kṣayadāhajvarān hanti kaphavīryavivardhanī // Rajni_3.39
jīvanty anyā bṛhatpūrvā putrabhadrā priyaṃkarī /
madhurā jīvapṛṣṭhā ca bṛhajjīvā yaśaskarī // Rajni_3.40
evam eva bṛhatpūrvā rasavīryabalānvitā /
bhūtavidrāvaṇī jñeyā vegād rasaniyāmikā // Rajni_3.41
hemā hemavatī saumyā tṛṇagranthir himāśrayā /
svarṇaparṇī sujīvantī svarṇajīvā suvarṇikā // Rajni_3.42
hemapuṣpī svarṇalatā svarṇajīvantikā ca sā /
hemavallī hemalatā nāmāny asyāś caturdaśa // Rajni_3.43
svarṇajīvantikā vṛṣyā cakṣuṣyā madhurā tathā /
śiśirā vātapittāsṛgdāhajid balavardhanī // Rajni_3.44
liṅginī bahupattrā syād īśvarī śaivamallikā /
svayambhūr liṅgasambhūtā liṅgī citraphalāmṛtā // Rajni_3.45
paṇḍolī liṅgajā devī caṇḍāpastambhinī tathā /

śivajā śivavallī ca vijñeyā ṣoḍaśāhvayā // Rajni_3.46
liṅginī kaṭur uṣṇā ca durgandhā ca rasāyanī /
sarvasiddhikarī divyā vaśyā rasaniyāminī // Rajni_3.47
koṣātakī kṛtacchidrā jālinī kṛtavedhanā /
kṣveḍā sutiktā ghaṇṭālī mṛdaṅgaphalinī tathā // Rajni_3.48
kośātakī tu śiśirā kaṭukālpakaṣāyakā /
pittavātakaphaghnī ca malādhmānaviśodhinī // Rajni_3.49
kapikacchurātmaguptā svayaṃguptā maharṣabhī /
lāṅgūlī kuṇḍalī caṇḍā markaṭī durabhigrahā // Rajni_3.50
kapiromaphalā guptā duḥsparśā kacchurā jayā /
prāvṛṣeṇyā śūkaśimbī badarī gurur ārṣabhī // Rajni_3.51
śimbī varāhikā tīkṣṇā romālur vanaśūkarī /
kīśaromā romavallī syāt ṣaḍviṃśatināmakā // Rajni_3.52
kapikacchūḥ svādurasā vṛṣyā vātakṣayāpahā /
śītapittāsrahantrī ca vikṛtā vraṇanāśinī // Rajni_3.53
khavally ākāśavallī syād asparśā vyomavallikā /
ākāśanāmapūrvā sā vallīparyāyagā smṛtā // Rajni_3.54
ākāśavallī kaṭukā madhurā pittanāśinī /
vṛṣyā rasāyanī balyā divyauṣadhiparā smṛtā // Rajni_3.55
kaṭutumbī kaṭuphalā tumbinī kaṭutumbinī /
bṛhatphalā rājaputrī tiktabījā ca tumbikā // Rajni_3.56
kaṭutumbī kaṭus tīkṣṇā vāntikṛt śvāsavātajit /
kāsaghnī śodhanī śophavraṇaviṣāpahā // Rajni_3.57
jīmūtakaḥ kaṇṭaphalā garāgarī veṇī sahā krośaphalā ca kaṭphalā /
ghorā kadambā viṣahā ca karkaṭī syād devadālī khalu sāramūṣikā // Rajni_3.58
vṛttakośā viṣaghnī ca dālī lomaśapattrikā /
turaṅgikā ca tarkārī nāmnām ekonaviṃśatiḥ // Rajni_3.59
devadālī tu tiktoṣṇā kaṭuḥ pāṇḍukaphāpahā /
durnāmaśvāsakāsaghnī kāmalābhūtanāśanī // Rajni_3.60
vandhyā devī vandhyakarkoṭakā syān nāgārātir nāgahantrī manojñā /
pathyā divyā putradātrī sukandā śrīkandā sā kandavallīśvarī ca // Rajni_3.61
sugandhā sarpadamanī viṣakaṇṭakinī varā /
kumārī bhūtahantrī ca nāmnām ity ūnaviṃśatiḥ // Rajni_3.62
vandhyākarkoṭakī tiktā kaṭūṣṇā ca kaphāpahā /
sthāvarādiviṣaghnī ca śasyate sā rasāyane // Rajni_3.63
tiktatuṇḍī tu tiktākhyā kaṭukā kaṭutuṇḍikā /
bimbī ca kaṭutiktādituṇḍīparyāyagā ca sā // Rajni_3.64
kaṭutuṇḍī kaṭus tiktā kaphavāntiviṣāpahā /
arocakāsrapittaghnī sadā pathyā ca rocanī // Rajni_3.65
syād ākhukarṇī kṛṣikā dravantī citrā sukarṇondurukarṇikā ca /

nyagrodhikā mūṣikanāgakarṇī syād vṛścikarṇī bahukarṇikā ca // Rajni_3.66
mātā bhūmicarī caṇḍā śambarī bahupādikā /
pratyakśreṇī vṛṣā caiva putraśreṇy adribhūhvayā // Rajni_3.67
ākhukarṇī kaṭūṣṇā ca kaphapittaharā sadā /
ānāhajvaraśūlārtināśinī pācanī parā // Rajni_3.68
aindrīndravāruṇy aruṇā mṛgādanī gavādanī kṣudrasahendracirbhiṭā /
sūryā viṣaghnī guṇakarṇikāmarā mātā suvarṇā suphalā ca tārakā // Rajni_3.69
vṛṣabhākṣī gavākṣī ca pītapuṣpīndravallarī /
hemapuṣpī kṣudraphalā vāruṇī bālakapriyā // Rajni_3.70
raktervārur viṣalatā śakravallī viṣāpahā /
amṛtā viṣavallī ca jñeyonatriṃśadāhvayā // Rajni_3.71
indravāruṇikā tiktā kaṭuśītā ca rocanī /
gulmapittodaraśleṣmakrimikuṣṭhajvarāpahā // Rajni_3.72
mahendravāruṇī ramyā citravallī mahāphalā /
sā māhendrī citraphalā trapusī trapusā ca sā // Rajni_3.73
ātmarakṣā viśālā ca dīrghavallī bṛhatphalā /
syād bṛhadvāruṇī saumyā nāmāny asyāś caturdaśa // Rajni_3.74
mahendravāruṇī jñeyā pūrvoktaguṇabhāginī /
rase vīrye vipāke ca kiṃcid eṣā guṇādhikā // Rajni_3.75
yavatiktā mahātiktā dṛḍhapādā visarpiṇī /
nākulī netramīlā ca śaṅkhinī patrataṇḍulī // Rajni_3.76
taṇḍulī cākṣapīḍā ca sūkṣmapuṣpī yaśasvinī /
māheśvarī tiktayavā yāvī tikteti ṣoḍaśa // Rajni_3.77
yavatiktā satiktāmlā dīpanī rucitatparā /
krimikuṣṭhaviṣaghny āmadoṣaghnī recanī ca sā // Rajni_3.78
raudrī jaṭā rudrajaṭā ca rudrā saumyā sugandhā suhatā ghanā ca /
syād īśvarī rudralatā supattrā sugandhapatrā surabhiḥ śivāhvā // Rajni_3.79
pattravallī jaṭāvallī rudrāṇī netrapuṣkarā /
mahājaṭā jaṭārudrā nāmnāṃ viṃśatir īritā // Rajni_3.80
jaṭā kaṭurasā śvāsakāsahṛdroganāśinī /
vidrāviṇī caiva rakṣasāṃ ca nibarhiṇī // Rajni_3.81
jyotiṣmatī svarṇalatānalaprabhā jyotirlatā sā kaṭabhī supiṅgalā /
dīptā ca medhyā matido ca durjarā sarasvatī syād amṛtārkasaṃkhyayā // Rajni_3.82
tejovatī bahurasā kanakaprabhānyā tīkṣṇā suvarṇanakulī lavaṇāgnidīptā /
tejasvinī suralatāgniphalāgnigarbhā syāt kaṅgaṇī tad anu śailasutā sutailā // Rajni_3.83
suvegā vāyasī tīvrā kākāṇḍī vāyasādanī /
gīrlatā śrīphalī saumyā brāhmī lavaṇakiṃśukā // Rajni_3.84
pārāvatapadī pītā pītatailā yaśasvinī /
medhyā medhāvinī dhīrā syād ekatriṃśadāhvayā // Rajni_3.85
jyotiṣmatī tiktarasā ca rūkṣā kiṃcit kaṭur vātakaphāpahā ca /

dāhapradā dīpanakṛc ca medhyā prajñāṃ ca puṣṇāti tathā dvitīyā // Rajni_3.86
aśvakṣurādrikarṇī ca kaṭabhī dadhipuṣpikā /
gardabhī sitapuṣpī ca śvetaspandāparājitā // Rajni_3.87
śvetā bhadrā supuṣpī ca viṣahantrī trir ekadhā /
nāgaparyāyakarṇī syād aśvāhvādikṣurī smṛtā // Rajni_3.88
girikarṇī himā tiktā pittopadravanāśinī /
cakṣuṣyā viṣadoṣaghnī tridoṣaśamanī ca sā // Rajni_3.89
nīlapuṣpī mahānīlā syān nīlā girikarṇikā /
gavādanī vyaktagandhā nīlasyandā ṣaḍāhvayā // Rajni_3.90
nīlādrikarṇī śiśirā satiktā raktātisārajvaradāhahantrī /
vicchardikonmādamadabhramārtiśvāsātikāsāmayahāriṇī ca // Rajni_3.91
moraṭaḥ kīrṇapuṣpaś ca pīlupattro madhusravaḥ /
ghanamūlo dīrghamūlaḥ puruṣaḥ kṣīramoraṭaḥ // Rajni_3.92
moraṭaḥ kṣīrabahulo madhuraḥ sakaṣāyakaḥ /
pittadāhajvarān hanti vṛṣyo balavivardhanaḥ // Rajni_3.93
indīvarā yugmaphalā dīrghavṛttottamāraṇī /
puṣpamañjarikā droṇī karambhā nalikā ca sā // Rajni_3.94
indīvarā kaṭuḥ śītā pittaśleṣmāpahārikā /
cakṣuṣyā kāsadoṣaghnī vraṇakrimiharā parā // Rajni_3.95
vastāntrī vṛṣagandhākhyā meṣāntrī vṛttapattrikā /
ajāntrī vokaḍī caiva syād ity eṣā ṣaḍāhvayā // Rajni_3.96
vastāntrī syāt kaṭurasā kāsadoṣavināśinī /
bījadā garbhajananī kīrtitā bhiṣaguttamaiḥ // Rajni_3.97
somavallī mahāgulmā yajñaśreṣṭhā dhanurlatā /
somārhā gulmavallī ca yajñavallī dvijapriyā /
somakṣīrā ca somā ca yajñāṅgā rudrasaṃkhyayā // Rajni_3.98
somavallī kaṭuḥ śītā madhurā pittadāhanut /
tṛṣṇāviśoṣaśamanī pāvanī yajñasādhanī // Rajni_3.99
saumyā mahiṣavallī ca pratisomāntravallikā /
apattravallikā proktā kāṇḍaśākhā ṣaḍāhvayā /
rasavīryavipāke ca somavallīsamā smṛtā // Rajni_3.100
vatsādanī somavallī vikrāntā mecakābhidhā /
pātālagaruḍī tārkṣī sauparṇī gāruḍī tathā // Rajni_3.101
vāsanī dīrghakāṇḍā ca dṛḍhakāṇḍā mahābalā /
dīrghavallī dṛḍhalatā nāmāny asyāś caturdaśa // Rajni_3.102
vatsādanī tu madhurā pittadāhāsradoṣanut /
vṛṣyā saṃtarpaṇī rucyā viṣadoṣavināśinī // Rajni_3.103
gopālakarkaṭī vanyā gopakarkaṭikā tathā /
kṣudrervāruḥ kṣudraphalā gopālī kṣudracirbhaṭā // Rajni_3.104
gopālakarkaṭī śītā madhurā pittanāśanī /

mūtrakṛcchrāśmarīmehadāhaśoṣanikṛntanī // Rajni_3.105
kākanāsā dhvāṅkṣanāsā kākatuṇḍā ca vāyasī /
suraṅgī taskarasnāyur dhvāṅkṣatuṇḍā sunāsikā // Rajni_3.106
vāyasāhvā dhvāṅkṣanakhī kākākṣā dhvāṅkṣanāsikā /
kākaprāṇā ca vijñeyā nāmāny asyās trayodaśa // Rajni_3.107
kākanāsā tu madhurā śiśirā pittahāriṇī /
rasāyanī dārḍhyakarī viśeṣāt palitāpahā // Rajni_3.108
kākādanī kākapīluḥ kākaśimbī ca raktalā /
dhvāṅkṣādanī vaktraśalyā durmohā vāyasādanī // Rajni_3.109
kākatuṇḍī dhvāṅkṣanakhī vāyasī kākadantikā /
dhvāṅkṣadantīti vijñeyās tisraś ca daśa cābhidhāḥ // Rajni_3.110
kākādanī kaṭūṣṇā ca tiktā divyarasāyanī /
vātadoṣaharā rucyā palitastambhinī parā // Rajni_3.111
guñjā cūḍāmaṇiḥ saumyā śikhaṇḍī kṛṣṇalāruṇā /
tāmrikā śītapākī syād uccaṭā kṛṣṇacūḍikā // Rajni_3.112
raktā ca raktikā caiva kāmbhojī bhillibhūṣaṇā /
vanyāsyā mānacūḍā ca vijñeyā ṣoḍaśāhvayā // Rajni_3.113
dvitīyā śvetakāmbhojī śvetaguñjā bhiriṇṭikā /
kākādanī kākapīlur vaktraśalyā ṣaḍāhvayā // Rajni_3.114
guñjādvayaṃ tu tiktoṣṇaṃ bījaṃ vāntikarī śiphā /
śūlaghnaṃ viṣakṛt pattraṃ vaśye śvetaṃ ca śasyate // Rajni_3.115
vṛddhadāruka āvegī juṅgako dīrghabālukaḥ /
vṛddhaḥ koṭarapuṣpī syād ajāntrī chāgalāntrikā // Rajni_3.116
jīrṇadāru dvitīyā syāj jīrṇā phañjī supuṣpikā /
ajarā sūkṣmapattrā ca vijñeyā ca ṣaḍāhvayā // Rajni_3.117
vṛddhadārudvayaṃ gaulyaṃ picchilaṃ kaphavātahṛt /
balyaṃ kāsāmadoṣaghnaṃ dvitīyaṃ svalpavīryadam // Rajni_3.118
kaivartikā suraṅgā ca latā vallī drumāruhā /
riṅgiṇī vastraraṅgā ca bhagā cety aṣṭadhābhidhā // Rajni_3.119
kaivartikā laghur vṛṣyā kaṣāyā kaphanāśanī /
kāsaśvāsaharā caiva saiva mandāgnidoṣanut // Rajni_3.120
tālī tamālī tāmrā ca tāmravallī tamālikā /
sūkṣmavallī sulomā ca śodhanī tālikā nava // Rajni_3.121
tāmravallī kaṣāyā syāt kaphadoṣavināśanī /
mukhakaṇṭhotthadoṣaghnī śleṣmaśuddhikarī parā // Rajni_3.122
kāṇḍīraḥ kāṇḍakaṭuko nāsāsaṃvedanaḥ paṭuḥ /
ugrakāṇḍas toyavallī kāravallī sukāṇḍakaḥ // Rajni_3.123
kāṇḍīraḥ kaṭutiktoṣṇaḥ saro duṣṭavraṇārtinut /
lūtāgulmodaraplīhaśūlamandāgnināśanaḥ // Rajni_3.124
jantukā jantukārī ca jananī cakravartinī /

tiryakphalā niśāndhā ca bahupattrā supattrikā // Rajni_3.125
rājakṛṣṇā janeṣṭā ca kapikacchuphalopamā /
rañjanī sūkṣmavallī ca bhramarī kṛṣṇavallikā // Rajni_3.126
vijjullikā vṛkṣaruhā granthiparṇī suvallikā /
taruvallī dīrghaphalā ekaviṃśatisaṃjñakā // Rajni_3.127
jantukā śiśirā tiktā raktapittakaphāpahā /
dāhatṛṣṇāvamighnī ca rucikṛd dīpanī parā // Rajni_3.128
atyamlaparṇī tīkṣṇā ca kaṇḍulā vallisūraṇā /
vallī karavaḍādiś ca vanasthāraṇyavāsinī // Rajni_3.129
atyamlaparṇī tīkṣṇāmlā plīhaśūlavināśanī /
vātahṛd dīpanī rucyā gulmaśleṣmāmayāpahā // Rajni_3.130
śaṅkhapuṣpī supuṣpī ca śaṅkhāhvā kambumālinī /
sitapuṣpī kambupuṣpī medhyā vanavilāsinī // Rajni_3.131
ciriṇṭī śaṅkhakusumā bhūlagnā śaṅkhamālinī /
ity eṣā śaṅkhapuṣpī syād uktā dvādaśanāmabhiḥ // Rajni_3.132
śaṅkhapuṣpī himā tiktā medhākṛt svarakāriṇī /
grahabhūtādidoṣaghnī vaśīkaraṇasiddhidā // Rajni_3.133
vartakī tindukinī vibhāṇḍī viṣāṇikā raṅgalatā manojñā /
sā raktapuṣpī mahādijālī sā pītakīlāpi ca carmaraṅgā // Rajni_3.134
vāmāvartā ca saṃyuktā bhūsaṃkhyā śaśisaṃyutā /
āvartakī kaṣāyāmlā śītalā pittahāriṇī // Rajni_3.135
karṇasphoṭā śrutisphoṭā tripuṭā kṛṣṇataṇḍulā /
citraparṇī sphoṭalatā candrikā cārdhacandrikā // Rajni_3.136
karṇasphoṭā kaṭus tiktā himā sarvaviṣāpahā /
grahabhūtādidoṣaghnī sarvavyādhivināśinī // Rajni_3.137
kaṭvī kaṭukavallī ca sukāṣṭhā kāṣṭhavallikā /
suvallī ca mahāvallī paśumohanikā kaṭuḥ // Rajni_3.138
kaṭvī tu kaṭukā śītā kaphaśvāsārtināśanī /
nānājvaraharā rucyā rājayakṣmanivāriṇī // Rajni_3.139
jñeyāmṛtasravā vṛttāruhākhyā toyavallikā /
ghanavallī sitalatā nāmabhiḥ śarasammitā // Rajni_3.140
uktāmṛtasravā pathyā īṣat tiktā rasāyanī /
viṣaghnī vraṇakuṣṭhādīn kāmalāṃ śvayathuṃ jayet // Rajni_3.141
putradātrī tu vātārir bhramarī śvetapuṣpikā /
vṛttapattrātigandhālur vaiśijātā suvallarī // Rajni_3.142
putradātrī tu vātaghnī kaṭur uṣṇā kaphāpahā /
surabhiḥ sarvadā pathyā vandhyādoṣavināśanī // Rajni_3.143
palāśī pattravallī parṇavallī palāśikā /
khuraparṇī suparṇī ca dīrghavallī viṣādanī // Rajni_3.144
amlapattrī dīrghapattrī rasāmlā cāmlakā ca sā /

amlātakī kāñjikā ca syāc caturdaśadhābhidhā // Rajni_3.145
palāśī laghuramyā ca mukhadoṣavināśanī /
arocakaharā pathyā pittakopakarī ca sā // Rajni_3.146
iti bahuvidhavallīstomanāmābhidhānapraguṇaguṇayathāvadvarṇanāpūrṇam enam /
sulalitapadasargaṃ varganāmnā ca vaidyaḥ sadasi bahuvilāsaṃ vyāsavad vyātanotu // Rajni_3.147
dīptā dīdhitayas tathāndhatamasadhvaṃsāya bhānor iva vyātanvanti nijaṃ rujāṃ vijayate vīryaṃ viruddhau ca yāḥ /
tāsām eva vilāsabhūmir asamo vargaḥ śruto vīrudhāṃ vīrudvarga iti pratītamahimā naisargikair yo guṇaiḥ // Rajni_3.148
prāptā yasya parigrahaṃ trividhasadvīraikacūḍāmaṇes tīvrāṇy oṣadhayaḥ sravanti sahasā vīryāṇy ajaryād iva /
tasyāyaṃ nṛhareḥ kṛtau sthitim agād vargo guḍūcyādikas tārtīyīkatayābhidhānaracanācūḍāmaṇau kīrtitaḥ // Rajni_3.149
Rājanighaṇṭu, Parpaṭādivarga
parpaṭo jīvakaś caivarṣabhakaḥ śrāvaṇī dvidhā /
medādvayam ṛddhivṛddhī dhūmrapattrā prasāraṇī // Rajni_4.1
catuṣpāṣāṇabhedaḥ syāt kanyā barhiśikhā tathā /
kṣīriṇīdvitayaṃ caiva trāyamāṇā rudantikā // Rajni_4.2
brāhmī dvidhā ca vandākaḥ kulatthā taṇḍulīyakaḥ /
civillo nāgaśuṇḍī ca kuṭumbī sthalapadminī // Rajni_4.3
jambūś ca nāgadantī ca viṣṇukrāntā kuṇañjaraḥ /
bhūmyāmalī ca gorakṣī golomī dugdhaphenikā // Rajni_4.4
kṣudrāmlikā ca lajjāhvī haṃsapādī ca kātharā /
punarnavātrayaṃ proktaṃ vasuko dvividhaḥ smṛtaḥ // Rajni_4.5
sarpiṇī cālir matsyākṣī guṇḍālāvanipāṭalī /
syāt pāṇḍuraphalī śvetā brahmadaṇḍī dravantikā // Rajni_4.6
droṇapuṣpīdvayaṃ caiva jhaṇḍūr gorakṣadugdhikā /
navabāṇamitāḥ kṣudrakṣupāḥ proktā yathākramāt // Rajni_4.7
parpaṭaś carako reṇus tṛṣṇāriḥ kharako rajaḥ /
śītaḥ śītapriyaḥ pāṃśuḥ kalpāṅgī varmakaṇṭakaḥ // Rajni_4.8
kṛśaśākhaḥ parpaṭakaḥ sutikto raktapuṣpakaḥ /
pittāriḥ kaṭupattraś ca kavaco 'ṣṭādaśābhidhaḥ // Rajni_4.9
parpaṭaḥ śītalas tiktaḥ pittaśleṣmajvarāpahaḥ /
raktadāhāruciglānimadavibhramanāśanaḥ // Rajni_4.10
jīvako jīvano jīvyaḥ śṛṅgāhvaḥ prāṇadaḥ priyaḥ /
cirajīvī ca madhuro maṅgalyaḥ kūrcaśīrṣakaḥ // Rajni_4.11
hrasvāṅgo vṛddhidaś cokto hy āyuṣmān jīvadas tathā /
dīrghāyur baladaś caiva nāmāny etāni ṣoḍaśa // Rajni_4.12
jīvako madhuraḥ śīto raktapittānilārtijit /
kṣayadāhajvarān hanti śukraśleṣmavivardhanaḥ // Rajni_4.13
ṛṣabho gopatir dhīro viṣāṇī dhūrddharo vṛṣaḥ /
kakudmān puṅgavo voḍhā śṛṅgī dhuryaś ca bhūpatiḥ // Rajni_4.14
kāmī ṛkṣapriyaś cokṣā lāṅgulī gauś ca bandhuraḥ /
gorakṣo vanavāsī ca jñeyo viṃśatināmakaḥ // Rajni_4.15

ṛṣabho madhuraḥ śītaḥ pittaraktavirekanut /
śukraśleṣmakaro dāhakṣayajvaraharaś ca saḥ // Rajni_4.16
śrāvaṇī syān muṇḍitikā bhikṣuḥ śravaṇaśīrṣikā /
śravaṇā ca pravrajitā parivrājī tapodhanā // Rajni_4.17
śrāvaṇī tu kaṣāyā syāt kaṭūṣṇā kaphapittanut /
āmātīsārakāsaghnī viṣacchardivināśinī // Rajni_4.18
mahāśrāvaṇikānyā sā mahāmuṇḍī ca locanī /
kadambapuṣpī vikacā kroḍacūḍā palaṅkaṣā // Rajni_4.19
nadīkadambo muṇḍākhyā mahāmuṇḍanikā ca sā /
chinnā granthinikā mātā sthavirā lobhanī tathā /
bhūkadambo 'lambuṣā syād iti saptadaśāhvayā // Rajni_4.20
mahāmuṇḍy uṣṇatiktā ca īṣad gaulyā marucchidā /
svarakṛd rocanī caiva mehahṛc ca rasāyanī // Rajni_4.21
medā vasā maṇicchidrā jīvanī śalyaparṇikā /
nakhacchedyā himā raṅgā madhyadeśe prajāyate // Rajni_4.22
medaḥsārā snehavatī medinī madhurā varā /
snigdhā medodravā sādhvī śalyadā bahurandhrikā /
ūnaviṃśatyāhvayā sā matā pūruṣadantikā // Rajni_4.23
medā tu madhurā śītā pittadāhārtikāsanut /
rājayakṣmajvaraharā vātadoṣakarī ca sā // Rajni_4.24
mahāmedā vasucchidrā jīvanī pāṃśurāgiṇī /
deveṣṭā suramedā ca divyā devamaṇis tathā // Rajni_4.25
devagandhā mahācchidrā ṛkṣārhā rudrasaṃmitā /
mahāmedābhidhaḥ kando latājātaḥ supāṇḍuraḥ /
medāpi śuklakandaḥ syān medodhātum iva sravet // Rajni_4.26
mahāmedā himā rucyā kaphaśukrapravṛddhikṛt /
hanti dāhāsrapittāni kṣayavātajvaraṃ ca sā // Rajni_4.27
ṛddhiḥ siddhiḥ prāṇadā jīvadātrī siddhā yogyā cetanīyā rathāṅgī /
maṅgalyā syāl lokakāntā yaśasyā jīvaśreṣṭhā dvādaśāhvā krameṇa // Rajni_4.28
vṛddhis tuṣṭiḥ puṣṭidā vṛddhidātrī maṅgalyā śrīḥ sampad āśīr janeṣṭā /
lakṣmīr bhūtir mut sukhaṃ jīvabhadrā syād ity eṣā lokasaṃjñā krameṇa // Rajni_4.29
ṛddhir vṛddhiś ca kandau dvau bhavataḥ kośayāmale /
śvetaromānvitaḥ kando latājātaḥ sarandhrakaḥ // Rajni_4.30
tūlagranthisamā ṛddhir vāmāvartaphalā ca sā /
vṛddhis tu dakṣiṇāvartaphalā proktā maharṣibhiḥ // Rajni_4.31
ṛddhir vṛddhiś ca madhurā susnigdhā tiktaśītalā /
rucimedhākarī śleṣmakrimikuṣṭhaharā parā // Rajni_4.32
prayogeṣv anayor ekaṃ yathālābhaṃ prayojayet /
yatra dvayānusṛṣṭiḥ syād dvayam apy atra yojayet // Rajni_4.33
dhūmrapattrā tu dhūmrāhvā sulabhā tu svayambhuvā /

gṛdhrapattrā ca gṛdhrāṇī krimighnī strīmalāpahā // Rajni_4.34
dhūmrapattrā rase tiktā śophaghnī krimināśinī /
uṣṇā kāsaharā caiva rucyā dīpanakāriṇī // Rajni_4.35
prasāraṇī suprasarā sāraṇī saraṇī sarā /
cāruparṇī rājabalā bhadraparṇī pratānikā // Rajni_4.36
prabalā rājaparṇī ca balyā bhadrabalā tathā /
candravallī prabhadrā ca jñeyā pañcadaśāhvayā // Rajni_4.37
prasāraṇī gurūṣṇā ca tiktā vātavināśinī /
arśaḥśvayathuhantrī ca malaviṣṭambhahāriṇī // Rajni_4.38
pāṣāṇabhedako 'śmaghnaḥ śilābhedo 'śmabhedakaḥ /
śvetā copalabhedī ca nagajic chiligarbhajā // Rajni_4.39
pāṣāṇabhedo madhuras tikto mehavināśanaḥ /
tṛḍdāhamūtrakṛcchraghnaḥ śītalaś cāśmarīharaḥ // Rajni_4.40
anyā tu vaṭapattrī syād anyā cairāvatī ca sā /
godhāvatīrāvatī ca śyāmā khaṭvāṅganāmikā // Rajni_4.41
vaṭapattrī himā gaulyā mehakṛcchravināśinī /
baladā vraṇahantrī ca kiṃcid dīpanakāriṇī // Rajni_4.42
anyā śvetā śilāvalkā śilājā śailavalkalā /
valkalā śailagarbhāhvā śilātvak saptanāmikā // Rajni_4.43
śilāvalkaṃ himaṃ svādu mehakṛcchravināśanam /
mūtrarodhāśmarīśūlakṣayapittāpahārakam // Rajni_4.44
kṣudrapāṣāṇabhedānyā catuṣpattrī ca pārvatī /
nāgabhūr aśmaketuś ca giribhūḥ kandarodbhavā // Rajni_4.45
śailodbhavā ca girijā nagajā ca daśāhvayā /
kṣudrapāṣāṇabhedā tu vraṇakṛcchrāśmarīharā // Rajni_4.46
gṛhakanyā kumārī ca kanyakā dīrghapattrikā /
sthaleruhā mṛduḥ kanyā bahupattrāmarājarā // Rajni_4.47
kaṇṭakaprāvṛtā vīrā bhṛṅgeṣṭā vipulasravā /
brahmaghnī taruṇī rāmā kapilā cāmbudhisravā /
sukaṇṭakā sthūladalety ekaviṃśatināmakā // Rajni_4.48
gṛhakanyā himā tiktā madagandhiḥ kaphāpahā /
pittakāsaviṣaśvāsakuṣṭhaghnī ca rasāyanī // Rajni_4.49
barhicūḍā tu śikhinī śikhāluḥ suśikhā śikhā /
śikhābalā kekiśikhā mayūrādyabhidhā śikhā // Rajni_4.50
barhicūḍā rase svādur mūtrakṛcchravināśinī /
bālagrahādidoṣaghnī vaśyakarmaṇi śasyate // Rajni_4.51
kṣīriṇī kāñcanakṣīrī karṣaṇī kaṭuparṇikā /
tiktadugdhā haimavatī himadugdhā himāvatī // Rajni_4.52
himādrijā pītadugdhā yavaciñcā himodbhavā /
haimī ca himajā ceti caturekaguṇāhvayā // Rajni_4.53

kṣīriṇī kaṭutiktā ca recanī śophatāpanut /
krimidoṣakaphaghnī ca pittajvaraharā ca sā // Rajni_4.54
svarṇakṣīrī svarṇadugdhā svarṇāhvā rukmiṇī tathā /
suvarṇā hemadugdhī ca hemakṣīrī ca kāñcanī // Rajni_4.55
svarṇakṣīrī himā tiktā krimipittakaphāpahā /
mūtrakṛcchrāśmarīśophadāhajvaraharā parā // Rajni_4.56
trāyamāṇā kṛtatrāṇā trāyantī trāyamāṇikā /
balabhadrā sukāmā ca vārṣikī girijānujā // Rajni_4.57
maṅgalyāhvā devabalā pālanī bhayanāśinī /
avanī rakṣaṇī trāṇā vijñeyā ṣoḍaśāhvayā // Rajni_4.58
trāyantī śītamadhurā gulmajvarakaphāsranut /
bhramatṛṣṇākṣayaglāniviṣacchardivināśinī // Rajni_4.59
syād rudantī sravattoyā saṃjīvany amṛtasravā /
romāñcikā mahāmāṃsī caṇapattrī sudhāsravā // Rajni_4.60
rudantī kaṭutiktoṣṇā kṣayakrimivināśinī /
raktapittakaphaśvāsamehahārī rasāyanī // Rajni_4.61
caṇapattrasamaṃ pattraṃ kṣupaṃ caiva tathāmlakam /
śiśire jalabindūnāṃ sravantīti rudantikā // Rajni_4.62
brāhmī sarasvatī saumyā suraśreṣṭhā suvarcalā /
kapotavegā vaidhātrī divyatejā mahauṣadhī // Rajni_4.63
svāyambhuvī somalatā surejyā brahmakanyakā /
maṇḍūkamātā matsyākṣī maṇḍūkī surasā tathā // Rajni_4.64
medhyā vīrā bhāratī ca varā ca parameṣṭhinī /
divyā ca śāradī ceti caturviṃśatināmakā // Rajni_4.65
brāhmī himā kaṣāyā ca tiktā vātāsrapittajit /
buddhiṃ prajñāṃ ca medhāṃ ca kuryād āyuṣyavardhanī // Rajni_4.66
brāhmī tu kṣudrapattrānyā laghubrāhmī jalodbhavā /
brāhmī tiktarasoṣṇā ca sarā vātāmaśophajit // Rajni_4.67
vandākaḥ pādaparuhā śikharī tarurohiṇī /
vṛkṣādanī vṛkṣaruhā kāmavṛkṣaś ca śekharī // Rajni_4.68
keśarūpā taruruhā tarusthā gandhamedinī /
kāminī taruruṭ śyāmā drupadī ṣoḍaśābhidhāḥ // Rajni_4.69
vandākas tiktaśiśiraḥ kaphapittaśramāpahaḥ /
vaśyādisiddhido vṛṣyaḥ kaṣāyaś ca rasāyanaḥ // Rajni_4.70
kulatthā dṛkprasādā ca jñeyāraṇyakulatthikā /
kulālī locanahitā cakṣuṣyā kumbhakārikā // Rajni_4.71
kulatthikā kaṭus tiktā syād arśaḥśūlanāśanī /
vibandhādhmānaśamanī cakṣuṣyā vraṇaropaṇī // Rajni_4.72
taṇḍulīyas tu bhaṇḍīras taṇḍulī taṇḍulīyakaḥ /
granthilo bahuvīryaś ca meghanādo ghanasvanaḥ // Rajni_4.73

suśākaḥ pathyaśākaś ca sphūrjathuḥ svanitāhvayaḥ /
vīras taṇḍulanāmā ca paryāyāś ca caturdaśa // Rajni_4.74
taṇḍulīyas tu śiśiro madhuro viṣanāśanaḥ /
rucikṛd dīpanaḥ pathyaḥ pittadāhabhramāpahaḥ // Rajni_4.75
civillikā raktadalā kharacchadā syāt kṣudragholī madhumālapattrikā /
civillikā caiva kaṭuḥ kaṣāyikā jvare 'tisāre ca hitā rasāyanī // Rajni_4.76
hastiśuṇḍī mahāśuṇḍī śuṇḍī ghūsarapattrikā /
hastiśuṇḍī kaṭūṣṇā syāt saṃnipātajvarāpahā // Rajni_4.77
kuṭumbinī payasyā ca kṣīriṇī jalakāmukā /
vakraśalyā durādharṣā krūrakarmā jhiriṇṭikā // Rajni_4.78
śītā praharajāyā ca śītalā ca jaleruhā /
vikhyātā kila vidvadbhir eṣā dvādaśanāmabhiḥ // Rajni_4.79
kuṭumbinī tu madhurā grāhiṇī kaphapittanut /
vraṇāsradoṣakaṇḍūtināśanī sā rasāyanī // Rajni_4.80
sthalapadmī tu padmāhvā cāraṭī padmacāriṇī /
sugandhamūlāmburuhā lakṣmīśreṣṭhā supuṣkarā // Rajni_4.81
ramyā padmavatī cāticarā sthūlaruhā smṛtā /
jñeyā puṣkariṇī caiva puṣkarādyā ca parṇikā /
puṣkarādiyutā nāḍī proktā pañcadaśāhvayā // Rajni_4.82
sthalādipadminī gaulyā tiktā śītā ca vāntinut /
raktapittaharā mehabhūtātīsāranāśanī // Rajni_4.83
jambūr jāmbavatī vṛttā vṛttapuṣpā ca jāmbavī /
madaghnī nāgadamanī durdharṣā duḥsahā nava // Rajni_4.84
jñeyā jambūs tridoṣaghnī tīkṣṇoṣṇā kaṭutiktakā /
udarādhmānadoṣaghnī koṣṭhaśodhanakāriṇī // Rajni_4.85
nāgadantī śvetaghaṇṭā madhupuṣpā viśodhanī /
nāgasphotā viśālākṣī nāgacchatrā vicakṣaṇā // Rajni_4.86
sarpapuṣpī śuklapuṣpī svādukā śītadantikā /
sitapuṣpī sarpadantī nāginī bāṇabhūmitā // Rajni_4.87
nāgadantī kaṭus tiktā rūkṣā vātakaphāpahā /
medhākṛd viṣadoṣaghnī pācanī śubhadāyinī /
gulmaśūlodaravyādhikaṇṭhadoṣanikṛntanī // Rajni_4.88
viṣṇukrāntā harikrāntā nīlapuṣpāparājitā /
nīlakrāntā satīnā ca vikrāntā chardikā ca sā /
viṣṇukrāntā kaṭus tiktā kaphavātāmayāpahā // Rajni_4.89
kuṇañjaraḥ kuṇañjī ca kuṇañjo 'raṇyavāstukaḥ /
kuṇañjo madhuro rucyo dīpanaḥ pācano hitaḥ // Rajni_4.90
bhūmyāmalī tamālī ca tālī caiva tamālikā /
uccaṭā dṛḍhapādī ca vitunnā ca vitunnikā // Rajni_4.91
bhūdhātrī cāruṭā vṛṣyā viṣaghnī bahupatrikā /

bahuvīryāhibhayadā viśvaparṇī himālayā /
jaṭā vīrā ca nāmnāṃ sā bhaved ekonaviṃśatiḥ // Rajni_4.92
bhūdhātrī tu kaṣāyāmlā pittamehavināśanī /
śiśirā mūtrarogārtiśamanī dāhanāśanī // Rajni_4.93
gorakṣī sarpadaṇḍī ca dīrghadaṇḍī sudaṇḍikā /
citralā gandhabahulā gopālī pañcaparṇikā // Rajni_4.94
gorakṣī madhurā tiktā śiśirā dāhapittanut /
visphoṭavāntyatīsārajvaradoṣavināśanī // Rajni_4.95
golomikā tu godhūmī gojā kroṣṭukapucchikā /
gosambhavā prastariṇī vijñeyeti ṣaḍāhvayā // Rajni_4.96
golomikā kaṭus tiktā tridoṣaśamanī himā /
mūlarogāsradoṣaghnī grāhiṇī dīpanī ca sā // Rajni_4.97
dugdhaphenī payaḥphenī phenadugdhā payasvinī /
lūtārir vraṇaketuś ca gojāparṇī ca saptadhā // Rajni_4.98
dugdhaphenī kaṭus tiktā śiśirā viṣanāśinī /
vraṇāpasāriṇī rucyā yuktyā caiva rasāyanī // Rajni_4.99
kṣudrāmlikā tu cāṅgerī cukrāhvā cukrikā ca sā /
loṇāmlā ca catuṣparṇī loṇā loḍāmlapatrikā // Rajni_4.100
ambaṣṭhāmlavatī caiva amlā dantaśaṭhā matā /
śastrāṅgā cāmlapatrī ca jñeyā pañcadaśāhvayā // Rajni_4.101
kṣudrāmlī ca rase sāmlā soṣṇā sā vahnivardhanī /
rucikṛd grahaṇīdoṣadurnāmaghnī kaphāpahā // Rajni_4.102
raktapādī śamīpatrā spṛkkā khadirapatrikā /
saṅkocanī samaṅgā ca namaskārī prasāriṇī // Rajni_4.103
lajjāluḥ saptaparṇī syāt khadirī gaṇḍamālikā /
lajjā ca lajjikā caiva sparśalajjāsrarodhanī // Rajni_4.104
raktamūlā tāmramūlā svaguptāñjalikārikā /
nāmnāṃ viṃśatir ity uktā lajjāyās tu bhiṣagvaraiḥ // Rajni_4.105
raktapādī kaṭuḥ śītā pittātīsāranāśanī /
śophadāhaśramaśvāsavraṇakuṣṭhakaphāsranut // Rajni_4.106
lajjālur vaiparītyānyā alpakṣupabṛhaddalā /
vaiparītyā tu lajjālur hy abhidhāne prayojayet // Rajni_4.107
lajjālur vaiparītyāhvā kaṭur uṣṇā kaphāmanut /
raso niyāmako 'tyantanānāvijñānakārakaḥ // Rajni_4.108
raktapādy aparā proktā tripadā haṃsapādikā /
ghṛtamaṇḍalikā jñeyā viśvagranthis tripādikā // Rajni_4.109
vipādī kīṭamārī ca hemapādī madhusravā /
karṇāṭī tāmrapatrī ca vikrāntā suvahā tathā // Rajni_4.110
brahmādanī padāṅgī ca śītāṅgī sutapādukā /
saṃcāriṇī ca padikā prahlādī kīlapādikā // Rajni_4.111