Language

ENहिગુ
Scripture Library

Raghuvamsha · Chapter 19

19.1

agnivarṇam abhiṣicya rāghavaḥ sve pade tanayam agnitejasam
śiśriye śrutavatām apaścimaḥ paścime vayasi naimiṣaṃ vaśī //

19.2

tatra tīrthasalilena dīrghikās talpam antaritabhūmibhiḥ kuśaiḥ
saudhavāsam uṭaj ena vi smṛtaḥ saṃcikāya phalaniḥspṛhas tapaḥ //

19.3

labdhapālanavidhau na tatsutaḥ khedam āpa guruṇā hi medinī
bhoktum eva bhujanirjitadviṣā na prasādhayitum asya kalpitā //

19.4

so 'dhikāram abhikaḥ kulocitaṃ kāścana svayam avartayat samāḥ
taṃ niveśya saciveṣv ataḥ paraṃ strīvidheyanavayauvano 'bhavat //

19.5

kāminīsahacarasya kāminas tasya veśmasu mṛdaṅganādiṣu
ṛddhimantam adhikarddhir uttaraḥ pūrvam utsavam apohad utsavaḥ //

19.6

indriyārthapariśūnyam akṣarmaḥ soḍhum ekam api sa kṣaṇātaram
antare ca viharan divāniśaṃ na vyapaikṣata samutsukāḥ prajāḥ //

19.7

gauravād yad api jātu mantriṇāṃ darśanaṃ prakṛtikāṅkṣitaṃ dadau
tad gavākṣavivarāvalambinā kevalena caraṇena kalpitam //

19.8

taṃ kṛtapraṇatayo 'nujīvinaḥ komal ātma nakharāga rūṣitam
bhejire navadivākarātapa -spṛṣṭapaṅkajatulādhirohaṇam //

19.9

yuvanonnatavilāsinīstana -kṣobhalolakamalāś ca dīrghikāḥ
gūḍhamohanagṛhās tadambubhiḥ sa vyagāhata vigāḍhamanmathaḥ //

19.10

tatra sekahṛtalocanāñjanair dhautarāgaparipāṭalādharaiḥ
aṅganās tam adhikaṃ vyalobhayann arpita prakṛti kāntibhir mukhaiḥ //

19.11

ghrāṇakāntamadhugandhakarṣiṇīḥ pānabhūmiracanāḥ priyā sakhaḥ
abhy apadyata sa vāsitāsakhaḥ puṣpitāḥ kamalinīr iva dvipaḥ //

19.12

sātirekamada kāraṇaṃ rahas tena dattam abhileṣur aṅganāḥ
tābhir apy upahṛtaṃ mukhāsavaṃ so 'pibad bakulatulyadohadaḥ //

19.13

aṅkam aṅkaparivartanocite tasya ninyatur aśūnyatām ubhe
vallakī ca hṛdayaṃgamasvanā valgu vāg api ca vāmalocanā //

19.14

sa svayaṃ prahatapuṣkaraḥ kṛtī lolamālyavalayo haran manaḥ
nartakīr abhinayātilaṅghinīḥ pārśvavartiṣu guruṣv alajjavat //

19.15

cār u nṛtyavigame ca tanmukhaṃ svedabhinnatilakaṃ pariśramāt
premadattavadanāni aḥ manaḥ so 'nv ajīvad amarālakeśvarau //

19.16

tasya sāvaraṇa dṛṣṭa saṃdhayaḥ kāmyavastuṣu naveṣu saṅginaḥ
vallabhābhir upasṛtya cakrire sāmi bhukta viṣayāḥ samāgamāḥ //

19.17

aṅgulīkisalayāgratarjanaṃ bhrūvibhaṅgakuṭilaṃ ca vīkṣitam
mekhalābhir asakṛc ca bandhanaṃ vañcayan praṇayinīr avāpa saḥ //

19.18

tena dūti viditaṃ niṣeduṣā pṛṣṭhataḥ suratavārarātriṣu
śuśruve priyajanasya kātaraṃ vipralambhapariśaṅkino vacaḥ //

19.19

laulyam etya gṛhiṇīparigrahān nartakīṣv asulabhāsu tadvapuḥ
vartate sma sa kathaṃcid ālikhann aṅgulīkṣaraṇasannavartikaḥ //

19.20

premagarvitavipakṣamatsarād āyatāc ca madanān mahīkṣitam
ninyur utsavavidhicchalena taṃ devya ujjitaruṣaḥ kṛtārthatām //

19.21

prātar etya paribhogaśobhinā darśanena kṛtakhaṇḍanavyathāḥ
prāñjaliḥ praṇayinīḥ prasādayan so 'dunot praṇaya mantharaḥ punaḥ //

19.22

svapnakīrtitavipakṣam aṅganāḥ darśanena kṛtakhaṇḍanavyathāḥ
pracchadāntagalitāśrubindubhiḥ krodhabhinnavalayair vivartanaiḥ //

19.23

kḷptapuṣpaśayanāṃl latāgṛhān etya dūtikṛtamārgadarśanaḥ
anvabhūt parijanāṅganārataṃ so 'varodhabhayavepathūttaram //

19.24

nāma vallabhajanasya te mayā prāpya bhāgyam api tasya kāṅkṣ yate
lolupaṃ bata mano mameti taṃ gotraviskhalitam ūcur aṅganāḥ //

19.25

cūrṇababhru lulitasragākulaṃ chinnamekhalam alaktakāṅkitam
utthitasya śayanaṃ vilāsinas tasya vibhramartatāny apāvṛṇot //

19.26

sa svayaṃ caraṇarāgam ādadhe yoṣitaṃ na ca tathā samāhitaḥ
lobhyamānanayanaḥ ślathāṃśukair mekhalāguṇapadair nitambibhiḥ //

19.27

cumban e vipari vartitādharaṃ hastarodhi raśanāvighaṭṭane
vighniteccham api tasya sarvato manmathendhanam abhūd vadhūratam //

19.28

darpaṇeṣu paribhogadarśinīr narmapūrvam anupṛṣṭha saṃsthitaḥ
chāyayā smitamanojñayā vadhūr hrīnimīlita mukhīś cakāra saḥ //

19.29

kaṇṭhasaktamṛdubāhubandhanaṃ nyastapādatalam agrapādayoḥ
prārthayant a śayanotthitaṃ priyās taṃ niśātyayavisargacumbanam //

19.30

prekṣya darpaṇatalstham ātmano rājaveṣam ati śakra śobhinam
pipriye sa na tathā yathā yuvā vyaktalakṣm a paribhoga maṇḍanam //

19.31

mitrakṛtyam apa diśya pārśvataḥ prasthitaṃ tam anavasthitaṃ priyāḥ
vidma he śaṭha palāyanacchalāny añjaseti rurudhuḥ kacagrahaiḥ //

19.32

tasya nirdayaratiśramālasāḥ kaṇṭhasūtram apa diśya yoṣitaḥ
adhyaśerata bṛhad (?) bhujāntaraṃ pīvarastanavilupta candanam //

19.33

saṃgamāya niśi gūḍhacāriṇaṃ cāradūtikathitaṃ pur o gatāḥ
vañcayiṣyasi kutas tamovṛt aḥ kāmuketi cakṛṣus tam aṅganāḥ //

19.34

yoṣitām uḍupater ivāciṣāṃ sparśanirvṛtim asāv an āpnuvan
āruroha kumudākaropamāṃ rātrijāgaraparo divāśayaḥ //

19.35

veṇunā daśanapīḍitādharā vīṇayā nakhapadāṅkit oravaḥ
śilapakārya ubhayena vejitās taṃ vijihmanayanā vy alobhayan //

19.36

aṅgasattvavacanāśrayaṃ mithaḥ strīṣu nṛtyam upadhāya darśayan
sa prayoganipuṇaiḥ prayoktṛbhiḥ saṃ jagharṣa saha mitrasaṃnidhau //

19.37

aṃsalambikuṭajārjunasrajas tasya nīparajasāṅgarāgiṇaḥ
prāvṛṣi pramadabarhiṇeṣv abhūt kṛtimādriṣu vihāravibhramaḥ //

19.38

vigrahāc ca śayane parāṅmukhīr nānunetum abalāḥ sa tatvare
ācakāṅkṣa ghanaśabdaviklavās tā vivṛtya viśatīr bhujāntaram //

19.39

kārttikīṣu savitānaharmyabhāg yāminīṣu lalitāṅganāsakhaḥ
anvabhuṅkta surata śram āpah āṃ meghamuktaviśad āṃ sa candrik ām //

19.40

saikataṃ ca sarayūṃ vivṛṇvatīṃ śroṇibimbam iva haṃsamekhal am
svapriyāvilasitānukāriṇīṃ saudhajālvivarair vyalokayat //

19.41

marmarair aguru dhūpagandhibhir vyaktahemarśanais tam ekataḥ
jahrur ā grathanamokṣalolupaṃ haimanair nivsanaiḥ sumadhyamāḥ //

19.42

arpitastimitadīpadṛṣṭayo garbhaveśmasu nivātakukṣiṣu
tasya sarvasuratāntarakṣamāḥ sākṣitāṃ śiśirarātrayo yayuḥ //

19.43

dakṣiṇena pavanena saṃbhṛtaṃ prekṣya cūtakusumaṃ sapallavam
anvanaiṣur ava dhūta vigrahās taṃ durutsahaviyogam aṅganāḥ //

19.44

tāḥ svam aṅkam adhiropya dolayā preṅkhayan parijan āpaviddhayā
muktarajju nibiḍaṃ bhayacchalāt kaṇṭhabandhanam avāpa bāhubhiḥ //

19.45

taṃ payodhara niṣakta candanair mauktikagrathitacārubhūṣaṇaiḥ
grīṣmaveṣavidhibhiḥ siṣevire śroṇilambimaṇimekhal āḥ priyāḥ //

19.46

yat sa bhagna sahakāram āsavaṃ raktapāṭalasamāgamaṃ papau
tena tasya madhunirgamāt kṛśaś cittayonir abhavat punarnavaḥ //

19.47

evam indriyasukhāni nirviśann anyakāryavimukhaḥ sa pārthivaḥ
ātmalakṣaṇaniveditān ṛtūn atyavāhayad anaṅga vāhitaḥ //

19.48

taṃ pramattam api na prabhāvataḥ śekur ākramitum anyapārthivāḥ
āmayas tu ratirāgasaṃbhavo dakṣaśāpa iva candram akṣiṇot //

19.49

dṛṣṭadoṣam api tan na so 'tyajat saṅgavastu bhiṣajām anāśravaḥ
svādubhis tu viṣayair hṛtas tato duḥkham indriyagaṇo nivāryate //

19.50

tasya pāṇḍuvadanālpabhūṣaṇā sāvalambagamanā mṛdusvanā
yakṣmaṇāpi parihānir āyayau kāmayānasamavasthayā tulām //

19.51

vyoma paścimakalāsthitendu vā paṅkaśeṣam iva gharmapalvalam
rājñi tatkulam abhūt kṣayāture vāmanārcir iva dīpabhājanam //

19.52

bāḍham eṣu divaseṣu karma sādhayati putrajanmane
ity adarśitarujo 'sya mantriṇaḥ śaśvad ūcur aghaśaṅkinīḥ prajāḥ //

19.53

sa tv anekavanitāsakho 'pi san pāvanīm anavalokya saṃtatim
vaidyayatnaparibhāvinaṃ gadaṃ na pradīpa iva vāyum atyagāt //

19.54

taṃ gṛhopavana eva saṃgatāḥ paścimakratuvidā purodhasā
rogaśāntim apa diśya mantriṇaḥ saṃbhṛte śikhini gūḍham ādadhuḥ //

19.55

taiḥ kṛtaprakṛtimukhyasaṃgrahair āśu tasya sahadharmacāriṇī
sādh u dṛṣṭaśubhagarbhalakṣaṇā pratyapadyata narādhipaśriyam //

19.56

tasyās tathāvidhanarendravipattiśokād uṣṇair vilocanajalaiḥ prathamābhitaptaḥ
nirvāpitaḥ kanakakumbhamukh ojjhitena vaṃśābhiṣeka vidhinā śiśireṇa garbhaḥ //

19.57

taṃ bhāvāya prasavasamayākāṅkṣiṇīnāṃ prajānām antargūḍhaṃ kṣitir iva babhau bījamuṣṭiṃ dadhānā
maulaiḥ sārdhaṃ sthavirasacivair hema siṃhāsanasthā rājñī rājyaṃ vidhivad aśiṣad bhartur avyāhatājñā //

Original text: Raghuvaṃśa · Edition: A. Scharpé: Kalidasa Lexicon, Vol. 1, Brugge 1964 (Rijksuniversiteit te Gent, Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte, 134) · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc