રઘુવંશ · અધ્યાય 3

અથેપ્સિતં ભર્તુર્ ઉપસ્થિતોદયં સખીજનોદ્વીક્ષણકૌમુદી મુખમ્
નિદાનમ્ ઇક્ષ્વાકુકુલસ્ય સંતતેઃ સુદક્ષિણા દૌર્હૃદ લક્ષણં દધૌ ॥

શરીરસાદાદ્ અસમગ્રભૂષણા મુખેન સાલક્ષ્યત લો ધ્રપાણ્ડુના
તનુપ્રકાશેન વિચેયતારકા પ્ર ભાતકલ્પા શશિનેવ શર્વરી ॥

તતો વિશાંપત્યુર્ અનન્યસંતતેર્ મનોરથં કિંચિદ્ ઇવોદયોન્મુખમ્
અનન્યસૌહાર્દરસસ્ય દોહદં પ્રિયા પ્રપેદે પ્રકૃતિપ્રિયંવદા ॥

મુખેન સા કેતકપત્ત્રપાણ્ડુના કૃશાઙ્ગયષ્ટિઃ પરિમેયભૂષણા
સ્થિતાલ્પતારાં કરુણેન્દુમણ્ડલાં વિભાતકલ્પાં રજનીં વ્યડમ્બયત્ ॥

તદાનનં મૃત્સુરભિ ક્ષિતીશ્વરો રહ્ અસ્ય્ ઉપા ઘ્રાય ન તૃપ્તિમ્ આયયૌ
કરીવ સિક્તં પૃષતૈઃ પયોમુચાં શુચિવ્યપાયે વનરાજિપલ્વલમ્ ॥

દિવં મરુત્વાન્ ઇવ ભોક્ષ્યતે ભુવં દિગન્તવિશ્રાન્તરથો હિ તત્ સુતઃ
અતો ઽભિલાષે પ્રથમં તથાવિધે મનો બબન્ધાન્યરસાન્ વિલઙ્ઘ્ય સા ॥

ન મે હ્રિયા શંસતિ કિંચિદ્ ઈપ્સિતં સ્પૃહાવતી વસ્તુષુ કેષુ માગધી
ન હીષ્ટમ્ અસ્ય્ અ ત્રિદિવે ઽપિ ભૂપતેર્ પ્રિયાસખીર્ ઉત્તરકોસલેશ્વરઃ ॥

ઉપેત્ય સા દોહદદુઃખશીલતાં યદ્ એવ વવ્રે તદ્ અપશ્યદ્ આહૃતમ્
ન હીષ્ટમ્ અસ્ય્ અ ત્રિદિવે ઽપિ ભૂપતેર્ અભૂદ્ અનાસાદ્યમ્ અધિજ્યધન્વનઃ ॥

ક્રમેણ નિસ્તીર્ય ચ દોહદવ્યથાં પ્રચીયમાનાવયવા રરાજ સા
પુરાણપત્ત્રાપગમાદ્ અનન્તરં લતેવ સંનદ્ધમનોજ્ઞપલ્લવા ॥

દિનેષુ ગચ્છત્સુ નિતાન્તપીવરં તદીયમ્ આ નીલ મુખં સ્તનદ્વયમ્
તિરશ્ચકાર ભ્રમર્ આભિલીનયોઃ સુજાતયોઃ પઙ્કજકોશયોઃ શ્રિયમ્) ॥

નિધાનગર્ભામ્ ઇવ સાગરામ્બરાં શમીમ્ ઇવાભ્યન્તરલીનપાવકામ્
નદીમ્ ઇવાન્તઃસલિલાં સરસ્વતીં નૃપઃ સસત્ત્વાં મહિષીમ્ અમન્યત ॥

પ્રિયાનુરાગસ્ય મનઃસમુન્નતેર્ ભુજાર્જિતાનાં ચ દિગન્તસંપદામ્
યથાક્રમં પુંસવનાદિકાઃ ક્રિયા ધૃતેશ્ ચ ધીરઃ સદૃશીર્ વ્યધત્ત સઃ ॥

સુરેન્દ્રમાત્રાશ્રિતગર્ભગૌરવાત્ પ્રયત્નમુક્તાસનયા ગૃહાગતઃ
તયોપચારાઞ્જલિખિન્નહસ્તયા નનન્દ પારિપ્લવનેત્રયા નૃપઃ ॥

કુમારભૃત્યાકુશલૈર્ અનુ ષ્ઠિતે ભિષગ્ભિર્ આપ્તૈર્ અથ ગર્ભ ભર્મણિ
પતિઃ પ્રતીતઃ પ્રસવોન્મુખીમ્ પ્રિયાં દદર્શ કાલે દિવમ્ અભ્રીતમ્ ઇવ ॥

ગ્રહૈસ્ તતઃ પઞ્ચભિર્ ઉચ્ચસંશ્રયૈર્ અસૂર્યગૈઃ સૂચિતભાગ્યસંપદમ્
અસૂત પુત્રં સમયે શચીસમા ત્રિસાધના શક્તિર્ ઇવાર્થમ્ અક્ષયમ્ ॥

દિશઃ પ્રસેદુર્ મરુતો વવુઃ સુખાઃ પ્રદક્ષિણાર્ચિર્ હવિર્ અગ્નિર્ આદદે
બભૂવ સર્વં શુભશંસિ તત્ક્ષણં ભવો હિ લોકાભ્યુદયાય તાદૃશામ્ ॥

અરિષ્ટશય્યાં પરિતો વિસારિણા સુજન્મનસ્ તસ્ય નિજેન તેજસા
નિશીથદીપાઃ સહસા હતત્વિષો બભૂવુર્ આલેખ્યસમર્પિતા ઇવ ॥

જનાય શુદ્ધાન્તચરાય શંસતે કુમારજન્મામૃતસંમિતાક્ષરમ્
અદેયમ્ આસીત્ ત્રયમ્ એવ ભૂપતેઃ શશિપ્રભં છત્ત્રમ્ ઉભે ચ ચામરે ॥

સમીક્ષ્ય પુત્રસ્ય ચિરાન્ મુખં પિતા નિધાનકુમ્ભસ્ય યુવેવ દુર્ગતઃ
મુદા શરીરે પ્રબભૂવ નાત્મનઃ પયોધિર્ ઇન્દૂદયમૂર્છિતો યથા ॥

નિવાતપદ્મસ્તિમિતેન ચક્ષુષા નૃપસ્ય કાન્તં પિબતઃ સુતાનનમ્
મહોદધેઃ પૂર ઇવેન્દુદર્શનાદ્ ગુરુઃ પ્રહર્ષઃ પ્રબભૂવ ન્ આત્મનિ ॥

સ જાતકર્મણ્ય્ અખિલે તપસ્વિના તપોવનાદ્ એત્ય પુરોધસા કૃતે
દિલીપસૂનુર્ મણિર્ આકરોદ્ભવઃ પ્રયુક્તસંસ્કાર ઇવાધિકં બભૌ ॥

સુખશ્રવા મઙ્ગલતૂર્યનિસ્વનાઃ પ્રમોદનૃત્યૈઃ સહ વારયોષિતામ્
ન કેવલં સદ્મનિ માગધીપતેઃ પથિ વ્યજૃમ્ભન્ત દિવૌકસામ્ અપિ ॥

ન સંયતસ્ તસ્ય બભૂવ રક્ષિતુર્ વિ સર્જયેદ્ યં સુતજન્મહર્ષિતઃ
ઋણાભિધાનાત્ સ્વયમ્ એવ કેવલં તદા પિત્ઃણાં મુમુચે સ બન્ધનાત્ ॥

શુતસ્ય યાયાદ્ અયમ્ અન્તમ્ અર્ભકસ્ તથા પરેષાં યુધિ ચેતિ પાર્થિવઃ
અવેક્ષ્ય ધાતોર્ ગમનાર્થમ્ અર્થવિચ્ ચકાર નામ્ના રઘુમ્ આત્મસંભવમ્ ॥

પિતુઃ પ્રયત્નાત્ સ સમગ્રસંપદઃ શુભૈઃ શરીરાવયવૈર્ દિને દિને
પુપોષ વૃદ્ધિં હરિદશ્વદીધિતેર્ અનુપ્રવેશાદ્ ઇવ બાલચન્દ્રમાઃ ॥

ઉમાવૃષાઙ્કૌ શરજન્મના યથા યથા જયન્તેન શચીપુરંદરૌ
તથા નૃપઃ સા ચુ સુતેન માગધી નનન્દતુસ્ તત્સદૃશેન તત્સમૌ ॥

રથાઙ્ગનામ્નોર્ ઇવ ભાવબન્ધનં બભૂવ યત્ પ્રેમ પરસ્પરાશ્રયમ્
વિભક્તમ્ અપ્ય્ એકસુત્ એન તત્ તયોઃ પરસ્પરસ્યોપરિ પર્યચીયત ॥

ઉવાચ ધાત્ર્યા પ્રથમોદિતં વચો યયૌ તદીયામ્ અવલમ્બ્ય ચાઙ્ગુલિમ્
અભૂચ્ ચ નમ્રઃ પ્રણિપાતશિક્ષયા પિતુર્ મુદં તેન તતાન સો ઽર્ભકઃ ॥

તમ્ અઙ્કમ્ આરોપ્ય શરીરયોગજૈઃ સુખૈર્ નિષિઞ્ચન્તમ્ ઇવામૃતં ત્વચિ
ઉપાન્તસંમીલિતલોચનો નૃપશ્ ચિરાત્ સુતસ્પર્શરસ્જ્ઞતાં યયૌ ॥

તમ્ અઙ્કમ્ આરોપ્ય શરીરયોગજૈઃ સ્થિતેર્ અભેત્તા સ્થિતિમન્તમ્ અન્વયમ્
સ્વમૂર્તિભેદેન ગુણાગ્ર્યવર્તિના પતિઃ પ્રજાનામ્ ઇવ સર્ગમ્ આત્મનઃ ॥

સ વૃત્ત ચૌલશ્ ચલકાકપક્ષકૈર્ અમાત્યપુત્રૈઃ સવયોભિર્ અન્વિતઃ
લિપેર્ યથાવદ્ગ્રહણેન વાઙ્મયં નદીમુખેનેવ સમુદ્રમ્ આવિશત્ ॥

અથોપનીતં વિધિવદ્ વિપશ્ચિતો વિનિન્યુર્ એનં ગુરવો ગુરુપ્રિયમ્
અવન્ધ્યયત્નાશ્ ચ બભૂવુર્ અર્ભકે તતાર વિદ્યાઃ પવનાતિપાતિભિર્ ॥

ધિયઃ સમગ્રૈઃ સ ગુણૈર્ ઉદારધીઃ ક્રમાચ્ ચતસ્રશ્ ચતુરર્ણવોપમાઃ
તતાર વિદ્યાઃ પવનાતિપાતિભિર્ દિશો હરિદ્ભિર્ હરિતામ્ ઇવેશ્વરઃ ॥

ત્વચં સ મેધ્યાં પરિધાય રૌરવીમ્ અશિક્ષતાસ્ત્રં પિતુર્ એવ મન્ત્ર વત્
ન કેવલં તદ્ગુરુર્ એકપાર્થિવઃ ક્ષિતાવ્ અભૂદ્ એકધનુર્ધરો ઽપિ સઃ ॥

મહોક્ષતાં વત્સતરઃ સ્પૃશન્ન્ ઇવ દ્વિપેન્દ્રભાવં કલભઃ શ્રયન્ન્ ઇવ
રઘુઃ ક્રમાદ્ યૌવનભિન્નશૈશવઃ પુપોષ ગામ્ભીર્ય મનોહરં વપુઃ ॥

અથાસ્ય ગોદાનવિધેર્ અનન્તરં વિવાહદીક્ષાં નિરવર્તયદ્ ગુરુઃ
નરેન્દ્રકન્યાસ્ તમ્ અવાપ્ય સત્પતિં તમો નુદં દક્ષસુતા ઇવાબભુઃ ॥

યુવા યુગવ્યાયતબાહુર્ અંસલઃ કપાટવક્ષાઃ પરિણદ્ધકંધરઃ
વપુઃપ્રકર્ષાદ્ અજયદ્ ગુરું રઘુસ્ તથાપિ નીચૈર્ વિનયાદ્ અદૃશ્યત ॥

તતઃ પ્રજાનાં ચિરમ્ આત્મના ધૃતાં નિતાન્તગુર્વીં લઘયિષ્યતા ધુરમ્
નિસર્ગસંસ્કારવિનીત ઇત્ય્ અસૌ નૃપેણ ચક્રે યુવરાજશબ્દભાક્ ॥

નરેન્દ્રમૂલાયતનાદ્ અનન્તરં ઘનવ્યપાયેન ગભસ્તિમાન્ ઇવ
અગચ્છદ્ અંશેન ગુણાભિલાષિણી નવાવતારં કમલાદ્ ઇવોત્પલમ્ ॥

વિભાવસુઃ સારથિનેવ વાયુના ઘનવ્યપાયેન ગભસ્તિમાન્ ઇવ
બભૂવ તેનાતિતરાં સુદુઃસહઃ કટપ્રભેદેન કરીવ પાર્થિવઃ ॥

નિયુજ્ય તં હોમતુરંગરક્ષણે ધનુર્ધરં રાજસુતૈર્ અનુદ્રુતમ્
અપૂર્ણમ્ એકેન શતક્રતૂપમઃ શતં ક્રતૂના અપવિઘ્નમ્ આપ સઃ ॥

તતઃ પરં તેન મખાય વજ્વના તુરંગમ્ ઉત્સૃષ્ટમ્ અનર્ગલં પુનઃ
ધનુર્ભૃતામ્ અગ્રત એવ રક્ષ્ ઇણાં જહાર શક્રઃ કિલ ગૂઢવિગ્રહઃ ॥

વિષાદલુપ્તપ્રતિપત્ત્ ઇ વિસ્મિતં મમૈવ યેનેહ તુરંગમ્ ઈક્ષસે
ધેન્વા નિશમ્યેતિ વચઃ સમીર્તં શ્રુતપ્રભાવા દદૃશે ઽથ નન્દિની ॥

સ્વેદામ્બુના માર્જય પુત્ર લોચને મમૈવ યેનેહ તુરંગમ્ ઈક્ષસે
ધેન્વા નિશમ્યેતિ વચઃ સમીરિતં મુદં પરામ્ આપ દિલીપનન્દનઃ ॥

તદઙ્ગનિસ્યન્દજલેન લોચને પ્રમૃજ્ય પુણ્યેન પુરસ્કૃતઃ સતામ્
અતીન્દ્રિયેષ્વ્ અપ્ય્ ઉપપન્નદર્શનો બભૂવ ભાવેષુ દિલીપનન્દનઃ ॥

સ પૂર્વતઃ પર્વતપક્ષશાત્ અનં દદર્શ દેવં નરદેવસંભવઃ
પુનઃ પુનઃ સૂતનિષિદ્ધચાપલં હરન્તમ્ અશ્વં રથરશ્મિ સંયતમ્ ॥

સ પૂર્વતઃ પર્વતપક્ષશાત્ અનં હરિં વિદિત્વા હરિભિશ્ ચ વાજિભિઃ
અવોચદ્ એનં ગન્ગસ્પૃશા રઘુઃ સ્વરેણ ધીરેણ નિવર્તયન્ન્ ઇવ ॥

મખાંશભાજાં પ્રથમો મનીષિભિસ્ ત્વમ્ એવ દેવ્ એન્દ્ર સદા નિગદ્યસે
અજસ્રદીક્ષાપ્રયતસ્ય મદ્ગુરોઃ ક્રિયાવિઘાતાય કથં પ્રવર્તસે ॥

ત્રિલોકનાથેન સદા મખદ્વિષસ્ ત્વયા નિયમ્યા નનુ દિવ્યચક્ષુષા
સ ચેત્ સ્વયં કરમસુ ધર્મચારિણાં ત્વમ્ અન્તરાય્ ઓ ભવસિ ચ્યુતો વિધિઃ ॥

તદ્ અઙ્ગમ્ અગ્ર્યં મઘવન્ મહાક્રતોર્ અમું તુરંગં પ્રતિમોક્તુમ્ અર્હસિ
પતઃ શ્રુતેર્ દર્શયિતાર ઈશ્વરા મલીમસામ્ આદદતે ન પદ્ધતિમ્ ॥

ઇતિ પ્રગલ્ભં રઘુણા સમીરિતં વચો નિશમ્યાધિપતિર્ દિવૌકસામ્
નિવર્તયામ્ આસ રથં સવિસ્મયઃ પ્રચક્રમે ચ પ્રતિવક્તુમ્ ઉત્તરમ્ ॥

યદ્ આત્થ રાજન્યકુમાર તત્ તથા યશસ્ તુ રક્ષ્યં પરતો યશોધનૈઃ
જગત્પ્રકાશં તદ્ અશેષમ્ ઇજ્યયા ભવદ્ગુરુર્ લઙ્ઘયિતું મમોદ્યતઃ ॥

હરિર્ યથૈકઃ પુરુશોત્તમઃ સ્મૃતો મહેશ્વરસ્ ત્ર્યમ્બક એવ નાપરઃ
તથા વિદુર્ માં મુનયઃ શતક્રતું દ્વિતીયગામી ન હિ શબ્દ એષ નઃ ॥

અતો ઽયમ્ અશ્વઃ કપિલ્ આનુકારિણા પિતુસ્ ત્વદીયસ્ય મયાપહારિતઃ
અલં પ્રયત્નેન તવાત્ર મા નિધાઃ પદં પદવ્ય્ આં સગરસ્ય સંતતેઃ ॥

તતઃ પ્રહસ્યાપભયઃ પુરંદરં પુનર્ બભાષે તુરગસ્ય રક્ષિતા
ગૃહાણ શસ્ત્રં યદિ સર્ગ એષ તે ન ખલ્વ્ અનિર્જિત્ય રઘું કૃતી ભવ્ આન્ ॥

સ એવમ્ ઉક્ત્વા મઘવન્તમ્ ઉન્મુખઃ કરિષ્યમાણઃ સશરમ્ શરાસનમ્
અતિષ્ઠદ્ આલીઢવિશેષશોભિના વપુઃપ્રકર્ષેણ વિડમ્બિતેશ્વરઃ ॥

રઘોર્ અવષ્ટમ્ભમયેન પત્ત્રિણા હૃદિ ક્ષતો ગોત્રભિદ્ અપ્ય્ અમર્ષણઃ
નવામ્બુદાનીકમુહૂર્તલાઞ્છને ધનુષ્ય્ અમોઘં સમધત્ત સાયકમ્ ॥

દિલીપસૂનોઃ સ બૃહદ્ (?) ભુજાન્તરં પ્રવિશ્ય ભીમાસુરશોણિતોચિતઃ
પપાવ્ અનાસ્વાદિતપૂર્વમ્ આશુગઃ કુતૂહલેનેવ મનુષ્યશોણિતમ્ ॥

હરેઃ કુમારો ઽપિ કુમારવિક્રમઃ સુરદ્વિપાસ્ફાલનકર્કશાઙ્ગુલૌ
ભુજે શચીપત્ત્ર વિશેષકાઙ્કિતે સ્વનામચિહ્નં નિચખાન સાયકમ્ ॥

જહાર ચાન્યેન મયૂર પત્ત્રિણા શરેણ શક્રસ્ય મહાશનિધ્વજમ્
ચુકોપ તસ્મૈ સ ભૃશં સુરશ્રિયઃ પ્રસહય કેશવ્યપરોપણાદ્ ઇવ ॥

તયોર્ ઉપાન્તસ્થિતસિદ્ધસૈનિકં ગરુત્મદાશીવિશભીમદર્શન્ ઐઃ
બભૂવ યુદ્ધં તુમુ ઉ લં જયૈષિણોર્ અધોમુખૈર્ ઊર્ધ્વમુખૈશ્ ચ પત્ત્રિભિઃ ॥

અતિપ્રબન્ધપ્રહિતાસ્ત્રવૃષ્ટિભિસ્ તમ્ આશ્રયં દુષ્પ્રહસ્ય તેજસઃ
શશાક નિર્વાપયિતું ન વાસવઃ સ્વતશ્ ચ્યુતં વહ્નિમ્ ઇવાદ્ભિર્ અમ્બુદઃ ॥

તતઃ પ્રકોષ્ઠ્ એ હરિચન્દનાઙ્કિત્ એ પ્રમથ્યમાનાર્ણવ ધીર
રઘુઃ શશાઙ્કાર્ધમુખેન પત્ત્રિણા શરાસનજ્યામ્ અલુનાદ્ વિડૌજસઃ ॥

સ ચાપમ્ ઉત્સૃજ્ય વિવૃદ્ધમત્સરઃ પ્રણાશનાય પ્રબલસ્ય વિદ્વિષઃ
મહીધ્રપક્ષવ્યપરોપણ્ ઓચિતં સ્ફુરત્પ્રભામણ્ડલમ્ અસ્ત્રમ્ આદદે ॥

રઘુર્ ભૃશં વક્ષસિ તેન તાડિતઃ પપાત ભૂમૌ સહ સૈનિકાશ્રુભિઃ
નિમેષમાત્રાદ્ અવધૂય તદ્ વ્યથાં સહોત્થિતઃ સૈનિકહર્ષ નિ સ્વનૈઃ ॥

તથાપિ શસ્ત્રવ્યવહારનિષ્ઠુરે બિપક્ષભાવે ચિરમ્ અસ્ય તસ્થુષઃ
તુતોષ વીર્યાતિશયેન વૃત્રહા પદં હિ સર્વત્ર ગુણૈર્ નિધીયતે ॥

અસઙ્ગમ્ અદ્રિષ્વ્ અપિ સારવત્તયા ન મે ત્વદન્યેન વિસોઢ્ અમ્ આયુધમ્
અવેહિ માં પ્રીતમ્ ઋતે તુરંગમાત્ કિમ્ ઇચ્છસીતિ સ્ફુટમ્ આહ વાસવઃ ॥

તતો નિષઙ્ગાદ્ અસમગ્ર્ અમ્ ઉદ્ધૃતં સુવર્ણપુઙ્ખદ્યુતિરઞ્જિતાઙ્ગુલિમ્
નરેન્દ્ર સૂનુઃ પ્રતિસંહરન્ન્ ઇષું પ્રિયંવદ્ અઃ પ્રત્યવદત્ સુરેશ્વરમ્ ॥

અમોચ્યમ્ અશ્વં યદિ મન્યસે પ્રભો તતઃ સમાપ્તે વિધિનૈવ કર્મણિ
અજસ્રદીક્ષાપ્રયત્ અઃ સ મદ્ ગુરુઃ ક્રતોર્ અશેષેણ ફલેન યુજ્યતામ્ ॥

યથા ચ વૃત્તાન્તમ્ ઇમં સદોગતસ્ ત્રિલોચનૈકાંશતયા દુરાસદઃ
તવૈવ સંદેષહરાદ્ વિશંપતિઃ શૃણોતિ લોક્ એશ તથા વિધીયતામ્ ॥

તથેતિ કામં પ્રતિશુશ્રુવાન્ રઘોર્ યથાગતં માતલિસારથિર્ યયૌ
નૃપસ્ય નાતિપ્રમનાઃ સદોગૃહં સુદક્ષિનાસૂનુર્ અપિ ન્યવર્તત ॥

તમ્ અભ્યનન્દત્ પ્રથમં પ્રબોધિતઃ પ્રજેશ્વરઃ શાસનહારિણા હરેઃ
પરામૃશન્ હર્ષ જડેન પાણિના તદીયમ્ અઙ્ગં કુલિશવ્રણાઙ્કિતમ્ ॥

ઇતિ ક્ષિતીશો નવતિં નવાધિકાં મહાક્રતૂનાં મહનીયશાસનઃ
સમારૌરુક્ષુર્ દિવમ્ આયુષઃ ક્ષયે તતાન સોપાનપરંપરામ્ ઇવ ॥

અથ સ વિષવ્યાવૃત્તાત્મા યથાવિધિ સૂનવે નૃપતિકકુદં દત્ત્વા યૂને સિતાતપવારણમ્
મુનિવનતરુચ્છાયાં દેવ્યા તયા સહ શિશ્રિયે ગલિતવયસામ્ ઇક્ષ્વાકૂણા ઇદં હિ કુલવ્ર્તમ્ ॥