रघुवंश · अध्याय 1

वागर्थाव् इव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये
जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥

क्व सूर्यप्रभवो वंशः क्व चाल्पविषया मतिः
तितीर्षुर् दुस्तरम् मोहाद् उडुपेनास्मि सागरम् ॥

मन्दः कवियशः प्रार्थी गमिष्याम्य् उपहास्यताम्
प्रांशुलभ्ये फले लोभाद् उद्बाहुर् इव वामनः ॥

अथ वा कृतवाग्द्वारे वंशे ऽस्मिन् पूर्वसूरिभिः
मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः ॥

सो ऽहम् आजनमशुद्धानाम् आफलोदयकर्मणाम्
आसमुद्रक्षितीशानाम् आनाकरथवर्त्मनाम् ॥

यथाविधिहुताग्नीनां यथाकामार्चितार्थिनाम्
यथापराधदण्डानां यथाकालप्रभोधिनाम् ॥

त्यागाय संभृतार्थानां सत्याय मितभाषिणाम्
यशसे विजिगीषुणां प्रजायै गृहमेन्धिनाम् ॥

शैशवे ऽभ्यस्तविद्यानां यौवने विषयैषिणाम्
वार्ध्हके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजाम् ॥

रघूणाम् अन्वयं वक्ष्ये तनुवाग्विभवो ऽपि सन्
तद्गुणैः कर्णम् आगत्य चापलाय प्र चोदितः ॥

तं सन्तः श्रोतुम् अर्हन्ति सदसद्व्यक्तिहेतवः
हेम्नः संलक्ष्यते ह्य् अग्नौ विशुद्धिः श्यामिकापि वा ॥

वैवसतो मनुर् नाम माननीयो मनीषिणाम्
आसीन् मही क्षिताम् आद्यः प्रणवश् छन्दसाम् इव ॥

तदन्वये शुद्धिमति प्रसूतः शुद्धिमत् तरः
दिलीप इति राज् एन्दुर् इन्दुः क्षीरनिधाव् इव ॥

व्यूढोरस्को वृषस्कन्धः शालप्रांशुर् महाभुजः
आत्मकर्मक्षमं देहं क्षात्रो धर्म इव् आश्रितः ॥

सर्वातिरितसारेण सर्वतेजोऽभिभाविना
स्थितः सर्वोन्नतेनोर्वीं क्रान्त्वा मेरुर् इवात्मना ॥

आकारसदृशप्रज्ञः प्रज्ञया सदृशागमः
आगमैः सदृशारम्भ[ः] आरम्भ सदृशोदयः ॥

भीमकान्तैर् नृपगुणैः स भभूवोपजीविनाम्
अधृष्यश् च् आभि गम्यश् च याधोरत्नैर् इवार्णवः ॥

रेखामात्रम् अपि क्षुण्णाद् आ मनोर् वर्त्मनः परम्
न व्यतीयुः प्रजास् तस्य नियन्तुर् नेमिवृत्तयः ॥

प्रजानाम् एव भूत्य् अर्थं स ताब्य्हो बलिम् अग्रहीत्
सहस्रगुणम् उत्स्रष्टुम् आदत्ते हि रस् अं रविः ॥

सेन् आ परिच्छदस् तस्य द्वयम् एवार्थसाधनम्
शास्त्रे ष्व् अकुण्ठिता बुद्धिर् मौर्वी धनुषि चातता ॥

तस्य संवृतमन्त्रस्य गूधाकारेङ्गितस्य च
फलानुमेयाः प्रारम्भाः संस्काराः प्राक्तना इव ॥

जुगोपात्मानम् अत्रस्तो भेजे धर्मम् अनातुरः
अगृध्नुर् आददे सो ऽर्थ् अम् असक्तः सुखम् अन्वभूत् ॥

ज्ञाने मौनं क्षमा शक्तौ त्यागे श्लाघाविपर्ययः
गुणा गुणानुबन्धित्वात् तस्य सप्रसवा इव ॥

अनाकृष्टस्य विषयैर् विद्यानां पारदृश्वनः
तस्य धर्मरतेर् आसीद् वृद्धत्वं जरसा विना ॥

प्रजानां विनयाधानाद् रक्षणाद् भरणाद् अपि
स पिता पितरस् तासां केवलं जन्महेतवः ॥

स्थित्यै दण्डयतो दण्ड्यान् परिणेतुः प्रसूतये
अप्य् अर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः ॥

दुधोह गां स यज्ञाय सस्याय मघवा दिवम्
संपद् विनिमयेनोभौ दधतुर् भुवनद्वयम् ॥

न किलानुययुस् तस्य राजानो रक्षितुर् यशः
व्यावृत्त यत् परस्वेभ्यः श्रुतौ तस्करता स्थिता ॥

द्वेष्यो ऽपि संमतः शिष्टस् तस्यार्तस्य यथौषधम्
त्वाज्यो दुष्टः प्रियो ऽप्य् आसीद् अङ्गुलीवोरगक्षता ॥

तं वेधा विदधे नूनं महाभूतसमाधिना
तथा हि सर्वे तस्यासन् परार्थैकफला गुणाः ॥

स वेलावप्रवलयां परिखीकृतसागराम्
अनन्याशासनाम् उर्वीं शशासैकपुरीम् इव ॥

तस्य दाक्षिण्य रुढेन नाम्ना मगधवंशजा
पत्नी सुदक्षिणेत्य् आसीद् अध्वरस्येव दक्षिणा ॥

कलत्रवन्तम् आत्मानम् अवरोधे महत्य् अपि
तया मेने मनस्विन्या लक्ष्म्या च वसुधाधिपः ॥

तस्याम् आत्मानुरूपायाम् आत्मजन्मसमुत्सुकः
विलम्बितफलैः कालं स निनाय मनोरथैः ॥

संतानार्थाय विधये स्वभुजाद् अवतारिता
तेन धूर् जगतो गुर्वी सचिवेषु निचिक्षिपे ॥

गङ्गां भगीरथेन् एव पूर्वेषां पावनक्षमाम्
इच्छता संततिं न्यस्ता तेन मन्त्रिषु कोसला ॥

अथाभ्यर्च्य विधातारं प्रयतौ पुत्रकाम्यया
तौ दंपती वसिष्ठस्य गुरोर् जग्मतुर् आश्रमम् ॥

स्निग्धगम्भीरनिर्घोषम् एक् अं स्यन्दनम् आस्थितौ
प्रावृषेण्यं पयोवाहं विद्युदैरावताव् इव ॥

मा भूद् आश्रमपीडेति परिमेयपुरःसरौ
अनुभावविशेषात् तु सेनापरि वृताव् इव ॥

सेव्यमानौ सुखस्पर्शैः शालनिर्यासगन्धिभिः
पुष्परेण् ऊत्किरैर् वातैर् आधूतवनराजिभिः ॥

मनोऽभिरामाः शृण्वन्तौ रथनेमिस्वनोन्मुखैः
षड्जसंवादिनीः केका द्विधा भिन्नाः शिखण्डिभिः ॥

परपराक्षिसादृश्यम् अदूरोज्झितवर्त्मसु
मृगद्वन्द्वेषु पश्यन्तौ स्यन्दनाबद्धदृष्टिषु ॥

श्रेणीबन्धाद् वितन्वद्भिर् अस्तम्भां तोरणस्रजम्
सारसैः कल निर्ह्राधैः क्वचिद् उन्नमिताननौ ॥

पवनस्यानुकूलत्वात् प्रार्थनासिद्धिशंसिनः
रजोभिस् तुरगोत्कीर्णैर् अस्पृष्टालवेष्टनौ ॥

सरसीष्व् अरविन्दानां वीचि विक्षोभ शीतलम्
आमोदम् उपजिघ्रन्तौ स्व निःश्वास् आनुकारिणम् ॥

ग्रामेष्व् आत्मविषृटेषु यूपचिह्नेषु यज्वनाम्
अमोघाः प्रतिगृह्णन्ताव् अर्घ्यानुपदम् आशिषः ॥

हैयंगवीनम् आदाय घोषवृद्धान् उपस्थितान्
नामधेयानि पृच्छन्तौ वन्यानां मार्गशाखिनाम् ॥

काप्य् अभिख्या तयोर् आसीद् व्रजतोः शुद्धवेषयोः
हिमनिर्मुक्तयोर् योगे चित्राचन्द्रम्सोर् इव ॥

तत् तद् भूमिपतिः पत्न्यै दर्शयन् प्रियदर्शनः
सायं संयमिनस् तस्य महर्षेर् महिषीसखः ॥

स दुष्प्रापयशाः प्रापद् आश्रमं श्रान्तवाहनः
सायं संयमिनस् तस्य महर्षेर् महिषीसखः ॥

वनान्तराद् उपावृत्तैः समित्कुशफलहरैः
पूर्यमाणम् अदृश्याग्नि -प्रत्युद्यातैस् तपस्विभिः ॥

आकीर्णम् ऋषिपत्नीनाम् उटजद्वाररोधिभिः
अपत्यैर् इव नीवार -भागधेयोचितैर् मृगैः ॥

सेकान्ते मुनिकन्याभिस् तत्क्षणोज्झित वृक्षकम्
विश्वासाय विहंगानाम् आलवालाम्बुपायिनाम् ॥

आतप् आतय संक्शिप्त -नीवारासु निषादिभिः
मृगैर् वर्तितरोमन्थम् उटजाङ्ग न् अभूमिषु ॥

अभ्य् उत्थित् आग्निपिशुनैर् अतिथीन् आश्रमोन्मुखान्
पुनानं पवनोद्धूतैर् धूमैर् आहुतिगन्धिभिः ॥

अथ यन्तारम् आदिष्य धुर्यान् विश्र् अ मयेति सः
ताम् अवारो प् अयत् पत्नीं रथाद् अव ततार च ॥

तस्मै सभ्याः सभार्याय गोप्त्रे गुप्ततमेन्द्रियाः
अर्हणाम् अर्हते चक्रुर् मुनयो नयचक्षुषे ॥

विधेः सायन्तनस्यान्ते स ददर्श तपोन्धिम्
अन्वास् इतम् अरुन्धत्या स्वाहयेव हविर्भुजम् ॥

तयोर् जगृहतुः पाद् आन् राजा राज्ञी च मागधी
तौ गुरुर् गुरुपत्नी च प्रीत्या प्रतिननन्दतुः ॥

तम् आतिथ्यक्रियाशान्त -रथक्षोभपरिश्रमम्
पप्रच्छ कुशलं राज्ये राज्याश्रममुनिं मुनिः ॥

अथ्ऽ; आथर्व निधेस् तस्य विजितारि पुरः पुरः
अर्थ्याम् अर्थपतिर् वाचम् आददे वदतां वरः ॥

उपपन्नं ननु शिवं सप्तस्व् अङ्गेषु यस्य मे
दैवीनां मानुषीणां च प्रति हर्ता त्वम् आपदाम् ॥

तव मन्त्रकृतो मन्त्रैर् दूरात् प्रासमित् आरिभिः
प्रत्यादिश्यन्त इव मे दृष्त लक्ष भिदः शराः ॥

हविर् आवर्जितं होतस् त्वया विधिवद् अग्निषु
वृष्ट् इर् भवति सस्यानाम् अवग्रहविशोषिणाम् ॥

पुरुषायुषजीविन्यो निरातङ्का निरीतयः
यन् मदीयाः प्रजास् तस्य हेतुस् त्वद्ब्रह्मवर्चसम् ॥

त्वयैवं चिन्त्यमानस्य गुरुणा ब्रह्मयोनिना
सानुबन्धाः कथं न स्युः संपदो मे निरापदः ॥

किं तु वध्वां तवैतस्याम् अदृष्टसदृशप्रजम्
न माम् अवति सद्वीपा रत्नसूर् अपि मेदिनी ॥

नूनं मत्तः परं वंश्याः पिण्डविच्छेददर्शिनः
न प्रकामभुजः श्राद्धे स्वधासंग्रहतत्पराः ॥

मत्परं दुर्लभम् मत्वा नूनम् आवर्जितं मया
पयः पूर्व् ऐः स्वनिःश्वासैः कवोष्णम् उप भुज्यते ॥

सो ऽहम् इज्याविशुद्धात्मा प्रजालोपनिमीलितः
प्रकाशश् च् आप्रकाशस् च लोकालोक इवाचलः ॥

लोकान्तरसुखं पुण्यं तपोदानसमुद्भवम्
संततिः शुद्धवंश्या हि परत्रेह च शर्मणे ॥

तया हीनं विधातर् मां कथं पश्यन् न दूयसे
सिक्तं स्वयम् इव स्नेहाद् वन्ध्यम् आश्रम वृक्षकम् ॥

असह्यपीडं भगवन्न् ऋणम् अन्त्यम् अवेहि मे
अरुंतुदम् इवालानम् अनिर्वाणस्य दन्तिनः ॥

तस्मान् मुच्ये यथा तात संविधातुं तथार्हसि
इक्ष्वाकूणां दुरापे ऽर्थे त्वदधीना हि सिद्धयः ॥

इति विज्ञापितो राज्ञा ध्यानस्तिमितलोचनः
क्षणमात्रम् ऋषिस् तस्थौ सुप्तमीन इव ह्रदः ॥

सो ऽपश्यत् प्रणिधानेन संततेः स्तम्भकारणम्
भावितात्मा भुवो भर्तुर् अथैनं प्रत्यबोधयत् ॥

पुरा शक्रम् उपस्थाय तवोर्वीं प्रति यास्यतः
आसीत् कल्पतरुच्छायाम् आश्रिता सुरभिः पथि ॥

धर्मलोपभयाद् राज्ञीम् ऋतुस्नाताम् इमां स्मरन्
प्रदक्षिणक्रिय् आर्हायां तस्यां त्वं साधु नाचरः ॥

अवजानासि मां यस्माद् अतस् ते न भविष्यति
मत्प्रसूतिम् अनाराध्य प्रजेति त्वां शशाप सा ॥

स शापो न त्वया राजन् न च सारथिना श्रुतः
नदत्य् आकाशङ्गायाः स्रोतस्य् उद्दामदिग्गजे ॥

ईप्सितं तदवज्ञानाद् विद्धि सार्गलम् आत्मनः
प्रतिबध्नाति हि श्रेयः पूज्यपूजाव्यतिक्रमः ॥

हविषे दीर्घसत्त्रस्य सा चेदानीं प्रचेतसः
भुजंगपिहितद्वारं पातालम् अधितिष्ठति ॥

सुतां तदीयां सुरभेः कृत्वा प्रतिनिधिं शुचिः
आराधय सप्त्नीकः प्रीता कामदुघा हि सा ॥

इति वादिन एवास्य होतुर् आहुतिसाधनम्
अनिन्द्या नन्दिनी नाम धेनुर् आववृते वनात् ॥

ललाटोदयम् आभुग्नं पल्लवस्निग्धपाटला
बिभ्रती श्वेतरोमाङ्कं संध्येव शशिनं नवम् ॥

भुवं कोष्णेन कुण्शोध्नी मेध्येनावभृथाद् अपि
पस्रवेण् आभिवर्षन्ती वत्सालोकप्रवर्तिना ॥

रजःकणैः खुरोद्धूतैः स्पृशद्भिर् गात्रम् अन्तिकात्
तीर्थाभिषेक जां शुद्धिम् आदधाना मही क्षितः ॥

तां पुण्यदर्शनां दृष्त्वा निमित्तज्ञस् तपो निधिः
याज्यम् आशंसितावन्ध्य् अ प्रार्थनं पुनर् अब्रवीत् ॥

अदूरवर्तिनीं सिद्धिं राजन् विगणयात्मनः
उपस्थितेयं कल्याणी नाम्नि कीर्तित एव यत् ॥

वन्यवृत्त् इर् इमां शश्वद् (?) आत्मानुगमनेन गाम्
विद्याम् अभ्यसनेनेव प्रसादयितुम् अर्हसि ॥

प्रस्थितायां प्रतिष्ठेथाः स्थितायां स्थितिम् आचरेः
निषण्णायां निषीदास्यां पीताम्भसि पिबेर् अपः ॥

वधूर् भक्तिमती चैनाम् अर्चिताम् आ तपोवनात्
प्र यता प्रातर् अन्वेतु पितेव धुरि पुत्रिणाम् ॥

इत्य् आ प्रसादाद् अस्यास् त्वं परिचर्यापरो भव
अविघ्नम् अस्तु ते स्थेयाः सायं प्रतुद्व्रजेद् अपि ॥

तथेति प्रतिजग्राह प्रीतिमान् सपरिग्रहः
आदेशं देशकालज्ञः शिष्यः शासितुर् आनतः ॥

अथ प्रदोषे दोषज्ञः संवेशाय विशंपतिम्
सूनुः सूनृतवाक् स्रष्टुर् विससर्ज् ओदित स्रियम् ॥

सत्याम् अपि तपःसिद्धौ नियमापेक्षया मुनिः
कल्पवित् कल्पयाम् आस वन्याम् एवास्य संविधाम् ॥

निर्दिष्टां कुलपतिना स पर्णशालाम् अध्यास्य प्रयतपरिग्रहद्वितीयः
तच्छिष्याध्ययननिवेदितावसानां संविष्टः कुशशयने निशां निनाय ॥

आकीर्यमाणम् आसन्न -विधिभिः समिदाहरैः
वैखानसैर् अदृश्याग्नि -प्रत्युद्गमनवृत्तिभिः ॥

इमां देवीम् ऋतुस्नातां स्मृत्वा सपदि सत्वरः
प्रदक्षिणक्रियातीतस् तस्याः कोपम् अजीजनः ॥

ताम्रललाटजां रेखां बिभ्रती सासितेतराम्
संध्या प्रातिपदेनेव प्रतिभिन्ना हिमांशुना ॥