રાજનિઘણ્ટુ · ભાગ 120

રાજનિઘણ્ટુ, મઙ્ગલાચરણ
શ્રીકણ્ઠાચલમેખલાપરિણમત્કુમ્ભીન્દ્રબુદ્ધ્યા રદપ્રાન્તોત્તમ્ભિતસંભૃતાબ્દગલિતૈઃ શીતૈર્ અપાં શીકરૈઃ ।
નિર્વાણે મદસંજ્વરે પ્રમુદિતસ્ તેનાતપત્રશ્રિયં તન્વાનેન નિરન્તરં દિશતુ વઃ શ્રીવિઘ્નરાજો મુદમ્ ॥ રજ્નિ_મ્.1
કર્પૂરક્ષોદગૌરં ધૃતકપિલજટં ત્રીક્ષણં ચન્દ્રમૌલિં સૌધં કુણ્ડં સુધાંશું વરયુતમ્ અભયં દોશ્ચતુષ્કે દધાનમ્ ।
વામોત્સઙ્ગે વહન્તં વિવિધમણિગણાલઙ્કૃતામ્ ઉજ્જ્વલાઙ્ગીં શર્વાણીં સ્વાનુરૂપાં તમનિશમમૃતેશાખ્યમ્ ઈશં સ્મરામિ ॥ રજ્નિ_મ્.2
શ્રીમન્મહેશનલિનાસનનિર્જરેન્દ્રાસ્ તત્રાશ્વિનાવ્ અથ તતો ત્રિતનૂદ્ભવશ્ ચ ।
ધન્વન્તરિશ્ ચરકસુશ્રુતસૂરિમુખ્યાસ્ તે ઽપ્ય્ આયુરાગમકૃતઃ કૃતિનો જયન્તુ ॥ રજ્નિ_મ્.3
શમ્ભું પ્રણમ્ય શિરસા સ્વગુરૂન્ ઉપાસ્ય પિત્રોઃ પદાબ્જયુગલે પ્રણિપત્ય ભક્ત્યા ।
વિઘ્નેશિતારમ્ અધિગમ્ય સરસ્વતીં ચ પ્રારમ્ભિ ભૈષજહિતાય નિઘણ્ટુરાજઃ ॥ રજ્નિ_મ્.4
રાજનિઘણ્ટુ, ગ્રન્થપ્રસ્તાવના
ધન્વન્તરીયમદનાદિહલાયુધાદીન્ વિશ્વપ્રકાશ્યમરકોષસશેષરાજૌ ।
આલોક્ય લોકવિદિતાંશ્ ચ વિચિન્ત્ય શબ્દાન્ દ્રવ્યાભિધાનગણસંગ્રહ એષ સૃષ્ટઃ ॥ રજ્નિ_ગ્પ્ર્.1
આયુઃશ્રુતીનામતુલોપકારકં ધન્વન્તરિગ્રન્થમતાનુસારકમ્ ।
આચક્ષ્મહે લક્ષણલક્ષ્મધારકં નામોચ્ચયં સર્વરુજાપસારકમ્ ॥ રજ્નિ_ગ્પ્ર્.2
નિર્દેશલક્ષણપરીક્ષણનિર્ણયેન નાનાવિધૌષધવિચારપરાયણો યઃ ।
સો ઽધીત્ય યત્ સકલમ્ એનમ્ અવૈતિ સર્વં તસ્માદ્ અયં જયતિ સર્વનિઘણ્ટુરાજઃ ॥ રજ્નિ_ગ્પ્ર્.3
નાનાવિધૌષધિરસાહ્વયવીર્યપાકપ્રસ્તાવનિસ્તરણપણ્ડિતચેતનો ઽપિ ।
મુહ્યત્ય્ અવશ્યમ્ અનવેક્ષ્ય નિઘણ્ટુમ્ એનં તસ્માદ્ અયં વિરચિતો ભિષજાં હિતાય ॥ રજ્નિ_ગ્પ્ર્.4
નિઘણ્ટુના વિના વૈદ્યો વિદ્વાન્ વ્યાકરણં વિના ।
અનભ્યાસેન ધાનુષ્કસ્ ત્રયો હાસ્યસ્ય ભાજનમ્ ॥ રજ્નિ_ગ્પ્ર્.5
નાનાદેશવિશેષભાષિતવશાદ્ યત્ સંસ્કૃતપ્રાકૃતાપભ્રંશાદિકનામ્નિ નૈવ ગણના દ્રવ્યોચ્ચયવ્યાહૃતૌ ।
તસ્માદ્ અત્ર તુ યાવતાસ્ત્ય્ ઉપકૃતિસ્ તાવન્ મયા ગૃહ્યતે પાથોદૈઃ પરિપીયતે કિમ્ અખિલં તદ્ વારિ વારાં નિધેઃ ॥ રજ્નિ_ગ્પ્ર્.6
આભીરગોપાલપુલિન્દતાપસાઃ પાન્થાસ્ તથાન્યે ઽપિ ચ વન્યપારગાઃ ।
પરીક્ષ્ય તેભ્યો વિવિધોષધાભિધારસાદિલક્ષ્માણિ તતઃ પ્રયોજયેત્ ॥ રજ્નિ_ગ્પ્ર્.7
નાનાભિધેયમ્ અથ યત્ર શિવાસમઙ્ગાશ્યામાદિનામ નિગમેષુ નિવેશિતં યત્ ।
પ્રસ્તાવવીર્યરસયોગવશાદ્ અમુષ્ય બુદ્ધ્યા વિમૃશ્ય ભિષજાં ચ ધૃતિર્ વિધેયા ॥ રજ્નિ_ગ્પ્ર્.8
નામાનિ ક્વચિદ્ ઇહ રૂઢિતઃ સ્વભાવાત્ દેશ્યોક્ત્યા ક્વચન ચ લાઞ્છનોપમાભ્યામ્ ।
વીર્યેણ ક્વચિદ્ ઇતરાહ્વયાદિદેશાત્ દ્રવ્યાણાં ધ્રુવમ્ ઇતિ સપ્તધોદિતાનિ ॥ રજ્નિ_ગ્પ્ર્.9
અત્રૌષધીનિવહનામગુણાભિધાનપ્રસ્તાવતસ્ તદુપયુક્તતયેતરાણિ ।
ક્ષેત્રાવનીધરનદીનરતિર્યગાદીન્ વ્યાખ્યાગુણૈર્ અતિસવિસ્તરમ્ ઈરિતાનિ ॥ રજ્નિ_ગ્પ્ર્.10
એકઃ કો ઽપિ સચેતસાં યદિ મુદે કલ્પેત જલ્પે ગુણસ્ તત્રાન્યે ઽપિ વિનાર્થનાં બહુમતિં સન્તઃ સ્વયં તન્વતે ।
અપ્ય્ આર્દ્રીકૃતશૈલસાનુગશિલામ્ આપીય ચાન્દ્રીં સુધામ્ અમ્ભોધિઃ કુમુદૈર્ દૃશશ્ ચ જગતાં નન્દન્તિ કેનાર્દિતાઃ ॥ રજ્નિ_ગ્પ્ર્.11
અપ્રસિદ્ધાભિધં ચાત્ર યદ્ ઔષધમ્ ઉદીરિતમ્ ।
તસ્યાભિધાવિવેકઃ સ્યાદ્ એકાર્થાદિનિરૂપણે ॥ રજ્નિ_ગ્પ્ર્.12
રમ્ભાશ્યામાદિનામ્ના યે સ્વર્ગસ્ત્રીતરુણીતિ ચ ।
અર્થા નાનાર્થતન્ત્રોક્તાસ્ ત્યક્તાસ્ તે ઽસ્મિન્ન્ અપાર્થકાઃ ॥ રજ્નિ_ગ્પ્ર્.13
વ્યક્તિઃ કૃતાત્ર કર્ણાટમહારાષ્ટ્રીયભાષયા ।
આન્ધ્રલાટાદિભાષાસ્ તુ જ્ઞાતવ્યાસ્ તદ્દ્વયાશ્રયાઃ ॥ રજ્નિ_ગ્પ્ર્.14
એતત્ત્રિનેત્રગુણનીયગુણાનુવિદ્ધવર્ણાઢ્યવૃત્તસિતમૌક્તિકવર્ગસારમ્ ।
કણ્ઠે સતાં સકલનિવૃતિધામનામચિન્તામણિપ્રકરદામ કરોતુ કેલિમ્ ॥ રજ્નિ_ગ્પ્ર્.15

અત્રાનૂપાદિર્ અસ્માદ્ અવનિર્ અથ ગુડૂચીશતાહ્વાદિકો દ્વૌ તત્પ્રાન્તે પર્પટાદિસ્ તદુપરિ પઠિતૌ પિપ્પલીમૂલકાદિઃ ।
શાલ્મલ્યાદિઃ પ્રભદ્રાદિકમ્ અનુ કરવીરાદિર્ આમ્રાદિર્ અન્યસ્ તસ્યાગ્રે ચન્દનાદિસ્ તદનુ નિગદિતઃ કોમલઃ કાઞ્ચનાદિઃ ॥ રજ્નિ_ગ્પ્ર્.16
પાનીયઃ ક્ષીરશાલ્યાદિકમ્ અનુ કથિતો માસમાનુષ્યકાદિઃ સિંહાદિઃ સ્યાદ્ ગદાદિસ્ તદનુ ભવતિ સત્ત્વાધિકો મિશ્રકો ઽન્યઃ ।
એકાર્થાદિસ્ તદ્ એતૈસ્ ત્રિકરપરિચિતૈઃ પ્રાતિભોન્મેષસર્ગં વર્ગૈર્ આસાદ્ય વૈદ્યો નિજમતહૃદયે નિસ્તરાં નિશ્ચિનોતુ ॥ રજ્નિ_ગ્પ્ર્.17
કાશ્મીરેણ કપર્દિપાદકમલદ્વંદ્વાર્ચનોપાર્જિતશ્રીસૌભાગ્યયશઃપ્રતાપપદવી ધામ્ના પ્રતિષ્ઠાપિતા ।
સેયં શ્રીનરસિંહનામવિદુષો સ્વર્વૈદ્યવિદ્યાસ્થિતિઃ પ્રીત્યા પ્રાપ્તસુવર્ણરાજિરચના ચિત્રોજ્જ્વલા પીઠિકા ॥ રજ્નિ_ગ્પ્ર્.18
અન્યત્ર વિદ્યમાનત્વાદ્ ઉપયોગાનવેક્ષણાત્ ।
વૃથા વિસ્તરભીત્યા ચ નોક્તો ગુણગણો મયા ॥ રજ્નિ_ગ્પ્ર્.19
રાજનિઘણ્ટુ, આનૂપાદિવર્ગ
નાનાક્ષૌણીજનાનાજલમૃગસહિતં નિર્ઝરવ્રાતશીતં શૈલાકીર્ણં કનીયઃ કુરરમુખખગાલઙ્કૃતં તામ્રભૂમિ ।
બિભ્રદ્ વ્રીહ્યાદિકં યત્ સ્થલમ્ અતિવિપુલં નીરસં યત્ ત્વ્ અનુષ્ણં પિત્તઘ્નં શ્લેષ્મવાતપ્રદમ્ ઉદરરુજાપામદં સ્યાદ્ અનૂપમ્ ॥ રજ્નિ_1.1
તચ્ ચોક્તકૃત્સ્નનિજલક્ષણધારિભૂરિચ્છાયાવૃતાન્તરવહદ્ બહુવારિમુખ્યમ્ ।
ઈષત્ પ્રકાશસલિલં યદિ મધ્યમં તત્ એતચ્ ચ નાતિબહલામ્બુ ભવેત્ કનીયઃ ॥ રજ્નિ_1.2
યત્રાનૂપવિપર્યયસ્ તનુતૃણાસ્તીર્ણા ધરા ધૂસરા મુદ્ગવ્રીહિયવાદિધાન્યફલદા તીવ્રોષ્મવત્ય્ ઉત્તમા ।
પ્રાયઃ પિત્તવિવૃદ્ધિર્ ઉદ્ધતબલાઃ સ્યુર્ નીરજઃ પ્રાણિનો ગાવો ઽજાશ્ ચ પયઃ ક્ષરન્તિ બહુ તત્કૂપે જલં જાઙ્ગલમ્ ॥ રજ્નિ_1.3
એતચ્ ચ મુખ્યમ્ ઉદિતં સ્વગુણૈઃ સમગ્રમ્ અલ્પાલ્પભૂરુહયુતં યદિ મધ્યમં તત્ ।
તચ્ ચાપિ કૂપખનને સુલભામ્બુ યત્ તજ્ જ્ઞેયં કનીય ઇતિ જાઙ્ગલકં ત્રિરૂપમ્ ॥ રજ્નિ_1.4
લક્ષ્મોન્મીલતિ યત્ર કિંચિદ્ ઉભયોસ્ તજ્ જાઙ્ગલાનૂપયોર્ ગોધૂમોલ્વણયાવનાલવિલસન્માષાદિધાન્યોદ્ભવઃ ।
નાનાવર્ણમ્ અશેષજન્તુસુખદં દેશં બુધા મધ્યમં દોષોદ્ભૂતિવિકોપશાન્તિસહિતં સાધારણં તં વિદુઃ ॥ રજ્નિ_1.5
તચ્ ચ સાધારણં દ્વેધાનૂપજાઙ્ગલયોઃ પરમ્ ।
યત્ર યત્ર ગુણાધિક્યં તત્ર તસ્ય ગુણં ભજેત્ ॥ રજ્નિ_1.6
મુખ્યં તદ્દેશવૈષમ્યાન્ નાસ્તિ સાધારણં ક્વચિત્ ।
સૂક્ષ્મત્વાલ્ લક્ષ્મ તત્ત્વસ્ય તદ્વિધૈર્ વેદમ્ ઇષ્યતે ॥ રજ્નિ_1.7
ક્ષેત્રભેદં પ્રવક્ષ્યામિ શિવેનાખ્યાતમ્ અઞ્જસા ।
બ્રાહ્મં ક્ષાત્રં ચ વૈશ્યીયં શૌદ્રં ચેતિ યથાક્રમાત્ ॥ રજ્નિ_1.8
તત્ર ક્ષેત્રે બ્રહ્મભૂમીરુહાઢ્યં વારિસ્ફારં યત્ કુશાઙ્કૂરકીર્ણમ્ ।
રમ્યં યચ્ ચ શ્વેતમૃત્સ્નાસમેતં તદ્ વ્યાચષ્ટે બ્રાહ્મમ્ ઇત્ય્ અષ્ટમૂર્તિઃ ॥ રજ્નિ_1.9
તામ્રભૂમિવલયં વિભૂધરં યન્ મૃગેન્દ્રમુખસંકુલં કુલમ્ ।
ઘોરઘોષિ ખદિરાદિદુર્ગમં ક્ષાત્રમ્ એતદ્ ઉદિતં પિનાકિના ॥ રજ્નિ_1.10
શાતકુમ્ભનિભભૂમિભાસ્વરં સ્વર્ણરેણુનિચિતં વિધાનવત્ ।
સિદ્ધકિંનરસુપર્વસેવિતં વૈશ્યમ્ આખ્યદ્ ઇદમ્ ઇન્દુશેખરઃ ॥ રજ્નિ_1.11
શ્યામસ્થલાઢ્યં બહુશસ્યભૂતિદં લસત્તૃણૈર્ બબ્બુલવૃક્ષવૃદ્ધિદમ્ ।
ધાન્યોદ્ભવૈઃ કર્ષકલોકહર્ષદં જગાદ શૌદ્રં જગતૌ વૃષધ્વજઃ ॥ રજ્નિ_1.12
દ્રવ્યં ક્ષેત્રાદ્ ઉદિતમ્ અનઘં બ્રાહ્મ તત્ સિદ્ધિદાયિ ક્ષત્રાદ્ ઉત્થં વલિપલિતજિદ્ વિશ્વરોગાપહારિ ।
વૈશ્યાજ્ જાતં પ્રભવતિતરાં ધાતુલોહાદિસિદ્ધૌ શૌદ્રાદ્ એતજ્ જનિતમ્ અખિલવ્યાધિવિદ્રાવકં દ્રાક્ ॥ રજ્નિ_1.13
બ્રહ્મા શક્રઃ કિંનરેશસ્ તથા ભૂર્ ઇત્ય્ એતેષાં દેવતાઃ સ્યુઃ ક્રમેણ ।
પ્રોક્તાસ્ તત્ર પ્રાગ્ ઉમાવલ્લભેન પ્રત્યેકં તે પઞ્ચ ભૂતાનિ વક્ષ્યે ॥ રજ્નિ_1.14
પીતસ્ફુરદ્વલયશર્કરિલાશ્મરમ્યં પીતં યદ્ ઉત્તમમૃગં ચતુરસ્રભૂતમ્ ।
પ્રાયશ્ ચ પીતકુસુમાન્વિતવીરુદાદિ તત્ પાર્થિવં કઠિનમ્ ઉદ્યદ્ અશેષતસ્ તુ ॥ રજ્નિ_1.15
અર્ધચન્દ્રાકૃતિશ્વેતં કમલાભં દૃષચ્ચિતમ્ ।

નદીનદજલાકીર્ણમ્ આપ્યં તત્ ક્ષેત્રમ્ ઉચ્યતે ॥ રજ્નિ_1.16
ખદિરાદિદ્રુમાકીર્ણં ભૂરિચિત્રકવેણુકમ્ ।
ત્રિકોણં રક્તપાષાણં ક્ષેત્રં તૈજસમ્ ઉત્તમમ્ ॥ રજ્નિ_1.17
ધૂમ્રસ્થલં ધૂમ્રદૃષત્પરીતં ષટ્કોણકં તૂર્ણમૃગાવકીર્ણમ્ ।
શાકૈસ્ તૃણૈર્ અઞ્ચિતરૂક્ષવૃક્ષકં પ્રકારમ્ એતત્ ખલુ વાયવીયમ્ ॥ રજ્નિ_1.18
નાનાવર્ણં વર્તુલં તત્ પ્રશસ્તં પ્રાયઃ શુભ્રં પર્વતાકીર્ણમ્ ઉચ્ચૈઃ ।
યચ્ ચ સ્થાનં પાવનં દેવતાનાં પ્રાહ ક્ષેત્રં ત્રીક્ષણસ્ ત્વ્ આન્તરિક્ષમ્ ॥ રજ્નિ_1.19
દ્રવ્યં વ્યાધિહરં બલાતિશયકૃત્ સ્વાદુ સ્થિરં પાર્થિવં સ્યાદ્ આપ્યં કટુકં કષાયમ્ અખિલં શીતં ચ પિત્તાપહમ્ ।
યત્ તિક્તં લવણં ચ દીપ્યમરુજિચ્ ચોષ્ણં ચ તત્ તૈજસં વાયવ્યં તુ હિમોષ્ણમ્ અમ્લમ્ અબલં સ્યાન્ નાભસં નીરસમ્ ॥ રજ્નિ_1.20
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ ચ રુદ્રો ઽસ્માદ્ ઈશ્વરો ઽથ સદાશિવઃ ।
ઇત્ય્ એતાઃ કમતઃ પઞ્ચ ક્ષેત્રભૂતાધિદેવતાઃ ॥ રજ્નિ_1.21
જિત્વા જવાદ્ અજરસૈન્યમ્ ઇહાજહાર વીરઃ પુરા યુધિ સુધાકલશં ગરુત્માન્ ।
કીર્ણૈસ્ તદા ભુવિ સુધાશકલૈઃ કિલાસીદ્ વૃક્ષાદિકં સકલમ્ અસ્ય સુધાંશુર્ ઈશઃ ॥ રજ્નિ_1.22
તત્રોત્પન્નાસ્ તૂત્તમે ક્ષેત્રભાગે વિપ્રીયાદૌ વિપ્રુષો યત્ર યત્ર ।
ક્ષૌણીજાદિદ્રવ્યભૂયં પ્રપન્નાસ્ તાસ્ તાઃ સંજ્ઞા બિભ્રતે તત્ર ભૂયઃ ॥ રજ્નિ_1.23
એવં ક્ષેત્રાનુગુણ્યેન તજ્જા વિપ્રાદિવર્ણિનઃ ।
યદિ વા લક્ષણં વક્ષ્યામ્ય્ અમોહાય મનીષિણામ્ ॥ રજ્નિ_1.24
કિસલયકુસુમે પ્રકાણ્ડશાખાદિષુ વિશદેષુ વદન્તિ વિપ્રમ્ એતાન્ ।
નરપતિમતિલોહિતેષુ વૈશ્યં કનકનિભેષુ સિતેતરેષુ શૂદ્રમ્ ॥ રજ્નિ_1.25
વિપ્રાદિજાતિસમ્ભૂતાન્ વિપ્રાદિષ્વ્ એવ યોજયેત્ ।
ગુણાઢ્યાન્ અપિ વૃક્ષાદીન્ પ્રાતિલોમ્યં ન ચાચરેત્ ॥ રજ્નિ_1.26
વિપ્રો વિપ્રાદ્યેષુ વર્ણેષુ રાજા રાજન્યાદૌ વૈશ્યમુખ્યેષુ વૈશ્યઃ ।
શૂદ્રઃ શૂદ્રાદ્યેષુ શસ્તં ગુણાઢ્યં દ્રવ્યં નૈવ પ્રાતિલોમ્યેન કિંચિત્ ॥ રજ્નિ_1.27
દ્રવ્યં યદ્ અઙ્કૂરજમ્ આહુર્ આર્યાસ્ તત્ તે પુનઃ પઞ્ચવિધં વદન્તિ ।
વનસ્પતિશ્ ચાપિ સ એવ વાનસ્પત્યઃ ક્ષુપો વીરુદ્ અથૌષધીશ્ ચ ॥ રજ્નિ_1.28
જ્ઞેયઃ સો ઽત્ર વનસ્પતિઃ ફલતિ યઃ પુષ્પૈર્ વિના તૈઃ ફલં વાનસ્પત્ય ઇતિ સ્મૃતસ્ તનુર્ અસૌ હ્રસ્વઃ ક્ષુપઃ કથ્યતે ।
યા વેલ્લત્યગમાદિસંશ્રયવશાદ્ એષા તુ વલ્લી મતા શાલ્યાદિઃ પુનર્ ઓષધિઃ ફલપરીપાકાવસાનાન્વિતા ॥ રજ્નિ_1.29
સ્ત્રીપુંનપુંસકત્વેન ત્રૈવિધ્યં સ્થાવરેષ્વ્ અપિ ।
શૃણુ વક્ષ્યામિ તલ્લક્ષ્મ વ્યક્તમ્ અત્ર યથાક્રમમ્ ॥ રજ્નિ_1.30
ઇક્ષુવેણુતરુવીરુદાદયઃ સ્કન્ધકાણ્ડફલપુષ્પપલ્લવૈઃ ।
સ્નિગ્ધદીર્ઘતનુતામનોરમાસ્ તાઃ સ્ત્રિયઃ ખલુ મતા વિપશ્ચિતામ્ ॥ રજ્નિ_1.31
યત્ર પુષ્પપ્રવાલાદિ નાતિદીર્ઘં ન ચાલ્પકમ્ ।
સ્થૂલં પરુષમ્ ઇત્ય્ એષ પુમાન્ ઉક્તો મનીષિભિઃ ॥ રજ્નિ_1.32
સ્ત્રીપુંસયોર્ યત્ર વિભાતિ લક્ષ્મ દ્વયોર્ અપિ સ્કન્ધફલાદિકેષુ ।
સંદેહદં નૈકતરાવધારિ નપુંસકં તદ્વિબુધા વદન્તિ ॥ રજ્નિ_1.33
દ્રવ્યં પુમાન્ સ્યાદ્ અખિલસ્ય જન્તોર્ આરોગ્યદં તદ્બલવર્ધનં ચ ।
સ્ત્રી દુર્બલા સ્વલ્પગુણા ગુણાઢ્યા સ્ત્રીષ્વ્ એવ ન ક્વાપિ નપુંસકઃ સ્યાત્ ॥ રજ્નિ_1.34
યદિ સ્ત્રિયઃ સ્ત્રીષુ કૃતા ગુણાઢ્યાઃ ક્લીબાનિ તુ ક્લીબશરીરભાજામ્ ।
સદા ચ સર્વત્ર પુમાન્ પ્રયુક્તૌ ગુણાવહશ્ ચેતિ ચ કેચિદ્ આહુઃ ॥ રજ્નિ_1.35
ક્ષુત્પિપાસા ચ નિદ્રા ચ વૃક્ષાદિષ્વ્ અપિ લક્ષ્યતે ।

મૃજ્જલાદાનતસ્ ત્વ્ આદ્યે પર્ણસંકોચિતાન્તિમા ॥ રજ્નિ_1.36
યત્કાઠિન્યે સા ક્ષિતિર્યોદ્ભવો ઽમ્ભસ્તેજસ્તૂષ્મા વર્ધતે યત્ સ વાતઃ ।
યદ્ યચ્ છિદ્રં તન્ નભઃ સ્થાવરાણામ્ ઇત્ય્ એતેષાં પઞ્ચભૂતાત્મકત્વમ્ ॥ રજ્નિ_1.37
ઇત્થં દેશગુણસ્વરૂપકથનપ્રક્રાન્તકાન્તારજક્ષેત્રદ્રવ્યગુણાન્વયક્રમમ્ ઇમં વર્ગં પઠિત્વા નરઃ ।
પ્રાપ્નોત્ય્ આશુ ભિષક્ પ્રયોગવિષયપ્રાવીણ્યપારીણતાહંકુર્વાણસુપર્વસંસદગદઙ્કારક્રિયાકૌશલમ્ ॥ રજ્નિ_1.38
અસૂત સુતમ્ ઈશ્વરઃ શ્રુતયશા યમ્ અષ્ટાદશપ્રભેદવિધવાઙ્મયામ્બુનિધિપારપારીણધીઃ ।
અમુષ્ય નૃહરીશિતુઃ કૃતિવરસ્ય વર્ગઃ કૃતાવસાવગમદાદિમઃ સદભિધાનચૂડામણૌ ॥ રજ્નિ_1.39
રાજનિઘણ્ટુ, ધરણ્યાદિવર્ગ
અથ ધરણિધરિત્રીભૂતધાત્રીધરાભૂક્ષિતિમહિધરણીડાક્ષ્માવનીમેદિનીજ્યા ।
અવનિરુદધિવસ્ત્રા ગૌઃ ક્ષમા ક્ષૌણિર્ ઉર્વી કુરપિ વસુમતીરા કાશ્યપી રત્રગર્ભા ॥ રજ્નિ_2.1
ક્ષમાદિમા ભૂમિરિલા વસુન્ધરા વરા ચ ધાત્રી વસુધાચલોર્વરા ।
વિશ્વમ્ભરાદ્યા જગતી ક્ષિતી રસા પૃથ્વી ચ ગોત્રા પૃથિવી પૃથુર્ મહી ॥ રજ્નિ_2.2
ક્ષૌણી સર્વસહાનન્તા ભૂતમાતા ચ નિશ્ચલા ।
ભૂમી વીજપ્રસૂઃ શ્યામા ક્રોડકાન્તા ચ કીર્તિતા ॥ રજ્નિ_2.3
સા ભૂમિર્ ઉર્વરાખ્યા યા સર્વશસ્યોદ્ભવપ્રદા ।
સમસ્તવસ્તૂદ્ભવનાદ્ ઉર્વરા નામ ભૂરિયમ્ ॥ રજ્નિ_2.4
મૃન્ મૃત્તિકા પ્રશસ્તા સા મૃત્સા મૃત્સ્નેતિ ચેષ્યતે ॥ રજ્નિ_2.5
ક્ષારા મૃદૂષરો દેશસ્ તદ્વાન્ ઇરણમ્ ઊષરમ્ ।
ખિલમ્ અપ્રહતં પ્રાહુર્ ધન્વા તુ મરુર્ ઉચ્યતે ॥ રજ્નિ_2.6
મરુપ્રાયસ્ તુ યો દેશઃ સ ચોક્તો જાઙ્ગલાભિધઃ ।
કૃષ્ણમૃત્ કૃષ્ણભૂમિઃ સ્યાત્ પાણ્ડુભૂમિસ્ તુ પાણ્ડુમૃત્ ॥ રજ્નિ_2.7
સ શાર્કરઃ શાર્કરિલો દેશો યઃ શર્કરાન્વિતઃ ।
સૈકતઃ સ્યાત્ સિકતિલઃ સિકતાવાંશ્ ચ યો ભવેત્ ॥ રજ્નિ_2.8
દેશો જનપદો નીવૃદ્વિષયશ્ ચોપવર્ત્તનમ્ ।
પ્રદેશઃ સ્થાનમ્ આખ્યા ભૂર્ અવકાશઃ સ્થિતિઃ પદમ્ ॥ રજ્નિ_2.9
નદ્યમ્બુજૈર્ ભૃતો ધાન્યૈર્ નદીમાત્રક ઉચ્યતે ।
વૃષ્ટ્યમ્બજૈસ્ તુ તૈર્ એષ દેશઃ સ્યાદ્ દેવમાતૃકઃ ॥ રજ્નિ_2.10
નદીવૃષ્ટિજલોદ્ભૂતૈર્ નાનાધાન્યૈઃ સમાવૃતઃ ।
દેશો દ્વયાનુગમનાત્ સ દ્વૈમાતૃક ઉચ્યતે ॥ રજ્નિ_2.11
મુદ્ગાદીનાં ક્ષેત્રમ્ ઉદ્ભૂતિદં યત્ તન્ મૌદ્ગીનં કોદ્રવીણં તથાન્યત્ ।
વ્રૈહેયં સ્યાત્ કિંચ શાલેયમ્ એવં બુદ્ધાણવ્યઞ્ચાણવીનં ચ વિદ્યાત્ ॥ રજ્નિ_2.12
અથ માષ્યં માષીણં ભઙ્ગ્યં ભાઙ્ગીનમ્ ઉમ્યમ્ ઔમીનમ્ ।
તિલ્યં તૈલીનં સ્યાદ્ ઇતિ ષષ્ટિક્યં ચ યવ્યં ચ ॥ રજ્નિ_2.13
શાકાદેર્ યત્ર નિષ્પત્તિર્ એતત્ સ્યાચ્ છાકશાકટમ્ ।
શાકશાકિનમ્ ઇત્ય્ એતત્ તથા વાસ્તૂકશાકટમ્ ॥ રજ્નિ_2.14
અથ ગિરિધરણીધ્રગોત્રભૂભૃત્શિખરિશિલોચ્ચયશૈલસાનુમન્તઃ ।
ક્ષિતિભૃદગનગાવનીધરાદ્રિસ્થિરકુધરાશ્ ચ ધરાધરો ધરશ્ ચ ॥ રજ્નિ_2.15
અહાર્યઃ પર્વતો ગ્રાવા કટકી પ્રસ્થવાન્ અપિ ।
શૃઙ્ગી ચ વૃક્ષવાંશ્ ચેતિ શબ્દાઃ શૈલાર્થવાચકાઃ ॥ રજ્નિ_2.16
મધ્યમસ્ તુ નિતમ્બઃ સ્યાત્ કટકં મેખલા ચ સા ।

તટે તટી પ્રપાતશ્ ચ પ્રસ્થે સ્નુઃ સાનુસાનુની ॥ રજ્નિ_2.17
શૃઙ્ગં તુ શિખરં કૂટં કન્દરે કન્દરા દરી ।
વિલં ગુહા શિલાસન્ધિર્ દેવખાતં ચ ગહ્વરમ્ ॥ રજ્નિ_2.18
પ્રત્યન્તગિરયઃ પાદા ગણ્ડશૈલાશ્ચ્યુતોપલાઃ ।
આકરઃ ખનિર્ ઇત્ય્ ઉક્તો ધાતવો ગૈરિકાદયઃ ॥ રજ્નિ_2.19
ગ્રાવા પ્રસ્તરપાષાણૌ દૃષદશ્મોપલઃ શિલા ।
લોહાનિ વિવિધાનિ સ્યુર્ અશ્મસારાદિસંજ્ઞયા ॥ રજ્નિ_2.20
કાનનં ગહનં સત્રં કાન્તારં વિપિનં વનમ્ ।
અરણ્યમ્ અટવી દાવો દવશ્ ચ વનવાચકાઃ ॥ રજ્નિ_2.21
અન્યદ્ ઉદ્યાનમ્ આક્રીડો યત્ર ક્રીડન્તિ રાગિણઃ ।
નૃપાલયેષુ પ્રમદવનમ્ અન્તઃપુરોચિતમ્ ॥ રજ્નિ_2.22
મહાવનમ્ અરણ્યાની મહારણ્યં મહાટવી ।
અથોપવનમ્ આરામઃ પુરપ્રાન્તે વનં તુ યત્ ॥ રજ્નિ_2.23
કુજઃ ક્ષિતિરુહો ઽઙ્ઘ્રિપઃ શિખરિપાદપૌ વિષ્ટરઃ કુઠસ્ તરુર્ અનોકહઃ કુરુહભૂરુહદ્રુદ્રુમાઃ ।
અગો નગવનસ્પતી વિટપિશાખિભૂજાગમા મહીજધરણીરુહક્ષિતિજવૃક્ષશાલાદયઃ ॥ રજ્નિ_2.24
ફલિતઃ ફલવાન્ એષ ફલિનશ્ ચ ફલી તથા ।
ફલેગ્રહિર્ અબન્ધ્યો યઃ સ્યાદ્ અમોઘફલોદયઃ ॥ રજ્નિ_2.25
અથાવકેશી બન્ધ્યો ઽયં વિફલો નિષ્ફલો ઽફલઃ ।
ઉક્તૌ પ્રાગ્ આત્મના ભિન્નૌ વાનસ્પત્યવનસ્પતી ॥ રજ્નિ_2.26
મૂલં તુ નેત્રં પાદઃ સ્યાદ્ અઙ્ઘ્રિશ્ચરણમ્ ઇત્ય્ અપિ ।
ઉદ્ભેદસ્ ત્વ્ અઙ્કુરો જ્ઞેયઃ પ્રરોહો ઽઙ્કૂર ઇત્ય્ અપિ ॥ રજ્નિ_2.27
અર્વાગ્ભાગો ઽસ્ય બુધ્નઃ સ્યાત્ નિતમ્બઃ સપૃથુર્ ભવેત્ ।
આસ્કન્ધાત્ ત પ્રકાણ્ડઃ સ્યાત્ કાણ્ડો દણ્ડશ્ ચ કથ્યતે ॥ રજ્નિ_2.28
સ્કન્ધપ્રમાણાસ્ય લતાસ્ તુ શાખાઃ સ્કન્ધોત્થશાખાસ્ તુ ભવન્તિ શાલાઃ ।
જટાઃ શિરાસ્ તસ્ય કિલાવરોહાઃ શાખા શિફા મજ્જનિ સારમ્ આહુઃ ॥ રજ્નિ_2.29
નિષ્કુટં કોટરં પ્રોક્તં ત્વચિ વલ્કં તુ વલ્કલમ્ ।
નવપુષ્પાઢ્યશાખાગ્રે વલ્લરી મઞ્જરી તથા ॥ રજ્નિ_2.30
પર્ણં પત્રં દલં બર્હં પલાશં છદનં છદઃ ।
સ્યાત્ પલ્લવઃ કિશલયઃ પ્રબાલઃ પલ્લવં નવમ્ ॥ રજ્નિ_2.31
વિસ્તારો વિટપઃ પ્રોક્તઃ પ્રાગ્રં તુ શિખરં શિરઃ ।
માઢિઃ પર્ણશિરા જ્ઞેયા વૃન્તં પ્રસવબન્ધનમ્ ॥ રજ્નિ_2.32
કુલક્ષારકજાલકકલિકાસ્ તુ કુડમલે કથિતાઃ ।
કુસુમં સુમનઃ પ્રસૂનપ્રસવસુમં સૂનુફુલ્લપુષ્પં સ્યાત્ ॥ રજ્નિ_2.33
મકરન્દો મરન્દશ્ ચ મધુ પુષ્પરસાહ્વયમ્ ।
પૌષ્પં રજઃ પરાગઃ સ્યાન્ મધુલી ધૂલિકા ચ સા ॥ રજ્નિ_2.34
ગુચ્છો ગુલુઞ્છઃ સ્તવકો ગુચ્છકઃ કુસુમોચ્ચયઃ ।
સમં પરિમલામોદગન્ધસૌરભ્યસૌરભમ્ ॥ રજ્નિ_2.35
ઉજ્જૃમ્ભિતમ્ ઉજ્જૃમ્ભં સ્મિતમ્ ઉન્મિષિતં વિનિદ્રમ્ ઉન્નિદ્રમ્ ।
ઉન્મીલિતં વિજૃમ્ભિતમ્ ઉદ્બુદ્ધોદ્ભિદુરભિન્નમ્ ઉદ્ભિન્નમ્ ॥ રજ્નિ_2.36
વિકસિતહસિતવિકસ્વરવિકચવ્યાકોશફુલ્લસમ્ફુલ્લમ્ ।

સ્ફુટમ્ ઉદિતદલિતદીર્ણસ્ફુટિતોત્ફુલ્લપ્રફુલ્લમ્ એકાર્થમ્ ॥ રજ્નિ_2.37
નિદ્રાણં મુદ્રિતં સુપ્તં મિલિતં મીલિતં નતમ્ ।
નિકૂણિતં સઙ્કુચિતં સનિદ્રમ્ અલસં સમમ્ ॥ રજ્નિ_2.38
આહુસ્ તરૂણાં ફલમ્ અત્ર શસ્યં તદ્ આમમ્ ઉક્તં હિ શલાટુસંજ્ઞમ્ ।
શુષ્કં તુ વાનં પ્રવદન્તિ ગુલ્મસ્તમ્બૌ પ્રકાણ્ડૈરહિતો મહીજઃ ॥ રજ્નિ_2.39
ઉલપં ગુલ્મિની વીરુલ્લતા વલ્લી પ્રતાનિની ।
વ્રતતિઃ પ્રતતિશ્ ચૈષા વિસ્તીર્ણા વીરુદ્ ઉચ્યતે ॥ રજ્નિ_2.40
અથ વક્ષામિ નક્ષત્રવૃક્ષાનાગમલક્ષિતાન્ ।
પૂજ્યાન્ આયુષ્યદાંશ્ ચૈવ વર્દ્ધનાત્ પાલનાદ્ અપિ ॥ રજ્નિ_2.41
વિષદ્રુધાત્રીતરુહેમદુગ્ધા જમ્બૂસ્ તથા ખાદિરકૃષ્ણવંશાઃ ।
અશ્વત્થનાગૌ ચ વટઃ પલાશઃ પ્લક્ષસ્ તથામ્બષ્ઠતરુઃ ક્રમેણ ॥ રજ્નિ_2.42
બિલ્વાર્જુનૌ ચૈવ વિકઙ્કતો ઽથ સકેસરાઃ શમ્બરસર્જવઞ્જુલાઃ ।
સપાનસાર્કાશ્ ચ શમીકદમ્બાસ્ તથામ્રનિમ્બૌ મધુકદ્રુમઃ ક્રમાત્ ॥ રજ્નિ_2.43
અમી નક્ષત્રદૈવત્યા વૃક્ષાઃ સ્યુઃ સપ્તવિંશતિઃ ।
અશ્વિન્યાદિક્રમાદ્ એષામ્ એષા નક્ષત્રપદ્ધતિઃ ॥ રજ્નિ_2.44
યસ્ ત્વ્ એતેષામ્ આત્મજન્મર્ક્ષભાજાં મર્ત્યઃ કુર્યાદ્ ભેષજાદીન્ મદાન્ધઃ ।
તસ્યાયુષ્યં શ્રીકલત્રં ચ પુત્રો નશ્યત્ય્ એષા વર્ધતે વર્દ્ધનાદ્યૈઃ ॥ રજ્નિ_2.45
આચાર્યોક્તૌ સ્ફુટમ્ અથ બૃહત્સુશ્રુતે નારદીયે નારાયણ્યાં ક્વચિદ્ અપિ તથાન્યત્ર તન્ત્રાન્તરેષુ ।
જ્ઞાત્વાપીહ પ્રથિતભિષજા નાતિદૃષ્ટોપયોગં નૈવાસ્માભિર્ વિશદિતમ્ ઇદં ગૌરવાદ્ ગ્રન્થભીતેઃ ॥ રજ્નિ_2.46
તાલાદ્યા જાતયઃ સર્વાઃ ક્રમુકઃ કેતકી તથા ।
ખર્જૂરીનારિકેલાદ્યાસ્ તરયવૃક્ષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ રજ્નિ_2.47
સર્વાઆંરો ચાર્દ્રાણિ નવૌએષધાનિ સુવીર્ય્યવન્તીતિ વદન્તિ ધીરાઃ ।
સર્વારિય શુષ્કારિય તુ મધ્યમાનિ શુષ્કાણિ જેઈર્ણાનિ ચ નિષ્ફલાનિ ॥ રજ્નિ_2.48
વાસ્તૂકકુટજગુડૂચીવાસાકુષ્માણ્ડકાદિશતપત્રી ।
ઇત્યાદિ તુ નિત્યાર્દ્રં ગુણવચ્ છુષ્કં યદા તદા દ્વિમુયણમ્ ।
વિડઙ્ગ મધુ મગૂરી દાડિમં પિપ્પલો ગુડુઃ ।
નાગવલ્લેઈન્દુવશ્શાલ્યાદ્યાઃ પુરાણાઃ સ્યુઆઆરુણોત્તમાઃ ॥ રજ્નિ_2.49
કાઠિન્યં મધ્યકાઠિન્યં માર્દવં ચેતિ તુ ત્રિધા ।
દ્રવ્યાણામ્ ઇહ સર્વેષાં પ્રકૃતિઃ કથ્યતે બુધૈઃ ॥ રજ્નિ_2.50
દ્રવ્યાણાં સન્તિ સર્વેષાં પૂર્વૈર્ ઉક્તાસ્ ત્રયો ગુણાઃ ।
રસો વીર્યં વિપાકશ્ ચ જ્ઞાતવ્યાસ્ તે ઽતિયત્નતઃ ॥ રજ્નિ_2.51
રસસ્ તુ મધુરાદિઃ સ્યાદ્ વીર્યં કાર્યસમર્થતા ।
પરિણામે ગુણાઢ્યત્વં વિપાક ઇતિ સંજ્ઞિતમ્ ॥ રજ્નિ_2.52
શીતમ્ ઉષ્ણં ચ રૂક્ષં ચ સ્નિગ્ધં તીક્ષ્ણં તથા મૃદુ ।
પિચ્છિલં વિશદં ચેતિ વીર્યમ્ અષ્ટવિધં સ્મૃતમ્ ॥ રજ્નિ_2.53
નિસ્કુટપ્રમદકાનનાદિષુ દ્રવ્યમ્ એતદ્ અપિ નિર્ગુણં ભવેત્ ।
ક્વાપ્યલીકવચનોપકર્ણનાત્ ક્વાપ્યસાધુવનિતાદિસેવનાત્ ॥ રજ્નિ_2.54
જાતં શ્મશાને વલ્મીકે દેશે મૂત્રાદિદૂષિતે ।
દ્રવ્યં નૈવોપયોગાય ભિષજામ્ ઉપજાયતે ॥ રજ્નિ_2.55
કન્દં હિમર્તૌ શિશિરે ચ મૂલં પુષ્પં વસન્તે ગુણદં વદન્તિ ।

પ્રબાલપત્રાણિ નિદાઘકાલે સ્યુઃ પઙ્કજાતાનિ શરત્પ્રયોગે ॥ રજ્નિ_2.56
નિમ્બોડુમ્બરજમ્બવાદ્યા યથાકાલં ગુણોત્તરાઃ ।
કન્દાદિષ્વ્ અથ સર્વેષાં પૃથગ્ એવ રસાદ્યઃ ॥ રજ્નિ_2.57
કેચિત્ કન્દે કે ઽપિ મૂલેષુ કેચિત્ પત્રે પુષ્પે કે ઽપિ કેચિત્ ફલેષુ ।
ત્વચ્ય્ એવાન્યે વલ્કલે કેચિદ્ ઇત્થં દ્રવ્યસ્તોમા ભિન્નભિન્નં ગુણાઢ્યાઃ ॥ રજ્નિ_2.58
દેશે દેશે યોજનદ્વાદશાન્તે ભિન્નાન્ય્ આહુર્ દ્રવ્યનામાનિ લોકે ।
કિંચામીષુ પ્રાણિનાં વર્ણભાષાચેષ્ટાચ્છાયા ભિન્નરૂપા વિભાતિ ॥ રજ્નિ_2.59
અનિર્દિષ્ટપ્રયોગેષુ મૂલં ગ્રાહ્યં ત્વગાદિષુ ।
સામાન્યોક્તૌ પ્રયોક્તવ્યં પ્રાહુસ્ તોયં તુ નાભસમ્ ॥ રજ્નિ_2.60
ચૂર્ણકલ્કકષાયાણાં પ્રમાણં યત્ર નોદિતમ્ ।
તત્ર દ્રવ્યપ્રમાણેન સ્વયં બુદ્ધ્યા પ્રયોજયેત્ ॥ રજ્નિ_2.61
માધ્વીકં સર્વમદ્યાનાં મધૂનાં માક્ષિકં તથા ।
તૈલં તુ તિલસમ્ભૂતં ધાતવો વસ્તિસમ્ભવાઃ ॥ રજ્નિ_2.62
શાલીનાં રક્તશાલિઃ સ્યાત્ સૂપ્યાનાં મુદ્ગ એવ ચ ।
મૂલાનાં પિપ્પલીમૂલં ફલાનાં મદનં ફલમ્ ॥ રજ્નિ_2.63
ત્વચા તુ ગન્ધદ્રવ્યાણાં પત્રાણાં ગન્ધપત્રકમ્ ।
જીવન્તિશાકં શાકાનાં લવણાનાં ચ સૈન્ધવમ્ ॥ રજ્નિ_2.64
સામાન્યપુષ્પનિર્દેશાત્ માલતીકુસુમં ક્ષિપેત્ ।
ઇત્થમ્ અન્યે ઽપિ બોદ્ધવ્યાઃ પ્રયોગા યોગલક્ષિતાઃ ॥ રજ્નિ_2.65
દ્રવ્યં વાતહરં યત્ તત્ સકલં દીપનં પરમ્ ।
કફહારિ સમં પ્રોક્તં પિત્તઘ્નં મન્દદીપનમ્ ॥ રજ્નિ_2.66
યચ્ છીતવીર્યં ગુરુ પિત્તહારિ દ્રવ્યં નૃણાં વાતકરં તદ્ ઉક્તમ્ ।
યદુષ્ણવીર્યં લઘુ વાતહારિ શ્લેષ્માપહં પિત્તકરં ચ તત્ સ્યાત્ ॥ રજ્નિ_2.67
ઇતિ બહુવિધદેશભૂધ્રભૂમીરુહવનગુલ્મલતાભિધાગુણાનામ્ ।
સવિવરમ્ અભિધાય લક્ષ્મ સાધારણમ્ અથ તચ્ ચ વિશેષતો ઽભિધાસ્યે ॥ રજ્નિ_2.68
ઇત્થં ભૂમીવિપિનવિષયક્ષેત્રગોત્રાદિનામસ્તોમાખ્યાનપ્રકરણગુણવ્યાકૃતિપ્રૌઢમ્ એનમ્ ।
વર્ગં બુદ્ધ્વા ભિષગ્ ઉપચિતાનર્ગલાત્યન્તસૂક્ષ્મપ્રજ્ઞાલોકપ્રકટિતધિયામ્ આધિરાજ્યે ભિષજ્યેત્ ॥ રજ્નિ_2.69
ઇત્ય્ એષ વૈદ્યકવિકલ્પવિધાનિદાનચૂડામણૌ મૃડપરાગમપારગેણ ।
રાજનિઘણ્ટુ, ગુડૂચ્યાદિવર્ગ
ગુડૂચી ચાથ મૂર્વા ચ પટોલો ઽરણ્યજસ્ તથા ।
કાકોલી ચ દ્વિધા પ્રોક્તા માષપર્ણી તથાપરે ॥ રજ્નિ_3.1
મુદ્ગપર્ણી ચ જીવન્તી ત્રિવિધા ચાથ લિઙ્ગિની ।
કટુકોશાતકી ચૈવ કપિકચ્છુસ્ તથાપરે ॥ રજ્નિ_3.2
ખલતા કટુતુમ્બી ચ દેવદાલી તથા સ્મૃતા ।
વન્ધ્યાકર્કોટકી પ્રોક્તા કટુતુણ્ડ્ય્ આખુકર્ણિકા ॥ રજ્નિ_3.3
દ્વિધેન્દ્રવારુણી ચાત્ર યવતિક્તેશ્વરી તથા ।
જ્યોતિષ્મતી દ્વિધા ચૈવ દ્વિધા ચ ગિરિકર્ણિકા ॥ રજ્નિ_3.4
મોરટશ્ ચાથ ચેદ્ ઇન્દીવરા વસ્તાન્ત્રિકા ચ સા ।
સોમવલ્લી તથા વત્સાદની ગોપાલકર્કટી ॥ રજ્નિ_3.5
કાકતુણ્ડી દ્વિધા ચાથ ગુઞ્જા દ્વિર્ વૃદ્ધદારુ ચ ।

કૈવર્તી તામ્રવલ્લી ચ કાણ્ડીરી ચાથ જન્તુકા ॥ રજ્નિ_3.6
અમ્લપર્ણી તથા શઙ્ખપુષ્પી ચાવર્તકી તથા ।
કર્ણસ્ફોટા તથા કટ્વી લતા ચૈવામૃતસ્રવા ।
પુત્રદા ચ પલાશી ચ વિજ્ઞેયાત્ર નવાભિધા ॥ રજ્નિ_3.7
સુમતિભિર્ ઇત્થમ્ અનુક્તા બોદ્ધવ્યા વીરુધઃ ક્રમાદ્ એતાઃ ।
અસ્મિન્ વીરુદ્વર્ગે નામ્ના ચ ગુણૈશ્ ચ કીર્ત્યન્તે ॥ રજ્નિ_3.8
આ પાનીયાત્ પરિગણનયૈવાપ્રસિદ્ધાભિધાના નામ્નામ્ ઉક્તા પરિમિતિકથાપ્ય્ અત્ર સર્વૌષધીનામ્ ।
સાપિ ક્વાપિ સ્ફુટમ્ અભિધયા ક્વાપિ ચ પ્રૌઢિભઙ્ગ્યા પ્રોક્તા નોક્તા પ્રથિતવિષયે સાપિ નષ્ટાઙ્કવાક્યે ॥ રજ્નિ_3.9
તસ્માદ્ ઇહ ન યત્રોક્તા નામ્નામ્ અઙ્કાદિનિર્મિતિઃ ।
તત્ર તત્રાષ્ટસંખ્યૈવ જ્ઞેયા સર્વત્ર સૂરિભિઃ ॥ રજ્નિ_3.10
યદ્ય્ અપિ ક્વાપિ નષ્ટાઙ્કસંખ્યાનિયતિર્ ઈક્ષ્યતે ।
તત્ર સ્ફુટત્વબુદ્ધ્યૈવ નોક્તા સંખ્યેતિ બુધ્યતામ્ ॥ રજ્નિ_3.11
દ્રવ્યાણાં ગણયશો નિયોગવશતો વીર્યં પરે પ્રોચિરે પ્રાચીનૈર્ ન ચ તદ્વશેન નિગમેષૂક્તશ્ ચિકિત્સાક્રમઃ ।
તસ્યાન્નૈગમયોગસંગ્રહવિદાં સંવાદવાગ્ભિસ્ તથા નૈવાસ્માભિર્ અભાણિ કિંતુ તદ્ ઇહ પ્રત્યેકશઃ કથ્યતે ॥ રજ્નિ_3.12
જ્ઞેયા ગુડૂચ્ય્ અમૃતવલ્લ્ય્ અમૃતા જ્વરારિઃ શ્યામા વરા સુરકૃતા મધુપર્ણિકા ચ ।
છિન્નોદ્ભવામૃતલતા ચ રસાયની ચ છિન્ના ચ સોમલતિકામૃતસમ્ભવા ચ ॥ રજ્નિ_3.13
વત્સાદની છિન્નરુહા વિશલ્યા ભિષક્પ્રિયા કુણ્ડલિની વયઃસ્થા ।
જીવન્તિકા નાગકુમારિકા ચ સ્યાચ્ છદ્મિકા સૈવ ચ ચણ્ડહાસા ॥ રજ્નિ_3.14
અન્યા કન્દોદ્ભવા કન્દામૃતા પિણ્ડગુડૂચિકા ।
બહુચ્છિન્ના બહુરુહા પિણ્ડાલુઃ કન્દરોહિણી ॥ રજ્નિ_3.15
પૂર્વા વાર્ધિકરાહ્વા સ્યાદ્ ઉત્તરા લોકસંજ્ઞિકા ।
ગુડૂચ્યોર્ ઉભયોર્ ઇત્થમ્ એકત્રિંશદ્ ઇહાભિધાઃ ॥ રજ્નિ_3.16
જ્ઞેયા ગુડૂચી ગુરુર્ ઉષ્ણવીર્યા તિક્તા કષાયા જ્વરનાશિની ચ ।
દાહાર્તિતૃષ્ણાવમિરક્તવાતપ્રમેહપાણ્ડુભ્રમહારિણી ચ ॥ રજ્નિ_3.17
કન્દોદ્ભવા ગુડૂચી ચ કટૂષ્ણા સંનિપાતહા વિષઘ્ની જ્વરભૂતઘ્ની વલીપલિતનાશિની ॥ રજ્નિ_3.18
મૂર્વા દિવ્યલતા મિરા મધુરસા દેવી ત્રિપર્ણી મધુશ્રેણી ભિન્નદલામરી મધુમતી તિક્તા પૃથક્પર્ણિકા ।
ગોકર્ણી લઘુપર્ણિકા ચ દહની તેજસ્વિની મોરટા દેવશ્રેણીમધૂલિકામધુદલાઃ સ્યુઃ પીલુની રક્તલા ॥ રજ્નિ_3.19
સુખોષિતા સ્નિગ્ધપર્ણી પીલુપર્ણી મધુસ્રવા ।
જ્વલની ગોપવલ્લી ચેત્ય્ અષ્ટવિંશતિસંજ્ઞકાઃ ॥ રજ્નિ_3.20
મૂર્વા તિક્તકષાયોષ્ણા હૃદ્રોગકફવાતહૃત્ ।
વમિપ્રમેહકુષ્ઠાદિવિષમજ્વરહારિણી ॥ રજ્નિ_3.21
સ્યાત્ પટોલઃ કટુફલઃ કુલકઃ કર્કશચ્છદઃ ।
રાજનામામૃતફલઃ પાણ્ડુઃ પાણ્ડુફલો મતઃ ॥ રજ્નિ_3.22
બીજગર્ભો નાગફલઃ કુષ્ઠારિઃ કાસમર્દનઃ ।
પઞ્ચરાજિફલો જ્યોત્સ્ની કુષ્ઠઘ્નઃ ષોડશાહ્વયઃ ॥ રજ્નિ_3.23
પટોલઃ કટુતિક્તોષ્ણઃ રક્તપિત્તબલાસજિત્ ।
કફકણ્ડૂતિકુષ્ઠાસૃગ્જ્વરદાહાર્તિનાશનઃ ॥ રજ્નિ_3.24
કાકોલી મધુરા કાકી કાલિકા વાયસોલિકા ।
ક્ષીરા ચ ધ્વાઙ્ક્ષિકા વીરા શુક્લા ધીરા ચ મેદુરા ॥ રજ્નિ_3.25
ધ્વાઙ્ક્ષોલી સ્વાદુમાંસી ચ વયઃસ્થા ચૈવ જીવિની ।

ઇત્ય્ એષા ખલુ કાકોલી જ્ઞેયા પઞ્ચદશાહ્વયા ॥ રજ્નિ_3.26
કાકોલી મધુરા સ્નિગ્ધા ક્ષયપિત્તાનિલાર્તિનુત્ ।
રક્તદાહજ્વરઘ્ની ચ કફશુક્રવિવર્ધની ॥ રજ્નિ_3.27
દ્વિતીયા ક્ષીરકાકોલી ક્ષીરશુક્લા પયસ્વિની ।
પયસ્યા ક્ષીરમધુરા વીરા ક્ષીરવિષાણિકા ॥ રજ્નિ_3.28
જીવવલ્લી જીવશુક્લા સ્યાદ્ ઇત્ય્ એષા નવાહ્વયા ।
રસવીર્યવિપાકેષુ કાકોલ્યા સદૃશી ચ સા ॥ રજ્નિ_3.29
માષપર્ણી તુ કામ્બોજી કૃષ્ણવૃન્તા મહાસહા ।
આર્દ્રમાષા માંસમાષા મઙ્ગલ્યા હયપુચ્છિકા ॥ રજ્નિ_3.30
હંસમાષાશ્વપુચ્છા ચ પાણ્ડુરા માષપત્ત્રિકા ।
કલ્યાણી વજ્રમૂલી ચ શાલિપર્ણી વિસારિણી ॥ રજ્નિ_3.31
આત્મોદ્ભવા બહુફલા સ્વયમ્ભૂઃ સુલભા ઘના ।
ઇત્ય્ એષા માષપર્ણી સ્યાદ્ એકવિંશતિનામકા ॥ રજ્નિ_3.32
માષપર્ણી રસે તિક્તા વૃષ્યા દાહજ્વરાપહા ।
શુક્રવૃદ્ધિકરી બલ્યા શીતલા પુષ્ટિવર્ધિની ॥ રજ્નિ_3.33
મુદ્ગપર્ણી ક્ષુદ્રસહા શિમ્બી માર્જારગન્ધિકા ।
વનજા રિઙ્ગિણી હ્રસ્વા સૂર્યપર્ણી કુરઙ્ગિકા ॥ રજ્નિ_3.34
કાંસિકા કાકમુદ્ગા ચ વનમુદ્ગા વનોદ્ભવા ।
અરણ્યમુદ્ગા વન્યેતિ જ્ઞેયા પઞ્ચદશાહ્વયા ॥ રજ્નિ_3.35
મુદ્ગપર્ણી હિમા કાસવાતરક્તક્ષયાપહા ।
પિત્તદાહજ્વરાન્ હન્તિ ચક્ષુષ્યા શુક્રવૃદ્ધિકૃત્ ॥ રજ્નિ_3.36
જીવન્તી સ્યાજ્ જીવની જીવનીયા જીવા જીવ્યા જીવદા જીવદાત્રી ।
શાકશ્રેષ્ઠા જીવભદ્રા ચ ભદ્રા મઙ્ગલ્યા ચ ક્ષુદ્રજીવા યશસ્યા ॥ રજ્નિ_3.37
શૃઙ્ગાટી જીવપૃષ્ઠા ચ કાઞ્જિકા શશશિમ્બિકા ।
સુપિઙ્ગલેતિ જીવન્તી જ્ઞેયા ચાષ્ટાદશાભિધા ॥ રજ્નિ_3.38
જીવન્તી મધુરા શીતા રક્તપિત્તાનિલાપહા ।
ક્ષયદાહજ્વરાન્ હન્તિ કફવીર્યવિવર્ધની ॥ રજ્નિ_3.39
જીવન્ત્ય્ અન્યા બૃહત્પૂર્વા પુત્રભદ્રા પ્રિયંકરી ।
મધુરા જીવપૃષ્ઠા ચ બૃહજ્જીવા યશસ્કરી ॥ રજ્નિ_3.40
એવમ્ એવ બૃહત્પૂર્વા રસવીર્યબલાન્વિતા ।
ભૂતવિદ્રાવણી જ્ઞેયા વેગાદ્ રસનિયામિકા ॥ રજ્નિ_3.41
હેમા હેમવતી સૌમ્યા તૃણગ્રન્થિર્ હિમાશ્રયા ।
સ્વર્ણપર્ણી સુજીવન્તી સ્વર્ણજીવા સુવર્ણિકા ॥ રજ્નિ_3.42
હેમપુષ્પી સ્વર્ણલતા સ્વર્ણજીવન્તિકા ચ સા ।
હેમવલ્લી હેમલતા નામાન્ય્ અસ્યાશ્ ચતુર્દશ ॥ રજ્નિ_3.43
સ્વર્ણજીવન્તિકા વૃષ્યા ચક્ષુષ્યા મધુરા તથા ।
શિશિરા વાતપિત્તાસૃગ્દાહજિદ્ બલવર્ધની ॥ રજ્નિ_3.44
લિઙ્ગિની બહુપત્ત્રા સ્યાદ્ ઈશ્વરી શૈવમલ્લિકા ।
સ્વયમ્ભૂર્ લિઙ્ગસમ્ભૂતા લિઙ્ગી ચિત્રફલામૃતા ॥ રજ્નિ_3.45
પણ્ડોલી લિઙ્ગજા દેવી ચણ્ડાપસ્તમ્ભિની તથા ।

શિવજા શિવવલ્લી ચ વિજ્ઞેયા ષોડશાહ્વયા ॥ રજ્નિ_3.46
લિઙ્ગિની કટુર્ ઉષ્ણા ચ દુર્ગન્ધા ચ રસાયની ।
સર્વસિદ્ધિકરી દિવ્યા વશ્યા રસનિયામિની ॥ રજ્નિ_3.47
કોષાતકી કૃતચ્છિદ્રા જાલિની કૃતવેધના ।
ક્ષ્વેડા સુતિક્તા ઘણ્ટાલી મૃદઙ્ગફલિની તથા ॥ રજ્નિ_3.48
કોશાતકી તુ શિશિરા કટુકાલ્પકષાયકા ।
પિત્તવાતકફઘ્ની ચ મલાધ્માનવિશોધિની ॥ રજ્નિ_3.49
કપિકચ્છુરાત્મગુપ્તા સ્વયંગુપ્તા મહર્ષભી ।
લાઙ્ગૂલી કુણ્ડલી ચણ્ડા મર્કટી દુરભિગ્રહા ॥ રજ્નિ_3.50
કપિરોમફલા ગુપ્તા દુઃસ્પર્શા કચ્છુરા જયા ।
પ્રાવૃષેણ્યા શૂકશિમ્બી બદરી ગુરુર્ આર્ષભી ॥ રજ્નિ_3.51
શિમ્બી વરાહિકા તીક્ષ્ણા રોમાલુર્ વનશૂકરી ।
કીશરોમા રોમવલ્લી સ્યાત્ ષડ્વિંશતિનામકા ॥ રજ્નિ_3.52
કપિકચ્છૂઃ સ્વાદુરસા વૃષ્યા વાતક્ષયાપહા ।
શીતપિત્તાસ્રહન્ત્રી ચ વિકૃતા વ્રણનાશિની ॥ રજ્નિ_3.53
ખવલ્લ્ય્ આકાશવલ્લી સ્યાદ્ અસ્પર્શા વ્યોમવલ્લિકા ।
આકાશનામપૂર્વા સા વલ્લીપર્યાયગા સ્મૃતા ॥ રજ્નિ_3.54
આકાશવલ્લી કટુકા મધુરા પિત્તનાશિની ।
વૃષ્યા રસાયની બલ્યા દિવ્યૌષધિપરા સ્મૃતા ॥ રજ્નિ_3.55
કટુતુમ્બી કટુફલા તુમ્બિની કટુતુમ્બિની ।
બૃહત્ફલા રાજપુત્રી તિક્તબીજા ચ તુમ્બિકા ॥ રજ્નિ_3.56
કટુતુમ્બી કટુસ્ તીક્ષ્ણા વાન્તિકૃત્ શ્વાસવાતજિત્ ।
કાસઘ્ની શોધની શોફવ્રણવિષાપહા ॥ રજ્નિ_3.57
જીમૂતકઃ કણ્ટફલા ગરાગરી વેણી સહા ક્રોશફલા ચ કટ્ફલા ।
ઘોરા કદમ્બા વિષહા ચ કર્કટી સ્યાદ્ દેવદાલી ખલુ સારમૂષિકા ॥ રજ્નિ_3.58
વૃત્તકોશા વિષઘ્ની ચ દાલી લોમશપત્ત્રિકા ।
તુરઙ્ગિકા ચ તર્કારી નામ્નામ્ એકોનવિંશતિઃ ॥ રજ્નિ_3.59
દેવદાલી તુ તિક્તોષ્ણા કટુઃ પાણ્ડુકફાપહા ।
દુર્નામશ્વાસકાસઘ્ની કામલાભૂતનાશની ॥ રજ્નિ_3.60
વન્ધ્યા દેવી વન્ધ્યકર્કોટકા સ્યાન્ નાગારાતિર્ નાગહન્ત્રી મનોજ્ઞા ।
પથ્યા દિવ્યા પુત્રદાત્રી સુકન્દા શ્રીકન્દા સા કન્દવલ્લીશ્વરી ચ ॥ રજ્નિ_3.61
સુગન્ધા સર્પદમની વિષકણ્ટકિની વરા ।
કુમારી ભૂતહન્ત્રી ચ નામ્નામ્ ઇત્ય્ ઊનવિંશતિઃ ॥ રજ્નિ_3.62
વન્ધ્યાકર્કોટકી તિક્તા કટૂષ્ણા ચ કફાપહા ।
સ્થાવરાદિવિષઘ્ની ચ શસ્યતે સા રસાયને ॥ રજ્નિ_3.63
તિક્તતુણ્ડી તુ તિક્તાખ્યા કટુકા કટુતુણ્ડિકા ।
બિમ્બી ચ કટુતિક્તાદિતુણ્ડીપર્યાયગા ચ સા ॥ રજ્નિ_3.64
કટુતુણ્ડી કટુસ્ તિક્તા કફવાન્તિવિષાપહા ।
અરોચકાસ્રપિત્તઘ્ની સદા પથ્યા ચ રોચની ॥ રજ્નિ_3.65
સ્યાદ્ આખુકર્ણી કૃષિકા દ્રવન્તી ચિત્રા સુકર્ણોન્દુરુકર્ણિકા ચ ।

ન્યગ્રોધિકા મૂષિકનાગકર્ણી સ્યાદ્ વૃશ્ચિકર્ણી બહુકર્ણિકા ચ ॥ રજ્નિ_3.66
માતા ભૂમિચરી ચણ્ડા શમ્બરી બહુપાદિકા ।
પ્રત્યક્શ્રેણી વૃષા ચૈવ પુત્રશ્રેણ્ય્ અદ્રિભૂહ્વયા ॥ રજ્નિ_3.67
આખુકર્ણી કટૂષ્ણા ચ કફપિત્તહરા સદા ।
આનાહજ્વરશૂલાર્તિનાશિની પાચની પરા ॥ રજ્નિ_3.68
ઐન્દ્રીન્દ્રવારુણ્ય્ અરુણા મૃગાદની ગવાદની ક્ષુદ્રસહેન્દ્રચિર્ભિટા ।
સૂર્યા વિષઘ્ની ગુણકર્ણિકામરા માતા સુવર્ણા સુફલા ચ તારકા ॥ રજ્નિ_3.69
વૃષભાક્ષી ગવાક્ષી ચ પીતપુષ્પીન્દ્રવલ્લરી ।
હેમપુષ્પી ક્ષુદ્રફલા વારુણી બાલકપ્રિયા ॥ રજ્નિ_3.70
રક્તેર્વારુર્ વિષલતા શક્રવલ્લી વિષાપહા ।
અમૃતા વિષવલ્લી ચ જ્ઞેયોનત્રિંશદાહ્વયા ॥ રજ્નિ_3.71
ઇન્દ્રવારુણિકા તિક્તા કટુશીતા ચ રોચની ।
ગુલ્મપિત્તોદરશ્લેષ્મક્રિમિકુષ્ઠજ્વરાપહા ॥ રજ્નિ_3.72
મહેન્દ્રવારુણી રમ્યા ચિત્રવલ્લી મહાફલા ।
સા માહેન્દ્રી ચિત્રફલા ત્રપુસી ત્રપુસા ચ સા ॥ રજ્નિ_3.73
આત્મરક્ષા વિશાલા ચ દીર્ઘવલ્લી બૃહત્ફલા ।
સ્યાદ્ બૃહદ્વારુણી સૌમ્યા નામાન્ય્ અસ્યાશ્ ચતુર્દશ ॥ રજ્નિ_3.74
મહેન્દ્રવારુણી જ્ઞેયા પૂર્વોક્તગુણભાગિની ।
રસે વીર્યે વિપાકે ચ કિંચિદ્ એષા ગુણાધિકા ॥ રજ્નિ_3.75
યવતિક્તા મહાતિક્તા દૃઢપાદા વિસર્પિણી ।
નાકુલી નેત્રમીલા ચ શઙ્ખિની પત્રતણ્ડુલી ॥ રજ્નિ_3.76
તણ્ડુલી ચાક્ષપીડા ચ સૂક્ષ્મપુષ્પી યશસ્વિની ।
માહેશ્વરી તિક્તયવા યાવી તિક્તેતિ ષોડશ ॥ રજ્નિ_3.77
યવતિક્તા સતિક્તામ્લા દીપની રુચિતત્પરા ।
ક્રિમિકુષ્ઠવિષઘ્ન્ય્ આમદોષઘ્ની રેચની ચ સા ॥ રજ્નિ_3.78
રૌદ્રી જટા રુદ્રજટા ચ રુદ્રા સૌમ્યા સુગન્ધા સુહતા ઘના ચ ।
સ્યાદ્ ઈશ્વરી રુદ્રલતા સુપત્ત્રા સુગન્ધપત્રા સુરભિઃ શિવાહ્વા ॥ રજ્નિ_3.79
પત્ત્રવલ્લી જટાવલ્લી રુદ્રાણી નેત્રપુષ્કરા ।
મહાજટા જટારુદ્રા નામ્નાં વિંશતિર્ ઈરિતા ॥ રજ્નિ_3.80
જટા કટુરસા શ્વાસકાસહૃદ્રોગનાશિની ।
વિદ્રાવિણી ચૈવ રક્ષસાં ચ નિબર્હિણી ॥ રજ્નિ_3.81
જ્યોતિષ્મતી સ્વર્ણલતાનલપ્રભા જ્યોતિર્લતા સા કટભી સુપિઙ્ગલા ।
દીપ્તા ચ મેધ્યા મતિદો ચ દુર્જરા સરસ્વતી સ્યાદ્ અમૃતાર્કસંખ્યયા ॥ રજ્નિ_3.82
તેજોવતી બહુરસા કનકપ્રભાન્યા તીક્ષ્ણા સુવર્ણનકુલી લવણાગ્નિદીપ્તા ।
તેજસ્વિની સુરલતાગ્નિફલાગ્નિગર્ભા સ્યાત્ કઙ્ગણી તદ્ અનુ શૈલસુતા સુતૈલા ॥ રજ્નિ_3.83
સુવેગા વાયસી તીવ્રા કાકાણ્ડી વાયસાદની ।
ગીર્લતા શ્રીફલી સૌમ્યા બ્રાહ્મી લવણકિંશુકા ॥ રજ્નિ_3.84
પારાવતપદી પીતા પીતતૈલા યશસ્વિની ।
મેધ્યા મેધાવિની ધીરા સ્યાદ્ એકત્રિંશદાહ્વયા ॥ રજ્નિ_3.85
જ્યોતિષ્મતી તિક્તરસા ચ રૂક્ષા કિંચિત્ કટુર્ વાતકફાપહા ચ ।

દાહપ્રદા દીપનકૃચ્ ચ મેધ્યા પ્રજ્ઞાં ચ પુષ્ણાતિ તથા દ્વિતીયા ॥ રજ્નિ_3.86
અશ્વક્ષુરાદ્રિકર્ણી ચ કટભી દધિપુષ્પિકા ।
ગર્દભી સિતપુષ્પી ચ શ્વેતસ્પન્દાપરાજિતા ॥ રજ્નિ_3.87
શ્વેતા ભદ્રા સુપુષ્પી ચ વિષહન્ત્રી ત્રિર્ એકધા ।
નાગપર્યાયકર્ણી સ્યાદ્ અશ્વાહ્વાદિક્ષુરી સ્મૃતા ॥ રજ્નિ_3.88
ગિરિકર્ણી હિમા તિક્તા પિત્તોપદ્રવનાશિની ।
ચક્ષુષ્યા વિષદોષઘ્ની ત્રિદોષશમની ચ સા ॥ રજ્નિ_3.89
નીલપુષ્પી મહાનીલા સ્યાન્ નીલા ગિરિકર્ણિકા ।
ગવાદની વ્યક્તગન્ધા નીલસ્યન્દા ષડાહ્વયા ॥ રજ્નિ_3.90
નીલાદ્રિકર્ણી શિશિરા સતિક્તા રક્તાતિસારજ્વરદાહહન્ત્રી ।
વિચ્છર્દિકોન્માદમદભ્રમાર્તિશ્વાસાતિકાસામયહારિણી ચ ॥ રજ્નિ_3.91
મોરટઃ કીર્ણપુષ્પશ્ ચ પીલુપત્ત્રો મધુસ્રવઃ ।
ઘનમૂલો દીર્ઘમૂલઃ પુરુષઃ ક્ષીરમોરટઃ ॥ રજ્નિ_3.92
મોરટઃ ક્ષીરબહુલો મધુરઃ સકષાયકઃ ।
પિત્તદાહજ્વરાન્ હન્તિ વૃષ્યો બલવિવર્ધનઃ ॥ રજ્નિ_3.93
ઇન્દીવરા યુગ્મફલા દીર્ઘવૃત્તોત્તમારણી ।
પુષ્પમઞ્જરિકા દ્રોણી કરમ્ભા નલિકા ચ સા ॥ રજ્નિ_3.94
ઇન્દીવરા કટુઃ શીતા પિત્તશ્લેષ્માપહારિકા ।
ચક્ષુષ્યા કાસદોષઘ્ની વ્રણક્રિમિહરા પરા ॥ રજ્નિ_3.95
વસ્તાન્ત્રી વૃષગન્ધાખ્યા મેષાન્ત્રી વૃત્તપત્ત્રિકા ।
અજાન્ત્રી વોકડી ચૈવ સ્યાદ્ ઇત્ય્ એષા ષડાહ્વયા ॥ રજ્નિ_3.96
વસ્તાન્ત્રી સ્યાત્ કટુરસા કાસદોષવિનાશિની ।
બીજદા ગર્ભજનની કીર્તિતા ભિષગુત્તમૈઃ ॥ રજ્નિ_3.97
સોમવલ્લી મહાગુલ્મા યજ્ઞશ્રેષ્ઠા ધનુર્લતા ।
સોમાર્હા ગુલ્મવલ્લી ચ યજ્ઞવલ્લી દ્વિજપ્રિયા ।
સોમક્ષીરા ચ સોમા ચ યજ્ઞાઙ્ગા રુદ્રસંખ્યયા ॥ રજ્નિ_3.98
સોમવલ્લી કટુઃ શીતા મધુરા પિત્તદાહનુત્ ।
તૃષ્ણાવિશોષશમની પાવની યજ્ઞસાધની ॥ રજ્નિ_3.99
સૌમ્યા મહિષવલ્લી ચ પ્રતિસોમાન્ત્રવલ્લિકા ।
અપત્ત્રવલ્લિકા પ્રોક્તા કાણ્ડશાખા ષડાહ્વયા ।
રસવીર્યવિપાકે ચ સોમવલ્લીસમા સ્મૃતા ॥ રજ્નિ_3.100
વત્સાદની સોમવલ્લી વિક્રાન્તા મેચકાભિધા ।
પાતાલગરુડી તાર્ક્ષી સૌપર્ણી ગારુડી તથા ॥ રજ્નિ_3.101
વાસની દીર્ઘકાણ્ડા ચ દૃઢકાણ્ડા મહાબલા ।
દીર્ઘવલ્લી દૃઢલતા નામાન્ય્ અસ્યાશ્ ચતુર્દશ ॥ રજ્નિ_3.102
વત્સાદની તુ મધુરા પિત્તદાહાસ્રદોષનુત્ ।
વૃષ્યા સંતર્પણી રુચ્યા વિષદોષવિનાશિની ॥ રજ્નિ_3.103
ગોપાલકર્કટી વન્યા ગોપકર્કટિકા તથા ।
ક્ષુદ્રેર્વારુઃ ક્ષુદ્રફલા ગોપાલી ક્ષુદ્રચિર્ભટા ॥ રજ્નિ_3.104
ગોપાલકર્કટી શીતા મધુરા પિત્તનાશની ।

મૂત્રકૃચ્છ્રાશ્મરીમેહદાહશોષનિકૃન્તની ॥ રજ્નિ_3.105
કાકનાસા ધ્વાઙ્ક્ષનાસા કાકતુણ્ડા ચ વાયસી ।
સુરઙ્ગી તસ્કરસ્નાયુર્ ધ્વાઙ્ક્ષતુણ્ડા સુનાસિકા ॥ રજ્નિ_3.106
વાયસાહ્વા ધ્વાઙ્ક્ષનખી કાકાક્ષા ધ્વાઙ્ક્ષનાસિકા ।
કાકપ્રાણા ચ વિજ્ઞેયા નામાન્ય્ અસ્યાસ્ ત્રયોદશ ॥ રજ્નિ_3.107
કાકનાસા તુ મધુરા શિશિરા પિત્તહારિણી ।
રસાયની દાર્ઢ્યકરી વિશેષાત્ પલિતાપહા ॥ રજ્નિ_3.108
કાકાદની કાકપીલુઃ કાકશિમ્બી ચ રક્તલા ।
ધ્વાઙ્ક્ષાદની વક્ત્રશલ્યા દુર્મોહા વાયસાદની ॥ રજ્નિ_3.109
કાકતુણ્ડી ધ્વાઙ્ક્ષનખી વાયસી કાકદન્તિકા ।
ધ્વાઙ્ક્ષદન્તીતિ વિજ્ઞેયાસ્ તિસ્રશ્ ચ દશ ચાભિધાઃ ॥ રજ્નિ_3.110
કાકાદની કટૂષ્ણા ચ તિક્તા દિવ્યરસાયની ।
વાતદોષહરા રુચ્યા પલિતસ્તમ્ભિની પરા ॥ રજ્નિ_3.111
ગુઞ્જા ચૂડામણિઃ સૌમ્યા શિખણ્ડી કૃષ્ણલારુણા ।
તામ્રિકા શીતપાકી સ્યાદ્ ઉચ્ચટા કૃષ્ણચૂડિકા ॥ રજ્નિ_3.112
રક્તા ચ રક્તિકા ચૈવ કામ્ભોજી ભિલ્લિભૂષણા ।
વન્યાસ્યા માનચૂડા ચ વિજ્ઞેયા ષોડશાહ્વયા ॥ રજ્નિ_3.113
દ્વિતીયા શ્વેતકામ્ભોજી શ્વેતગુઞ્જા ભિરિણ્ટિકા ।
કાકાદની કાકપીલુર્ વક્ત્રશલ્યા ષડાહ્વયા ॥ રજ્નિ_3.114
ગુઞ્જાદ્વયં તુ તિક્તોષ્ણં બીજં વાન્તિકરી શિફા ।
શૂલઘ્નં વિષકૃત્ પત્ત્રં વશ્યે શ્વેતં ચ શસ્યતે ॥ રજ્નિ_3.115
વૃદ્ધદારુક આવેગી જુઙ્ગકો દીર્ઘબાલુકઃ ।
વૃદ્ધઃ કોટરપુષ્પી સ્યાદ્ અજાન્ત્રી છાગલાન્ત્રિકા ॥ રજ્નિ_3.116
જીર્ણદારુ દ્વિતીયા સ્યાજ્ જીર્ણા ફઞ્જી સુપુષ્પિકા ।
અજરા સૂક્ષ્મપત્ત્રા ચ વિજ્ઞેયા ચ ષડાહ્વયા ॥ રજ્નિ_3.117
વૃદ્ધદારુદ્વયં ગૌલ્યં પિચ્છિલં કફવાતહૃત્ ।
બલ્યં કાસામદોષઘ્નં દ્વિતીયં સ્વલ્પવીર્યદમ્ ॥ રજ્નિ_3.118
કૈવર્તિકા સુરઙ્ગા ચ લતા વલ્લી દ્રુમારુહા ।
રિઙ્ગિણી વસ્ત્રરઙ્ગા ચ ભગા ચેત્ય્ અષ્ટધાભિધા ॥ રજ્નિ_3.119
કૈવર્તિકા લઘુર્ વૃષ્યા કષાયા કફનાશની ।
કાસશ્વાસહરા ચૈવ સૈવ મન્દાગ્નિદોષનુત્ ॥ રજ્નિ_3.120
તાલી તમાલી તામ્રા ચ તામ્રવલ્લી તમાલિકા ।
સૂક્ષ્મવલ્લી સુલોમા ચ શોધની તાલિકા નવ ॥ રજ્નિ_3.121
તામ્રવલ્લી કષાયા સ્યાત્ કફદોષવિનાશની ।
મુખકણ્ઠોત્થદોષઘ્ની શ્લેષ્મશુદ્ધિકરી પરા ॥ રજ્નિ_3.122
કાણ્ડીરઃ કાણ્ડકટુકો નાસાસંવેદનઃ પટુઃ ।
ઉગ્રકાણ્ડસ્ તોયવલ્લી કારવલ્લી સુકાણ્ડકઃ ॥ રજ્નિ_3.123
કાણ્ડીરઃ કટુતિક્તોષ્ણઃ સરો દુષ્ટવ્રણાર્તિનુત્ ।
લૂતાગુલ્મોદરપ્લીહશૂલમન્દાગ્નિનાશનઃ ॥ રજ્નિ_3.124
જન્તુકા જન્તુકારી ચ જનની ચક્રવર્તિની ।

તિર્યક્ફલા નિશાન્ધા ચ બહુપત્ત્રા સુપત્ત્રિકા ॥ રજ્નિ_3.125
રાજકૃષ્ણા જનેષ્ટા ચ કપિકચ્છુફલોપમા ।
રઞ્જની સૂક્ષ્મવલ્લી ચ ભ્રમરી કૃષ્ણવલ્લિકા ॥ રજ્નિ_3.126
વિજ્જુલ્લિકા વૃક્ષરુહા ગ્રન્થિપર્ણી સુવલ્લિકા ।
તરુવલ્લી દીર્ઘફલા એકવિંશતિસંજ્ઞકા ॥ રજ્નિ_3.127
જન્તુકા શિશિરા તિક્તા રક્તપિત્તકફાપહા ।
દાહતૃષ્ણાવમિઘ્ની ચ રુચિકૃદ્ દીપની પરા ॥ રજ્નિ_3.128
અત્યમ્લપર્ણી તીક્ષ્ણા ચ કણ્ડુલા વલ્લિસૂરણા ।
વલ્લી કરવડાદિશ્ ચ વનસ્થારણ્યવાસિની ॥ રજ્નિ_3.129
અત્યમ્લપર્ણી તીક્ષ્ણામ્લા પ્લીહશૂલવિનાશની ।
વાતહૃદ્ દીપની રુચ્યા ગુલ્મશ્લેષ્મામયાપહા ॥ રજ્નિ_3.130
શઙ્ખપુષ્પી સુપુષ્પી ચ શઙ્ખાહ્વા કમ્બુમાલિની ।
સિતપુષ્પી કમ્બુપુષ્પી મેધ્યા વનવિલાસિની ॥ રજ્નિ_3.131
ચિરિણ્ટી શઙ્ખકુસુમા ભૂલગ્ના શઙ્ખમાલિની ।
ઇત્ય્ એષા શઙ્ખપુષ્પી સ્યાદ્ ઉક્તા દ્વાદશનામભિઃ ॥ રજ્નિ_3.132
શઙ્ખપુષ્પી હિમા તિક્તા મેધાકૃત્ સ્વરકારિણી ।
ગ્રહભૂતાદિદોષઘ્ની વશીકરણસિદ્ધિદા ॥ રજ્નિ_3.133
વર્તકી તિન્દુકિની વિભાણ્ડી વિષાણિકા રઙ્ગલતા મનોજ્ઞા ।
સા રક્તપુષ્પી મહાદિજાલી સા પીતકીલાપિ ચ ચર્મરઙ્ગા ॥ રજ્નિ_3.134
વામાવર્તા ચ સંયુક્તા ભૂસંખ્યા શશિસંયુતા ।
આવર્તકી કષાયામ્લા શીતલા પિત્તહારિણી ॥ રજ્નિ_3.135
કર્ણસ્ફોટા શ્રુતિસ્ફોટા ત્રિપુટા કૃષ્ણતણ્ડુલા ।
ચિત્રપર્ણી સ્ફોટલતા ચન્દ્રિકા ચાર્ધચન્દ્રિકા ॥ રજ્નિ_3.136
કર્ણસ્ફોટા કટુસ્ તિક્તા હિમા સર્વવિષાપહા ।
ગ્રહભૂતાદિદોષઘ્ની સર્વવ્યાધિવિનાશિની ॥ રજ્નિ_3.137
કટ્વી કટુકવલ્લી ચ સુકાષ્ઠા કાષ્ઠવલ્લિકા ।
સુવલ્લી ચ મહાવલ્લી પશુમોહનિકા કટુઃ ॥ રજ્નિ_3.138
કટ્વી તુ કટુકા શીતા કફશ્વાસાર્તિનાશની ।
નાનાજ્વરહરા રુચ્યા રાજયક્ષ્મનિવારિણી ॥ રજ્નિ_3.139
જ્ઞેયામૃતસ્રવા વૃત્તારુહાખ્યા તોયવલ્લિકા ।
ઘનવલ્લી સિતલતા નામભિઃ શરસમ્મિતા ॥ રજ્નિ_3.140
ઉક્તામૃતસ્રવા પથ્યા ઈષત્ તિક્તા રસાયની ।
વિષઘ્ની વ્રણકુષ્ઠાદીન્ કામલાં શ્વયથું જયેત્ ॥ રજ્નિ_3.141
પુત્રદાત્રી તુ વાતારિર્ ભ્રમરી શ્વેતપુષ્પિકા ।
વૃત્તપત્ત્રાતિગન્ધાલુર્ વૈશિજાતા સુવલ્લરી ॥ રજ્નિ_3.142
પુત્રદાત્રી તુ વાતઘ્ની કટુર્ ઉષ્ણા કફાપહા ।
સુરભિઃ સર્વદા પથ્યા વન્ધ્યાદોષવિનાશની ॥ રજ્નિ_3.143
પલાશી પત્ત્રવલ્લી પર્ણવલ્લી પલાશિકા ।
ખુરપર્ણી સુપર્ણી ચ દીર્ઘવલ્લી વિષાદની ॥ રજ્નિ_3.144
અમ્લપત્ત્રી દીર્ઘપત્ત્રી રસામ્લા ચામ્લકા ચ સા ।

અમ્લાતકી કાઞ્જિકા ચ સ્યાચ્ ચતુર્દશધાભિધા ॥ રજ્નિ_3.145
પલાશી લઘુરમ્યા ચ મુખદોષવિનાશની ।
અરોચકહરા પથ્યા પિત્તકોપકરી ચ સા ॥ રજ્નિ_3.146
ઇતિ બહુવિધવલ્લીસ્તોમનામાભિધાનપ્રગુણગુણયથાવદ્વર્ણનાપૂર્ણમ્ એનમ્ ।
સુલલિતપદસર્ગં વર્ગનામ્ના ચ વૈદ્યઃ સદસિ બહુવિલાસં વ્યાસવદ્ વ્યાતનોતુ ॥ રજ્નિ_3.147
દીપ્તા દીધિતયસ્ તથાન્ધતમસધ્વંસાય ભાનોર્ ઇવ વ્યાતન્વન્તિ નિજં રુજાં વિજયતે વીર્યં વિરુદ્ધૌ ચ યાઃ ।
તાસામ્ એવ વિલાસભૂમિર્ અસમો વર્ગઃ શ્રુતો વીરુધાં વીરુદ્વર્ગ ઇતિ પ્રતીતમહિમા નૈસર્ગિકૈર્ યો ગુણૈઃ ॥ રજ્નિ_3.148
પ્રાપ્તા યસ્ય પરિગ્રહં ત્રિવિધસદ્વીરૈકચૂડામણેસ્ તીવ્રાણ્ય્ ઓષધયઃ સ્રવન્તિ સહસા વીર્યાણ્ય્ અજર્યાદ્ ઇવ ।
તસ્યાયં નૃહરેઃ કૃતૌ સ્થિતિમ્ અગાદ્ વર્ગો ગુડૂચ્યાદિકસ્ તાર્તીયીકતયાભિધાનરચનાચૂડામણૌ કીર્તિતઃ ॥ રજ્નિ_3.149
રાજનિઘણ્ટુ, પર્પટાદિવર્ગ
પર્પટો જીવકશ્ ચૈવર્ષભકઃ શ્રાવણી દ્વિધા ।
મેદાદ્વયમ્ ઋદ્ધિવૃદ્ધી ધૂમ્રપત્ત્રા પ્રસારણી ॥ રજ્નિ_4.1
ચતુષ્પાષાણભેદઃ સ્યાત્ કન્યા બર્હિશિખા તથા ।
ક્ષીરિણીદ્વિતયં ચૈવ ત્રાયમાણા રુદન્તિકા ॥ રજ્નિ_4.2
બ્રાહ્મી દ્વિધા ચ વન્દાકઃ કુલત્થા તણ્ડુલીયકઃ ।
ચિવિલ્લો નાગશુણ્ડી ચ કુટુમ્બી સ્થલપદ્મિની ॥ રજ્નિ_4.3
જમ્બૂશ્ ચ નાગદન્તી ચ વિષ્ણુક્રાન્તા કુણઞ્જરઃ ।
ભૂમ્યામલી ચ ગોરક્ષી ગોલોમી દુગ્ધફેનિકા ॥ રજ્નિ_4.4
ક્ષુદ્રામ્લિકા ચ લજ્જાહ્વી હંસપાદી ચ કાથરા ।
પુનર્નવાત્રયં પ્રોક્તં વસુકો દ્વિવિધઃ સ્મૃતઃ ॥ રજ્નિ_4.5
સર્પિણી ચાલિર્ મત્સ્યાક્ષી ગુણ્ડાલાવનિપાટલી ।
સ્યાત્ પાણ્ડુરફલી શ્વેતા બ્રહ્મદણ્ડી દ્રવન્તિકા ॥ રજ્નિ_4.6
દ્રોણપુષ્પીદ્વયં ચૈવ ઝણ્ડૂર્ ગોરક્ષદુગ્ધિકા ।
નવબાણમિતાઃ ક્ષુદ્રક્ષુપાઃ પ્રોક્તા યથાક્રમાત્ ॥ રજ્નિ_4.7
પર્પટશ્ ચરકો રેણુસ્ તૃષ્ણારિઃ ખરકો રજઃ ।
શીતઃ શીતપ્રિયઃ પાંશુઃ કલ્પાઙ્ગી વર્મકણ્ટકઃ ॥ રજ્નિ_4.8
કૃશશાખઃ પર્પટકઃ સુતિક્તો રક્તપુષ્પકઃ ।
પિત્તારિઃ કટુપત્ત્રશ્ ચ કવચો ઽષ્ટાદશાભિધઃ ॥ રજ્નિ_4.9
પર્પટઃ શીતલસ્ તિક્તઃ પિત્તશ્લેષ્મજ્વરાપહઃ ।
રક્તદાહારુચિગ્લાનિમદવિભ્રમનાશનઃ ॥ રજ્નિ_4.10
જીવકો જીવનો જીવ્યઃ શૃઙ્ગાહ્વઃ પ્રાણદઃ પ્રિયઃ ।
ચિરજીવી ચ મધુરો મઙ્ગલ્યઃ કૂર્ચશીર્ષકઃ ॥ રજ્નિ_4.11
હ્રસ્વાઙ્ગો વૃદ્ધિદશ્ ચોક્તો હ્ય્ આયુષ્માન્ જીવદસ્ તથા ।
દીર્ઘાયુર્ બલદશ્ ચૈવ નામાન્ય્ એતાનિ ષોડશ ॥ રજ્નિ_4.12
જીવકો મધુરઃ શીતો રક્તપિત્તાનિલાર્તિજિત્ ।
ક્ષયદાહજ્વરાન્ હન્તિ શુક્રશ્લેષ્મવિવર્ધનઃ ॥ રજ્નિ_4.13
ઋષભો ગોપતિર્ ધીરો વિષાણી ધૂર્દ્ધરો વૃષઃ ।
કકુદ્માન્ પુઙ્ગવો વોઢા શૃઙ્ગી ધુર્યશ્ ચ ભૂપતિઃ ॥ રજ્નિ_4.14
કામી ઋક્ષપ્રિયશ્ ચોક્ષા લાઙ્ગુલી ગૌશ્ ચ બન્ધુરઃ ।
ગોરક્ષો વનવાસી ચ જ્ઞેયો વિંશતિનામકઃ ॥ રજ્નિ_4.15

ઋષભો મધુરઃ શીતઃ પિત્તરક્તવિરેકનુત્ ।
શુક્રશ્લેષ્મકરો દાહક્ષયજ્વરહરશ્ ચ સઃ ॥ રજ્નિ_4.16
શ્રાવણી સ્યાન્ મુણ્ડિતિકા ભિક્ષુઃ શ્રવણશીર્ષિકા ।
શ્રવણા ચ પ્રવ્રજિતા પરિવ્રાજી તપોધના ॥ રજ્નિ_4.17
શ્રાવણી તુ કષાયા સ્યાત્ કટૂષ્ણા કફપિત્તનુત્ ।
આમાતીસારકાસઘ્ની વિષચ્છર્દિવિનાશિની ॥ રજ્નિ_4.18
મહાશ્રાવણિકાન્યા સા મહામુણ્ડી ચ લોચની ।
કદમ્બપુષ્પી વિકચા ક્રોડચૂડા પલઙ્કષા ॥ રજ્નિ_4.19
નદીકદમ્બો મુણ્ડાખ્યા મહામુણ્ડનિકા ચ સા ।
છિન્ના ગ્રન્થિનિકા માતા સ્થવિરા લોભની તથા ।
ભૂકદમ્બો ઽલમ્બુષા સ્યાદ્ ઇતિ સપ્તદશાહ્વયા ॥ રજ્નિ_4.20
મહામુણ્ડ્ય્ ઉષ્ણતિક્તા ચ ઈષદ્ ગૌલ્યા મરુચ્છિદા ।
સ્વરકૃદ્ રોચની ચૈવ મેહહૃચ્ ચ રસાયની ॥ રજ્નિ_4.21
મેદા વસા મણિચ્છિદ્રા જીવની શલ્યપર્ણિકા ।
નખચ્છેદ્યા હિમા રઙ્ગા મધ્યદેશે પ્રજાયતે ॥ રજ્નિ_4.22
મેદઃસારા સ્નેહવતી મેદિની મધુરા વરા ।
સ્નિગ્ધા મેદોદ્રવા સાધ્વી શલ્યદા બહુરન્ધ્રિકા ।
ઊનવિંશત્યાહ્વયા સા મતા પૂરુષદન્તિકા ॥ રજ્નિ_4.23
મેદા તુ મધુરા શીતા પિત્તદાહાર્તિકાસનુત્ ।
રાજયક્ષ્મજ્વરહરા વાતદોષકરી ચ સા ॥ રજ્નિ_4.24
મહામેદા વસુચ્છિદ્રા જીવની પાંશુરાગિણી ।
દેવેષ્ટા સુરમેદા ચ દિવ્યા દેવમણિસ્ તથા ॥ રજ્નિ_4.25
દેવગન્ધા મહાચ્છિદ્રા ઋક્ષાર્હા રુદ્રસંમિતા ।
મહામેદાભિધઃ કન્દો લતાજાતઃ સુપાણ્ડુરઃ ।
મેદાપિ શુક્લકન્દઃ સ્યાન્ મેદોધાતુમ્ ઇવ સ્રવેત્ ॥ રજ્નિ_4.26
મહામેદા હિમા રુચ્યા કફશુક્રપ્રવૃદ્ધિકૃત્ ।
હન્તિ દાહાસ્રપિત્તાનિ ક્ષયવાતજ્વરં ચ સા ॥ રજ્નિ_4.27
ઋદ્ધિઃ સિદ્ધિઃ પ્રાણદા જીવદાત્રી સિદ્ધા યોગ્યા ચેતનીયા રથાઙ્ગી ।
મઙ્ગલ્યા સ્યાલ્ લોકકાન્તા યશસ્યા જીવશ્રેષ્ઠા દ્વાદશાહ્વા ક્રમેણ ॥ રજ્નિ_4.28
વૃદ્ધિસ્ તુષ્ટિઃ પુષ્ટિદા વૃદ્ધિદાત્રી મઙ્ગલ્યા શ્રીઃ સમ્પદ્ આશીર્ જનેષ્ટા ।
લક્ષ્મીર્ ભૂતિર્ મુત્ સુખં જીવભદ્રા સ્યાદ્ ઇત્ય્ એષા લોકસંજ્ઞા ક્રમેણ ॥ રજ્નિ_4.29
ઋદ્ધિર્ વૃદ્ધિશ્ ચ કન્દૌ દ્વૌ ભવતઃ કોશયામલે ।
શ્વેતરોમાન્વિતઃ કન્દો લતાજાતઃ સરન્ધ્રકઃ ॥ રજ્નિ_4.30
તૂલગ્રન્થિસમા ઋદ્ધિર્ વામાવર્તફલા ચ સા ।
વૃદ્ધિસ્ તુ દક્ષિણાવર્તફલા પ્રોક્તા મહર્ષિભિઃ ॥ રજ્નિ_4.31
ઋદ્ધિર્ વૃદ્ધિશ્ ચ મધુરા સુસ્નિગ્ધા તિક્તશીતલા ।
રુચિમેધાકરી શ્લેષ્મક્રિમિકુષ્ઠહરા પરા ॥ રજ્નિ_4.32
પ્રયોગેષ્વ્ અનયોર્ એકં યથાલાભં પ્રયોજયેત્ ।
યત્ર દ્વયાનુસૃષ્ટિઃ સ્યાદ્ દ્વયમ્ અપ્ય્ અત્ર યોજયેત્ ॥ રજ્નિ_4.33
ધૂમ્રપત્ત્રા તુ ધૂમ્રાહ્વા સુલભા તુ સ્વયમ્ભુવા ।

ગૃધ્રપત્ત્રા ચ ગૃધ્રાણી ક્રિમિઘ્ની સ્ત્રીમલાપહા ॥ રજ્નિ_4.34
ધૂમ્રપત્ત્રા રસે તિક્તા શોફઘ્ની ક્રિમિનાશિની ।
ઉષ્ણા કાસહરા ચૈવ રુચ્યા દીપનકારિણી ॥ રજ્નિ_4.35
પ્રસારણી સુપ્રસરા સારણી સરણી સરા ।
ચારુપર્ણી રાજબલા ભદ્રપર્ણી પ્રતાનિકા ॥ રજ્નિ_4.36
પ્રબલા રાજપર્ણી ચ બલ્યા ભદ્રબલા તથા ।
ચન્દ્રવલ્લી પ્રભદ્રા ચ જ્ઞેયા પઞ્ચદશાહ્વયા ॥ રજ્નિ_4.37
પ્રસારણી ગુરૂષ્ણા ચ તિક્તા વાતવિનાશિની ।
અર્શઃશ્વયથુહન્ત્રી ચ મલવિષ્ટમ્ભહારિણી ॥ રજ્નિ_4.38
પાષાણભેદકો ઽશ્મઘ્નઃ શિલાભેદો ઽશ્મભેદકઃ ।
શ્વેતા ચોપલભેદી ચ નગજિચ્ છિલિગર્ભજા ॥ રજ્નિ_4.39
પાષાણભેદો મધુરસ્ તિક્તો મેહવિનાશનઃ ।
તૃડ્દાહમૂત્રકૃચ્છ્રઘ્નઃ શીતલશ્ ચાશ્મરીહરઃ ॥ રજ્નિ_4.40
અન્યા તુ વટપત્ત્રી સ્યાદ્ અન્યા ચૈરાવતી ચ સા ।
ગોધાવતીરાવતી ચ શ્યામા ખટ્વાઙ્ગનામિકા ॥ રજ્નિ_4.41
વટપત્ત્રી હિમા ગૌલ્યા મેહકૃચ્છ્રવિનાશિની ।
બલદા વ્રણહન્ત્રી ચ કિંચિદ્ દીપનકારિણી ॥ રજ્નિ_4.42
અન્યા શ્વેતા શિલાવલ્કા શિલાજા શૈલવલ્કલા ।
વલ્કલા શૈલગર્ભાહ્વા શિલાત્વક્ સપ્તનામિકા ॥ રજ્નિ_4.43
શિલાવલ્કં હિમં સ્વાદુ મેહકૃચ્છ્રવિનાશનમ્ ।
મૂત્રરોધાશ્મરીશૂલક્ષયપિત્તાપહારકમ્ ॥ રજ્નિ_4.44
ક્ષુદ્રપાષાણભેદાન્યા ચતુષ્પત્ત્રી ચ પાર્વતી ।
નાગભૂર્ અશ્મકેતુશ્ ચ ગિરિભૂઃ કન્દરોદ્ભવા ॥ રજ્નિ_4.45
શૈલોદ્ભવા ચ ગિરિજા નગજા ચ દશાહ્વયા ।
ક્ષુદ્રપાષાણભેદા તુ વ્રણકૃચ્છ્રાશ્મરીહરા ॥ રજ્નિ_4.46
ગૃહકન્યા કુમારી ચ કન્યકા દીર્ઘપત્ત્રિકા ।
સ્થલેરુહા મૃદુઃ કન્યા બહુપત્ત્રામરાજરા ॥ રજ્નિ_4.47
કણ્ટકપ્રાવૃતા વીરા ભૃઙ્ગેષ્ટા વિપુલસ્રવા ।
બ્રહ્મઘ્ની તરુણી રામા કપિલા ચામ્બુધિસ્રવા ।
સુકણ્ટકા સ્થૂલદલેત્ય્ એકવિંશતિનામકા ॥ રજ્નિ_4.48
ગૃહકન્યા હિમા તિક્તા મદગન્ધિઃ કફાપહા ।
પિત્તકાસવિષશ્વાસકુષ્ઠઘ્ની ચ રસાયની ॥ રજ્નિ_4.49
બર્હિચૂડા તુ શિખિની શિખાલુઃ સુશિખા શિખા ।
શિખાબલા કેકિશિખા મયૂરાદ્યભિધા શિખા ॥ રજ્નિ_4.50
બર્હિચૂડા રસે સ્વાદુર્ મૂત્રકૃચ્છ્રવિનાશિની ।
બાલગ્રહાદિદોષઘ્ની વશ્યકર્મણિ શસ્યતે ॥ રજ્નિ_4.51
ક્ષીરિણી કાઞ્ચનક્ષીરી કર્ષણી કટુપર્ણિકા ।
તિક્તદુગ્ધા હૈમવતી હિમદુગ્ધા હિમાવતી ॥ રજ્નિ_4.52
હિમાદ્રિજા પીતદુગ્ધા યવચિઞ્ચા હિમોદ્ભવા ।
હૈમી ચ હિમજા ચેતિ ચતુરેકગુણાહ્વયા ॥ રજ્નિ_4.53

ક્ષીરિણી કટુતિક્તા ચ રેચની શોફતાપનુત્ ।
ક્રિમિદોષકફઘ્ની ચ પિત્તજ્વરહરા ચ સા ॥ રજ્નિ_4.54
સ્વર્ણક્ષીરી સ્વર્ણદુગ્ધા સ્વર્ણાહ્વા રુક્મિણી તથા ।
સુવર્ણા હેમદુગ્ધી ચ હેમક્ષીરી ચ કાઞ્ચની ॥ રજ્નિ_4.55
સ્વર્ણક્ષીરી હિમા તિક્તા ક્રિમિપિત્તકફાપહા ।
મૂત્રકૃચ્છ્રાશ્મરીશોફદાહજ્વરહરા પરા ॥ રજ્નિ_4.56
ત્રાયમાણા કૃતત્રાણા ત્રાયન્તી ત્રાયમાણિકા ।
બલભદ્રા સુકામા ચ વાર્ષિકી ગિરિજાનુજા ॥ રજ્નિ_4.57
મઙ્ગલ્યાહ્વા દેવબલા પાલની ભયનાશિની ।
અવની રક્ષણી ત્રાણા વિજ્ઞેયા ષોડશાહ્વયા ॥ રજ્નિ_4.58
ત્રાયન્તી શીતમધુરા ગુલ્મજ્વરકફાસ્રનુત્ ।
ભ્રમતૃષ્ણાક્ષયગ્લાનિવિષચ્છર્દિવિનાશિની ॥ રજ્નિ_4.59
સ્યાદ્ રુદન્તી સ્રવત્તોયા સંજીવન્ય્ અમૃતસ્રવા ।
રોમાઞ્ચિકા મહામાંસી ચણપત્ત્રી સુધાસ્રવા ॥ રજ્નિ_4.60
રુદન્તી કટુતિક્તોષ્ણા ક્ષયક્રિમિવિનાશિની ।
રક્તપિત્તકફશ્વાસમેહહારી રસાયની ॥ રજ્નિ_4.61
ચણપત્ત્રસમં પત્ત્રં ક્ષુપં ચૈવ તથામ્લકમ્ ।
શિશિરે જલબિન્દૂનાં સ્રવન્તીતિ રુદન્તિકા ॥ રજ્નિ_4.62
બ્રાહ્મી સરસ્વતી સૌમ્યા સુરશ્રેષ્ઠા સુવર્ચલા ।
કપોતવેગા વૈધાત્રી દિવ્યતેજા મહૌષધી ॥ રજ્નિ_4.63
સ્વાયમ્ભુવી સોમલતા સુરેજ્યા બ્રહ્મકન્યકા ।
મણ્ડૂકમાતા મત્સ્યાક્ષી મણ્ડૂકી સુરસા તથા ॥ રજ્નિ_4.64
મેધ્યા વીરા ભારતી ચ વરા ચ પરમેષ્ઠિની ।
દિવ્યા ચ શારદી ચેતિ ચતુર્વિંશતિનામકા ॥ રજ્નિ_4.65
બ્રાહ્મી હિમા કષાયા ચ તિક્તા વાતાસ્રપિત્તજિત્ ।
બુદ્ધિં પ્રજ્ઞાં ચ મેધાં ચ કુર્યાદ્ આયુષ્યવર્ધની ॥ રજ્નિ_4.66
બ્રાહ્મી તુ ક્ષુદ્રપત્ત્રાન્યા લઘુબ્રાહ્મી જલોદ્ભવા ।
બ્રાહ્મી તિક્તરસોષ્ણા ચ સરા વાતામશોફજિત્ ॥ રજ્નિ_4.67
વન્દાકઃ પાદપરુહા શિખરી તરુરોહિણી ।
વૃક્ષાદની વૃક્ષરુહા કામવૃક્ષશ્ ચ શેખરી ॥ રજ્નિ_4.68
કેશરૂપા તરુરુહા તરુસ્થા ગન્ધમેદિની ।
કામિની તરુરુટ્ શ્યામા દ્રુપદી ષોડશાભિધાઃ ॥ રજ્નિ_4.69
વન્દાકસ્ તિક્તશિશિરઃ કફપિત્તશ્રમાપહઃ ।
વશ્યાદિસિદ્ધિદો વૃષ્યઃ કષાયશ્ ચ રસાયનઃ ॥ રજ્નિ_4.70
કુલત્થા દૃક્પ્રસાદા ચ જ્ઞેયારણ્યકુલત્થિકા ।
કુલાલી લોચનહિતા ચક્ષુષ્યા કુમ્ભકારિકા ॥ રજ્નિ_4.71
કુલત્થિકા કટુસ્ તિક્તા સ્યાદ્ અર્શઃશૂલનાશની ।
વિબન્ધાધ્માનશમની ચક્ષુષ્યા વ્રણરોપણી ॥ રજ્નિ_4.72
તણ્ડુલીયસ્ તુ ભણ્ડીરસ્ તણ્ડુલી તણ્ડુલીયકઃ ।
ગ્રન્થિલો બહુવીર્યશ્ ચ મેઘનાદો ઘનસ્વનઃ ॥ રજ્નિ_4.73

સુશાકઃ પથ્યશાકશ્ ચ સ્ફૂર્જથુઃ સ્વનિતાહ્વયઃ ।
વીરસ્ તણ્ડુલનામા ચ પર્યાયાશ્ ચ ચતુર્દશ ॥ રજ્નિ_4.74
તણ્ડુલીયસ્ તુ શિશિરો મધુરો વિષનાશનઃ ।
રુચિકૃદ્ દીપનઃ પથ્યઃ પિત્તદાહભ્રમાપહઃ ॥ રજ્નિ_4.75
ચિવિલ્લિકા રક્તદલા ખરચ્છદા સ્યાત્ ક્ષુદ્રઘોલી મધુમાલપત્ત્રિકા ।
ચિવિલ્લિકા ચૈવ કટુઃ કષાયિકા જ્વરે ઽતિસારે ચ હિતા રસાયની ॥ રજ્નિ_4.76
હસ્તિશુણ્ડી મહાશુણ્ડી શુણ્ડી ઘૂસરપત્ત્રિકા ।
હસ્તિશુણ્ડી કટૂષ્ણા સ્યાત્ સંનિપાતજ્વરાપહા ॥ રજ્નિ_4.77
કુટુમ્બિની પયસ્યા ચ ક્ષીરિણી જલકામુકા ।
વક્રશલ્યા દુરાધર્ષા ક્રૂરકર્મા ઝિરિણ્ટિકા ॥ રજ્નિ_4.78
શીતા પ્રહરજાયા ચ શીતલા ચ જલેરુહા ।
વિખ્યાતા કિલ વિદ્વદ્ભિર્ એષા દ્વાદશનામભિઃ ॥ રજ્નિ_4.79
કુટુમ્બિની તુ મધુરા ગ્રાહિણી કફપિત્તનુત્ ।
વ્રણાસ્રદોષકણ્ડૂતિનાશની સા રસાયની ॥ રજ્નિ_4.80
સ્થલપદ્મી તુ પદ્માહ્વા ચારટી પદ્મચારિણી ।
સુગન્ધમૂલામ્બુરુહા લક્ષ્મીશ્રેષ્ઠા સુપુષ્કરા ॥ રજ્નિ_4.81
રમ્યા પદ્મવતી ચાતિચરા સ્થૂલરુહા સ્મૃતા ।
જ્ઞેયા પુષ્કરિણી ચૈવ પુષ્કરાદ્યા ચ પર્ણિકા ।
પુષ્કરાદિયુતા નાડી પ્રોક્તા પઞ્ચદશાહ્વયા ॥ રજ્નિ_4.82
સ્થલાદિપદ્મિની ગૌલ્યા તિક્તા શીતા ચ વાન્તિનુત્ ।
રક્તપિત્તહરા મેહભૂતાતીસારનાશની ॥ રજ્નિ_4.83
જમ્બૂર્ જામ્બવતી વૃત્તા વૃત્તપુષ્પા ચ જામ્બવી ।
મદઘ્ની નાગદમની દુર્ધર્ષા દુઃસહા નવ ॥ રજ્નિ_4.84
જ્ઞેયા જમ્બૂસ્ ત્રિદોષઘ્ની તીક્ષ્ણોષ્ણા કટુતિક્તકા ।
ઉદરાધ્માનદોષઘ્ની કોષ્ઠશોધનકારિણી ॥ રજ્નિ_4.85
નાગદન્તી શ્વેતઘણ્ટા મધુપુષ્પા વિશોધની ।
નાગસ્ફોતા વિશાલાક્ષી નાગચ્છત્રા વિચક્ષણા ॥ રજ્નિ_4.86
સર્પપુષ્પી શુક્લપુષ્પી સ્વાદુકા શીતદન્તિકા ।
સિતપુષ્પી સર્પદન્તી નાગિની બાણભૂમિતા ॥ રજ્નિ_4.87
નાગદન્તી કટુસ્ તિક્તા રૂક્ષા વાતકફાપહા ।
મેધાકૃદ્ વિષદોષઘ્ની પાચની શુભદાયિની ।
ગુલ્મશૂલોદરવ્યાધિકણ્ઠદોષનિકૃન્તની ॥ રજ્નિ_4.88
વિષ્ણુક્રાન્તા હરિક્રાન્તા નીલપુષ્પાપરાજિતા ।
નીલક્રાન્તા સતીના ચ વિક્રાન્તા છર્દિકા ચ સા ।
વિષ્ણુક્રાન્તા કટુસ્ તિક્તા કફવાતામયાપહા ॥ રજ્નિ_4.89
કુણઞ્જરઃ કુણઞ્જી ચ કુણઞ્જો ઽરણ્યવાસ્તુકઃ ।
કુણઞ્જો મધુરો રુચ્યો દીપનઃ પાચનો હિતઃ ॥ રજ્નિ_4.90
ભૂમ્યામલી તમાલી ચ તાલી ચૈવ તમાલિકા ।
ઉચ્ચટા દૃઢપાદી ચ વિતુન્ના ચ વિતુન્નિકા ॥ રજ્નિ_4.91
ભૂધાત્રી ચારુટા વૃષ્યા વિષઘ્ની બહુપત્રિકા ।

બહુવીર્યાહિભયદા વિશ્વપર્ણી હિમાલયા ।
જટા વીરા ચ નામ્નાં સા ભવેદ્ એકોનવિંશતિઃ ॥ રજ્નિ_4.92
ભૂધાત્રી તુ કષાયામ્લા પિત્તમેહવિનાશની ।
શિશિરા મૂત્રરોગાર્તિશમની દાહનાશની ॥ રજ્નિ_4.93
ગોરક્ષી સર્પદણ્ડી ચ દીર્ઘદણ્ડી સુદણ્ડિકા ।
ચિત્રલા ગન્ધબહુલા ગોપાલી પઞ્ચપર્ણિકા ॥ રજ્નિ_4.94
ગોરક્ષી મધુરા તિક્તા શિશિરા દાહપિત્તનુત્ ।
વિસ્ફોટવાન્ત્યતીસારજ્વરદોષવિનાશની ॥ રજ્નિ_4.95
ગોલોમિકા તુ ગોધૂમી ગોજા ક્રોષ્ટુકપુચ્છિકા ।
ગોસમ્ભવા પ્રસ્તરિણી વિજ્ઞેયેતિ ષડાહ્વયા ॥ રજ્નિ_4.96
ગોલોમિકા કટુસ્ તિક્તા ત્રિદોષશમની હિમા ।
મૂલરોગાસ્રદોષઘ્ની ગ્રાહિણી દીપની ચ સા ॥ રજ્નિ_4.97
દુગ્ધફેની પયઃફેની ફેનદુગ્ધા પયસ્વિની ।
લૂતારિર્ વ્રણકેતુશ્ ચ ગોજાપર્ણી ચ સપ્તધા ॥ રજ્નિ_4.98
દુગ્ધફેની કટુસ્ તિક્તા શિશિરા વિષનાશિની ।
વ્રણાપસારિણી રુચ્યા યુક્ત્યા ચૈવ રસાયની ॥ રજ્નિ_4.99
ક્ષુદ્રામ્લિકા તુ ચાઙ્ગેરી ચુક્રાહ્વા ચુક્રિકા ચ સા ।
લોણામ્લા ચ ચતુષ્પર્ણી લોણા લોડામ્લપત્રિકા ॥ રજ્નિ_4.100
અમ્બષ્ઠામ્લવતી ચૈવ અમ્લા દન્તશઠા મતા ।
શસ્ત્રાઙ્ગા ચામ્લપત્રી ચ જ્ઞેયા પઞ્ચદશાહ્વયા ॥ રજ્નિ_4.101
ક્ષુદ્રામ્લી ચ રસે સામ્લા સોષ્ણા સા વહ્નિવર્ધની ।
રુચિકૃદ્ ગ્રહણીદોષદુર્નામઘ્ની કફાપહા ॥ રજ્નિ_4.102
રક્તપાદી શમીપત્રા સ્પૃક્કા ખદિરપત્રિકા ।
સઙ્કોચની સમઙ્ગા ચ નમસ્કારી પ્રસારિણી ॥ રજ્નિ_4.103
લજ્જાલુઃ સપ્તપર્ણી સ્યાત્ ખદિરી ગણ્ડમાલિકા ।
લજ્જા ચ લજ્જિકા ચૈવ સ્પર્શલજ્જાસ્રરોધની ॥ રજ્નિ_4.104
રક્તમૂલા તામ્રમૂલા સ્વગુપ્તાઞ્જલિકારિકા ।
નામ્નાં વિંશતિર્ ઇત્ય્ ઉક્તા લજ્જાયાસ્ તુ ભિષગ્વરૈઃ ॥ રજ્નિ_4.105
રક્તપાદી કટુઃ શીતા પિત્તાતીસારનાશની ।
શોફદાહશ્રમશ્વાસવ્રણકુષ્ઠકફાસ્રનુત્ ॥ રજ્નિ_4.106
લજ્જાલુર્ વૈપરીત્યાન્યા અલ્પક્ષુપબૃહદ્દલા ।
વૈપરીત્યા તુ લજ્જાલુર્ હ્ય્ અભિધાને પ્રયોજયેત્ ॥ રજ્નિ_4.107
લજ્જાલુર્ વૈપરીત્યાહ્વા કટુર્ ઉષ્ણા કફામનુત્ ।
રસો નિયામકો ઽત્યન્તનાનાવિજ્ઞાનકારકઃ ॥ રજ્નિ_4.108
રક્તપાદ્ય્ અપરા પ્રોક્તા ત્રિપદા હંસપાદિકા ।
ઘૃતમણ્ડલિકા જ્ઞેયા વિશ્વગ્રન્થિસ્ ત્રિપાદિકા ॥ રજ્નિ_4.109
વિપાદી કીટમારી ચ હેમપાદી મધુસ્રવા ।
કર્ણાટી તામ્રપત્રી ચ વિક્રાન્તા સુવહા તથા ॥ રજ્નિ_4.110
બ્રહ્માદની પદાઙ્ગી ચ શીતાઙ્ગી સુતપાદુકા ।
સંચારિણી ચ પદિકા પ્રહ્લાદી કીલપાદિકા ॥ રજ્નિ_4.111