રઘુવંશ · અધ્યાય 19

અગ્નિવર્ણમ્ અભિષિચ્ય રાઘવઃ સ્વે પદે તનયમ્ અગ્નિતેજસમ્
શિશ્રિયે શ્રુતવતામ્ અપશ્ચિમઃ પશ્ચિમે વયસિ નૈમિષં વશી ॥

તત્ર તીર્થસલિલેન દીર્ઘિકાસ્ તલ્પમ્ અન્તરિતભૂમિભિઃ કુશૈઃ
સૌધવાસમ્ ઉટજ્ એન વિ સ્મૃતઃ સંચિકાય ફલનિઃસ્પૃહસ્ તપઃ ॥

લબ્ધપાલનવિધૌ ન તત્સુતઃ ખેદમ્ આપ ગુરુણા હિ મેદિની
ભોક્તુમ્ એવ ભુજનિર્જિતદ્વિષા ન પ્રસાધયિતુમ્ અસ્ય કલ્પિતા ॥

સો ઽધિકારમ્ અભિકઃ કુલોચિતં કાશ્ચન સ્વયમ્ અવર્તયત્ સમાઃ
તં નિવેશ્ય સચિવેષ્વ્ અતઃ પરં સ્ત્રીવિધેયનવયૌવનો ઽભવત્ ॥

કામિનીસહચરસ્ય કામિનસ્ તસ્ય વેશ્મસુ મૃદઙ્ગનાદિષુ
ઋદ્ધિમન્તમ્ અધિકર્દ્ધિર્ ઉત્તરઃ પૂર્વમ્ ઉત્સવમ્ અપોહદ્ ઉત્સવઃ ॥

ઇન્દ્રિયાર્થપરિશૂન્યમ્ અક્ષર્મઃ સોઢુમ્ એકમ્ અપિ સ ક્ષણાતરમ્
અન્તરે ચ વિહરન્ દિવાનિશં ન વ્યપૈક્ષત સમુત્સુકાઃ પ્રજાઃ ॥

ગૌરવાદ્ યદ્ અપિ જાતુ મન્ત્રિણાં દર્શનં પ્રકૃતિકાઙ્ક્ષિતં દદૌ
તદ્ ગવાક્ષવિવરાવલમ્બિના કેવલેન ચરણેન કલ્પિતમ્ ॥

તં કૃતપ્રણતયો ઽનુજીવિનઃ કોમલ્ આત્મ નખરાગ રૂષિતમ્
ભેજિરે નવદિવાકરાતપ -સ્પૃષ્ટપઙ્કજતુલાધિરોહણમ્ ॥

યુવનોન્નતવિલાસિનીસ્તન -ક્ષોભલોલકમલાશ્ ચ દીર્ઘિકાઃ
ગૂઢમોહનગૃહાસ્ તદમ્બુભિઃ સ વ્યગાહત વિગાઢમન્મથઃ ॥

તત્ર સેકહૃતલોચનાઞ્જનૈર્ ધૌતરાગપરિપાટલાધરૈઃ
અઙ્ગનાસ્ તમ્ અધિકં વ્યલોભયન્ન્ અર્પિત પ્રકૃતિ કાન્તિભિર્ મુખૈઃ ॥

ઘ્રાણકાન્તમધુગન્ધકર્ષિણીઃ પાનભૂમિરચનાઃ પ્રિયા સખઃ
અભ્ય્ અપદ્યત સ વાસિતાસખઃ પુષ્પિતાઃ કમલિનીર્ ઇવ દ્વિપઃ ॥

સાતિરેકમદ કારણં રહસ્ તેન દત્તમ્ અભિલેષુર્ અઙ્ગનાઃ
તાભિર્ અપ્ય્ ઉપહૃતં મુખાસવં સો ઽપિબદ્ બકુલતુલ્યદોહદઃ ॥

અઙ્કમ્ અઙ્કપરિવર્તનોચિતે તસ્ય નિન્યતુર્ અશૂન્યતામ્ ઉભે
વલ્લકી ચ હૃદયંગમસ્વના વલ્ગુ વાગ્ અપિ ચ વામલોચના ॥

સ સ્વયં પ્રહતપુષ્કરઃ કૃતી લોલમાલ્યવલયો હરન્ મનઃ
નર્તકીર્ અભિનયાતિલઙ્ઘિનીઃ પાર્શ્વવર્તિષુ ગુરુષ્વ્ અલજ્જવત્ ॥

ચાર્ ઉ નૃત્યવિગમે ચ તન્મુખં સ્વેદભિન્નતિલકં પરિશ્રમાત્
પ્રેમદત્તવદનાનિ અઃ મનઃ સો ઽન્વ્ અજીવદ્ અમરાલકેશ્વરૌ ॥

તસ્ય સાવરણ દૃષ્ટ સંધયઃ કામ્યવસ્તુષુ નવેષુ સઙ્ગિનઃ
વલ્લભાભિર્ ઉપસૃત્ય ચક્રિરે સામિ ભુક્ત વિષયાઃ સમાગમાઃ ॥

અઙ્ગુલીકિસલયાગ્રતર્જનં ભ્રૂવિભઙ્ગકુટિલં ચ વીક્ષિતમ્
મેખલાભિર્ અસકૃચ્ ચ બન્ધનં વઞ્ચયન્ પ્રણયિનીર્ અવાપ સઃ ॥

તેન દૂતિ વિદિતં નિષેદુષા પૃષ્ઠતઃ સુરતવારરાત્રિષુ
શુશ્રુવે પ્રિયજનસ્ય કાતરં વિપ્રલમ્ભપરિશઙ્કિનો વચઃ ॥

લૌલ્યમ્ એત્ય ગૃહિણીપરિગ્રહાન્ નર્તકીષ્વ્ અસુલભાસુ તદ્વપુઃ
વર્તતે સ્મ સ કથંચિદ્ આલિખન્ન્ અઙ્ગુલીક્ષરણસન્નવર્તિકઃ ॥

પ્રેમગર્વિતવિપક્ષમત્સરાદ્ આયતાચ્ ચ મદનાન્ મહીક્ષિતમ્
નિન્યુર્ ઉત્સવવિધિચ્છલેન તં દેવ્ય ઉજ્જિતરુષઃ કૃતાર્થતામ્ ॥

પ્રાતર્ એત્ય પરિભોગશોભિના દર્શનેન કૃતખણ્ડનવ્યથાઃ
પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણયિનીઃ પ્રસાદયન્ સો ઽદુનોત્ પ્રણય મન્થરઃ પુનઃ ॥

સ્વપ્નકીર્તિતવિપક્ષમ્ અઙ્ગનાઃ દર્શનેન કૃતખણ્ડનવ્યથાઃ
પ્રચ્છદાન્તગલિતાશ્રુબિન્દુભિઃ ક્રોધભિન્નવલયૈર્ વિવર્તનૈઃ ॥

કૢપ્તપુષ્પશયનાંલ્ લતાગૃહાન્ એત્ય દૂતિકૃતમાર્ગદર્શનઃ
અન્વભૂત્ પરિજનાઙ્ગનારતં સો ઽવરોધભયવેપથૂત્તરમ્ ॥

નામ વલ્લભજનસ્ય તે મયા પ્રાપ્ય ભાગ્યમ્ અપિ તસ્ય કાઙ્ક્ષ્ યતે
લોલુપં બત મનો મમેતિ તં ગોત્રવિસ્ખલિતમ્ ઊચુર્ અઙ્ગનાઃ ॥

ચૂર્ણબભ્રુ લુલિતસ્રગાકુલં છિન્નમેખલમ્ અલક્તકાઙ્કિતમ્
ઉત્થિતસ્ય શયનં વિલાસિનસ્ તસ્ય વિભ્રમર્તતાન્ય્ અપાવૃણોત્ ॥

સ સ્વયં ચરણરાગમ્ આદધે યોષિતં ન ચ તથા સમાહિતઃ
લોભ્યમાનનયનઃ શ્લથાંશુકૈર્ મેખલાગુણપદૈર્ નિતમ્બિભિઃ ॥

ચુમ્બન્ એ વિપરિ વર્તિતાધરં હસ્તરોધિ રશનાવિઘટ્ટને
વિઘ્નિતેચ્છમ્ અપિ તસ્ય સર્વતો મન્મથેન્ધનમ્ અભૂદ્ વધૂરતમ્ ॥

દર્પણેષુ પરિભોગદર્શિનીર્ નર્મપૂર્વમ્ અનુપૃષ્ઠ સંસ્થિતઃ
છાયયા સ્મિતમનોજ્ઞયા વધૂર્ હ્રીનિમીલિત મુખીશ્ ચકાર સઃ ॥

કણ્ઠસક્તમૃદુબાહુબન્ધનં ન્યસ્તપાદતલમ્ અગ્રપાદયોઃ
પ્રાર્થયન્ત્ અ શયનોત્થિતં પ્રિયાસ્ તં નિશાત્યયવિસર્ગચુમ્બનમ્ ॥

પ્રેક્ષ્ય દર્પણતલ્સ્થમ્ આત્મનો રાજવેષમ્ અતિ શક્ર શોભિનમ્
પિપ્રિયે સ ન તથા યથા યુવા વ્યક્તલક્ષ્મ્ અ પરિભોગ મણ્ડનમ્ ॥

મિત્રકૃત્યમ્ અપ દિશ્ય પાર્શ્વતઃ પ્રસ્થિતં તમ્ અનવસ્થિતં પ્રિયાઃ
વિદ્મ હે શઠ પલાયનચ્છલાન્ય્ અઞ્જસેતિ રુરુધુઃ કચગ્રહૈઃ ॥

તસ્ય નિર્દયરતિશ્રમાલસાઃ કણ્ઠસૂત્રમ્ અપ દિશ્ય યોષિતઃ
અધ્યશેરત બૃહદ્ (?) ભુજાન્તરં પીવરસ્તનવિલુપ્ત ચન્દનમ્ ॥

સંગમાય નિશિ ગૂઢચારિણં ચારદૂતિકથિતં પુર્ ઓ ગતાઃ
વઞ્ચયિષ્યસિ કુતસ્ તમોવૃત્ અઃ કામુકેતિ ચકૃષુસ્ તમ્ અઙ્ગનાઃ ॥

યોષિતામ્ ઉડુપતેર્ ઇવાચિષાં સ્પર્શનિર્વૃતિમ્ અસાવ્ અન્ આપ્નુવન્
આરુરોહ કુમુદાકરોપમાં રાત્રિજાગરપરો દિવાશયઃ ॥

વેણુના દશનપીડિતાધરા વીણયા નખપદાઙ્કિત્ ઓરવઃ
શિલપકાર્ય ઉભયેન વેજિતાસ્ તં વિજિહ્મનયના વ્ય્ અલોભયન્ ॥

અઙ્ગસત્ત્વવચનાશ્રયં મિથઃ સ્ત્રીષુ નૃત્યમ્ ઉપધાય દર્શયન્
સ પ્રયોગનિપુણૈઃ પ્રયોક્તૃભિઃ સં જઘર્ષ સહ મિત્રસંનિધૌ ॥

અંસલમ્બિકુટજાર્જુનસ્રજસ્ તસ્ય નીપરજસાઙ્ગરાગિણઃ
પ્રાવૃષિ પ્રમદબર્હિણેષ્વ્ અભૂત્ કૃતિમાદ્રિષુ વિહારવિભ્રમઃ ॥

વિગ્રહાચ્ ચ શયને પરાઙ્મુખીર્ નાનુનેતુમ્ અબલાઃ સ તત્વરે
આચકાઙ્ક્ષ ઘનશબ્દવિક્લવાસ્ તા વિવૃત્ય વિશતીર્ ભુજાન્તરમ્ ॥

કાર્ત્તિકીષુ સવિતાનહર્મ્યભાગ્ યામિનીષુ લલિતાઙ્ગનાસખઃ
અન્વભુઙ્ક્ત સુરત શ્રમ્ આપહ્ આં મેઘમુક્તવિશદ્ આં સ ચન્દ્રિક્ આમ્ ॥

સૈકતં ચ સરયૂં વિવૃણ્વતીં શ્રોણિબિમ્બમ્ ઇવ હંસમેખલ્ અમ્
સ્વપ્રિયાવિલસિતાનુકારિણીં સૌધજાલ્વિવરૈર્ વ્યલોકયત્ ॥

મર્મરૈર્ અગુરુ ધૂપગન્ધિભિર્ વ્યક્તહેમર્શનૈસ્ તમ્ એકતઃ
જહ્રુર્ આ ગ્રથનમોક્ષલોલુપં હૈમનૈર્ નિવ્સનૈઃ સુમધ્યમાઃ ॥

અર્પિતસ્તિમિતદીપદૃષ્ટયો ગર્ભવેશ્મસુ નિવાતકુક્ષિષુ
તસ્ય સર્વસુરતાન્તરક્ષમાઃ સાક્ષિતાં શિશિરરાત્રયો યયુઃ ॥

દક્ષિણેન પવનેન સંભૃતં પ્રેક્ષ્ય ચૂતકુસુમં સપલ્લવમ્
અન્વનૈષુર્ અવ ધૂત વિગ્રહાસ્ તં દુરુત્સહવિયોગમ્ અઙ્ગનાઃ ॥

તાઃ સ્વમ્ અઙ્કમ્ અધિરોપ્ય દોલયા પ્રેઙ્ખયન્ પરિજન્ આપવિદ્ધયા
મુક્તરજ્જુ નિબિડં ભયચ્છલાત્ કણ્ઠબન્ધનમ્ અવાપ બાહુભિઃ ॥

તં પયોધર નિષક્ત ચન્દનૈર્ મૌક્તિકગ્રથિતચારુભૂષણૈઃ
ગ્રીષ્મવેષવિધિભિઃ સિષેવિરે શ્રોણિલમ્બિમણિમેખલ્ આઃ પ્રિયાઃ ॥

યત્ સ ભગ્ન સહકારમ્ આસવં રક્તપાટલસમાગમં પપૌ
તેન તસ્ય મધુનિર્ગમાત્ કૃશશ્ ચિત્તયોનિર્ અભવત્ પુનર્નવઃ ॥

એવમ્ ઇન્દ્રિયસુખાનિ નિર્વિશન્ન્ અન્યકાર્યવિમુખઃ સ પાર્થિવઃ
આત્મલક્ષણનિવેદિતાન્ ઋતૂન્ અત્યવાહયદ્ અનઙ્ગ વાહિતઃ ॥

તં પ્રમત્તમ્ અપિ ન પ્રભાવતઃ શેકુર્ આક્રમિતુમ્ અન્યપાર્થિવાઃ
આમયસ્ તુ રતિરાગસંભવો દક્ષશાપ ઇવ ચન્દ્રમ્ અક્ષિણોત્ ॥

દૃષ્ટદોષમ્ અપિ તન્ ન સો ઽત્યજત્ સઙ્ગવસ્તુ ભિષજામ્ અનાશ્રવઃ
સ્વાદુભિસ્ તુ વિષયૈર્ હૃતસ્ તતો દુઃખમ્ ઇન્દ્રિયગણો નિવાર્યતે ॥

તસ્ય પાણ્ડુવદનાલ્પભૂષણા સાવલમ્બગમના મૃદુસ્વના
યક્ષ્મણાપિ પરિહાનિર્ આયયૌ કામયાનસમવસ્થયા તુલામ્ ॥

વ્યોમ પશ્ચિમકલાસ્થિતેન્દુ વા પઙ્કશેષમ્ ઇવ ઘર્મપલ્વલમ્
રાજ્ઞિ તત્કુલમ્ અભૂત્ ક્ષયાતુરે વામનાર્ચિર્ ઇવ દીપભાજનમ્ ॥

બાઢમ્ એષુ દિવસેષુ કર્મ સાધયતિ પુત્રજન્મને
ઇત્ય્ અદર્શિતરુજો ઽસ્ય મન્ત્રિણઃ શશ્વદ્ ઊચુર્ અઘશઙ્કિનીઃ પ્રજાઃ ॥

સ ત્વ્ અનેકવનિતાસખો ઽપિ સન્ પાવનીમ્ અનવલોક્ય સંતતિમ્
વૈદ્યયત્નપરિભાવિનં ગદં ન પ્રદીપ ઇવ વાયુમ્ અત્યગાત્ ॥

તં ગૃહોપવન એવ સંગતાઃ પશ્ચિમક્રતુવિદા પુરોધસા
રોગશાન્તિમ્ અપ દિશ્ય મન્ત્રિણઃ સંભૃતે શિખિનિ ગૂઢમ્ આદધુઃ ॥

તૈઃ કૃતપ્રકૃતિમુખ્યસંગ્રહૈર્ આશુ તસ્ય સહધર્મચારિણી
સાધ્ ઉ દૃષ્ટશુભગર્ભલક્ષણા પ્રત્યપદ્યત નરાધિપશ્રિયમ્ ॥

તસ્યાસ્ તથાવિધનરેન્દ્રવિપત્તિશોકાદ્ ઉષ્ણૈર્ વિલોચનજલૈઃ પ્રથમાભિતપ્તઃ
નિર્વાપિતઃ કનકકુમ્ભમુખ્ ઓજ્ઝિતેન વંશાભિષેક વિધિના શિશિરેણ ગર્ભઃ ॥

તં ભાવાય પ્રસવસમયાકાઙ્ક્ષિણીનાં પ્રજાનામ્ અન્તર્ગૂઢં ક્ષિતિર્ ઇવ બભૌ બીજમુષ્ટિં દધાના
મૌલૈઃ સાર્ધં સ્થવિરસચિવૈર્ હેમ સિંહાસનસ્થા રાજ્ઞી રાજ્યં વિધિવદ્ અશિષદ્ ભર્તુર્ અવ્યાહતાજ્ઞા ॥