રઘુવંશ · અધ્યાય 1

વાગર્થાવ્ ઇવ સંપૃક્તૌ વાગર્થપ્રતિપત્તયે
જગતઃ પિતરૌ વન્દે પાર્વતીપરમેશ્વરૌ ॥

ક્વ સૂર્યપ્રભવો વંશઃ ક્વ ચાલ્પવિષયા મતિઃ
તિતીર્ષુર્ દુસ્તરમ્ મોહાદ્ ઉડુપેનાસ્મિ સાગરમ્ ॥

મન્દઃ કવિયશઃ પ્રાર્થી ગમિષ્યામ્ય્ ઉપહાસ્યતામ્
પ્રાંશુલભ્યે ફલે લોભાદ્ ઉદ્બાહુર્ ઇવ વામનઃ ॥

અથ વા કૃતવાગ્દ્વારે વંશે ઽસ્મિન્ પૂર્વસૂરિભિઃ
મણૌ વજ્રસમુત્કીર્ણે સૂત્રસ્યેવાસ્તિ મે ગતિઃ ॥

સો ઽહમ્ આજનમશુદ્ધાનામ્ આફલોદયકર્મણામ્
આસમુદ્રક્ષિતીશાનામ્ આનાકરથવર્ત્મનામ્ ॥

યથાવિધિહુતાગ્નીનાં યથાકામાર્ચિતાર્થિનામ્
યથાપરાધદણ્ડાનાં યથાકાલપ્રભોધિનામ્ ॥

ત્યાગાય સંભૃતાર્થાનાં સત્યાય મિતભાષિણામ્
યશસે વિજિગીષુણાં પ્રજાયૈ ગૃહમેન્ધિનામ્ ॥

શૈશવે ઽભ્યસ્તવિદ્યાનાં યૌવને વિષયૈષિણામ્
વાર્ધ્હકે મુનિવૃત્તીનાં યોગેનાન્તે તનુત્યજામ્ ॥

રઘૂણામ્ અન્વયં વક્ષ્યે તનુવાગ્વિભવો ઽપિ સન્
તદ્ગુણૈઃ કર્ણમ્ આગત્ય ચાપલાય પ્ર ચોદિતઃ ॥

તં સન્તઃ શ્રોતુમ્ અર્હન્તિ સદસદ્વ્યક્તિહેતવઃ
હેમ્નઃ સંલક્ષ્યતે હ્ય્ અગ્નૌ વિશુદ્ધિઃ શ્યામિકાપિ વા ॥

વૈવસતો મનુર્ નામ માનનીયો મનીષિણામ્
આસીન્ મહી ક્ષિતામ્ આદ્યઃ પ્રણવશ્ છન્દસામ્ ઇવ ॥

તદન્વયે શુદ્ધિમતિ પ્રસૂતઃ શુદ્ધિમત્ તરઃ
દિલીપ ઇતિ રાજ્ એન્દુર્ ઇન્દુઃ ક્ષીરનિધાવ્ ઇવ ॥

વ્યૂઢોરસ્કો વૃષસ્કન્ધઃ શાલપ્રાંશુર્ મહાભુજઃ
આત્મકર્મક્ષમં દેહં ક્ષાત્રો ધર્મ ઇવ્ આશ્રિતઃ ॥

સર્વાતિરિતસારેણ સર્વતેજોઽભિભાવિના
સ્થિતઃ સર્વોન્નતેનોર્વીં ક્રાન્ત્વા મેરુર્ ઇવાત્મના ॥

આકારસદૃશપ્રજ્ઞઃ પ્રજ્ઞયા સદૃશાગમઃ
આગમૈઃ સદૃશારમ્ભ[ઃ] આરમ્ભ સદૃશોદયઃ ॥

ભીમકાન્તૈર્ નૃપગુણૈઃ સ ભભૂવોપજીવિનામ્
અધૃષ્યશ્ ચ્ આભિ ગમ્યશ્ ચ યાધોરત્નૈર્ ઇવાર્ણવઃ ॥

રેખામાત્રમ્ અપિ ક્ષુણ્ણાદ્ આ મનોર્ વર્ત્મનઃ પરમ્
ન વ્યતીયુઃ પ્રજાસ્ તસ્ય નિયન્તુર્ નેમિવૃત્તયઃ ॥

પ્રજાનામ્ એવ ભૂત્ય્ અર્થં સ તાબ્ય્હો બલિમ્ અગ્રહીત્
સહસ્રગુણમ્ ઉત્સ્રષ્ટુમ્ આદત્તે હિ રસ્ અં રવિઃ ॥

સેન્ આ પરિચ્છદસ્ તસ્ય દ્વયમ્ એવાર્થસાધનમ્
શાસ્ત્રે ષ્વ્ અકુણ્ઠિતા બુદ્ધિર્ મૌર્વી ધનુષિ ચાતતા ॥

તસ્ય સંવૃતમન્ત્રસ્ય ગૂધાકારેઙ્ગિતસ્ય ચ
ફલાનુમેયાઃ પ્રારમ્ભાઃ સંસ્કારાઃ પ્રાક્તના ઇવ ॥

જુગોપાત્માનમ્ અત્રસ્તો ભેજે ધર્મમ્ અનાતુરઃ
અગૃધ્નુર્ આદદે સો ઽર્થ્ અમ્ અસક્તઃ સુખમ્ અન્વભૂત્ ॥

જ્ઞાને મૌનં ક્ષમા શક્તૌ ત્યાગે શ્લાઘાવિપર્યયઃ
ગુણા ગુણાનુબન્ધિત્વાત્ તસ્ય સપ્રસવા ઇવ ॥

અનાકૃષ્ટસ્ય વિષયૈર્ વિદ્યાનાં પારદૃશ્વનઃ
તસ્ય ધર્મરતેર્ આસીદ્ વૃદ્ધત્વં જરસા વિના ॥

પ્રજાનાં વિનયાધાનાદ્ રક્ષણાદ્ ભરણાદ્ અપિ
સ પિતા પિતરસ્ તાસાં કેવલં જન્મહેતવઃ ॥

સ્થિત્યૈ દણ્ડયતો દણ્ડ્યાન્ પરિણેતુઃ પ્રસૂતયે
અપ્ય્ અર્થકામૌ તસ્યાસ્તાં ધર્મ એવ મનીષિણઃ ॥

દુધોહ ગાં સ યજ્ઞાય સસ્યાય મઘવા દિવમ્
સંપદ્ વિનિમયેનોભૌ દધતુર્ ભુવનદ્વયમ્ ॥

ન કિલાનુયયુસ્ તસ્ય રાજાનો રક્ષિતુર્ યશઃ
વ્યાવૃત્ત યત્ પરસ્વેભ્યઃ શ્રુતૌ તસ્કરતા સ્થિતા ॥

દ્વેષ્યો ઽપિ સંમતઃ શિષ્ટસ્ તસ્યાર્તસ્ય યથૌષધમ્
ત્વાજ્યો દુષ્ટઃ પ્રિયો ઽપ્ય્ આસીદ્ અઙ્ગુલીવોરગક્ષતા ॥

તં વેધા વિદધે નૂનં મહાભૂતસમાધિના
તથા હિ સર્વે તસ્યાસન્ પરાર્થૈકફલા ગુણાઃ ॥

સ વેલાવપ્રવલયાં પરિખીકૃતસાગરામ્
અનન્યાશાસનામ્ ઉર્વીં શશાસૈકપુરીમ્ ઇવ ॥

તસ્ય દાક્ષિણ્ય રુઢેન નામ્ના મગધવંશજા
પત્ની સુદક્ષિણેત્ય્ આસીદ્ અધ્વરસ્યેવ દક્ષિણા ॥

કલત્રવન્તમ્ આત્માનમ્ અવરોધે મહત્ય્ અપિ
તયા મેને મનસ્વિન્યા લક્ષ્મ્યા ચ વસુધાધિપઃ ॥

તસ્યામ્ આત્માનુરૂપાયામ્ આત્મજન્મસમુત્સુકઃ
વિલમ્બિતફલૈઃ કાલં સ નિનાય મનોરથૈઃ ॥

સંતાનાર્થાય વિધયે સ્વભુજાદ્ અવતારિતા
તેન ધૂર્ જગતો ગુર્વી સચિવેષુ નિચિક્ષિપે ॥

ગઙ્ગાં ભગીરથેન્ એવ પૂર્વેષાં પાવનક્ષમામ્
ઇચ્છતા સંતતિં ન્યસ્તા તેન મન્ત્રિષુ કોસલા ॥

અથાભ્યર્ચ્ય વિધાતારં પ્રયતૌ પુત્રકામ્યયા
તૌ દંપતી વસિષ્ઠસ્ય ગુરોર્ જગ્મતુર્ આશ્રમમ્ ॥

સ્નિગ્ધગમ્ભીરનિર્ઘોષમ્ એક્ અં સ્યન્દનમ્ આસ્થિતૌ
પ્રાવૃષેણ્યં પયોવાહં વિદ્યુદૈરાવતાવ્ ઇવ ॥

મા ભૂદ્ આશ્રમપીડેતિ પરિમેયપુરઃસરૌ
અનુભાવવિશેષાત્ તુ સેનાપરિ વૃતાવ્ ઇવ ॥

સેવ્યમાનૌ સુખસ્પર્શૈઃ શાલનિર્યાસગન્ધિભિઃ
પુષ્પરેણ્ ઊત્કિરૈર્ વાતૈર્ આધૂતવનરાજિભિઃ ॥

મનોઽભિરામાઃ શૃણ્વન્તૌ રથનેમિસ્વનોન્મુખૈઃ
ષડ્જસંવાદિનીઃ કેકા દ્વિધા ભિન્નાઃ શિખણ્ડિભિઃ ॥

પરપરાક્ષિસાદૃશ્યમ્ અદૂરોજ્ઝિતવર્ત્મસુ
મૃગદ્વન્દ્વેષુ પશ્યન્તૌ સ્યન્દનાબદ્ધદૃષ્ટિષુ ॥

શ્રેણીબન્ધાદ્ વિતન્વદ્ભિર્ અસ્તમ્ભાં તોરણસ્રજમ્
સારસૈઃ કલ નિર્હ્રાધૈઃ ક્વચિદ્ ઉન્નમિતાનનૌ ॥

પવનસ્યાનુકૂલત્વાત્ પ્રાર્થનાસિદ્ધિશંસિનઃ
રજોભિસ્ તુરગોત્કીર્ણૈર્ અસ્પૃષ્ટાલવેષ્ટનૌ ॥

સરસીષ્વ્ અરવિન્દાનાં વીચિ વિક્ષોભ શીતલમ્
આમોદમ્ ઉપજિઘ્રન્તૌ સ્વ નિઃશ્વાસ્ આનુકારિણમ્ ॥

ગ્રામેષ્વ્ આત્મવિષૃટેષુ યૂપચિહ્નેષુ યજ્વનામ્
અમોઘાઃ પ્રતિગૃહ્ણન્તાવ્ અર્ઘ્યાનુપદમ્ આશિષઃ ॥

હૈયંગવીનમ્ આદાય ઘોષવૃદ્ધાન્ ઉપસ્થિતાન્
નામધેયાનિ પૃચ્છન્તૌ વન્યાનાં માર્ગશાખિનામ્ ॥

કાપ્ય્ અભિખ્યા તયોર્ આસીદ્ વ્રજતોઃ શુદ્ધવેષયોઃ
હિમનિર્મુક્તયોર્ યોગે ચિત્રાચન્દ્રમ્સોર્ ઇવ ॥

તત્ તદ્ ભૂમિપતિઃ પત્ન્યૈ દર્શયન્ પ્રિયદર્શનઃ
સાયં સંયમિનસ્ તસ્ય મહર્ષેર્ મહિષીસખઃ ॥

સ દુષ્પ્રાપયશાઃ પ્રાપદ્ આશ્રમં શ્રાન્તવાહનઃ
સાયં સંયમિનસ્ તસ્ય મહર્ષેર્ મહિષીસખઃ ॥

વનાન્તરાદ્ ઉપાવૃત્તૈઃ સમિત્કુશફલહરૈઃ
પૂર્યમાણમ્ અદૃશ્યાગ્નિ -પ્રત્યુદ્યાતૈસ્ તપસ્વિભિઃ ॥

આકીર્ણમ્ ઋષિપત્નીનામ્ ઉટજદ્વારરોધિભિઃ
અપત્યૈર્ ઇવ નીવાર -ભાગધેયોચિતૈર્ મૃગૈઃ ॥

સેકાન્તે મુનિકન્યાભિસ્ તત્ક્ષણોજ્ઝિત વૃક્ષકમ્
વિશ્વાસાય વિહંગાનામ્ આલવાલામ્બુપાયિનામ્ ॥

આતપ્ આતય સંક્શિપ્ત -નીવારાસુ નિષાદિભિઃ
મૃગૈર્ વર્તિતરોમન્થમ્ ઉટજાઙ્ગ ન્ અભૂમિષુ ॥

અભ્ય્ ઉત્થિત્ આગ્નિપિશુનૈર્ અતિથીન્ આશ્રમોન્મુખાન્
પુનાનં પવનોદ્ધૂતૈર્ ધૂમૈર્ આહુતિગન્ધિભિઃ ॥

અથ યન્તારમ્ આદિષ્ય ધુર્યાન્ વિશ્ર્ અ મયેતિ સઃ
તામ્ અવારો પ્ અયત્ પત્નીં રથાદ્ અવ તતાર ચ ॥

તસ્મૈ સભ્યાઃ સભાર્યાય ગોપ્ત્રે ગુપ્તતમેન્દ્રિયાઃ
અર્હણામ્ અર્હતે ચક્રુર્ મુનયો નયચક્ષુષે ॥

વિધેઃ સાયન્તનસ્યાન્તે સ દદર્શ તપોન્ધિમ્
અન્વાસ્ ઇતમ્ અરુન્ધત્યા સ્વાહયેવ હવિર્ભુજમ્ ॥

તયોર્ જગૃહતુઃ પાદ્ આન્ રાજા રાજ્ઞી ચ માગધી
તૌ ગુરુર્ ગુરુપત્ની ચ પ્રીત્યા પ્રતિનનન્દતુઃ ॥

તમ્ આતિથ્યક્રિયાશાન્ત -રથક્ષોભપરિશ્રમમ્
પપ્રચ્છ કુશલં રાજ્યે રાજ્યાશ્રમમુનિં મુનિઃ ॥

અથ્ઽ; આથર્વ નિધેસ્ તસ્ય વિજિતારિ પુરઃ પુરઃ
અર્થ્યામ્ અર્થપતિર્ વાચમ્ આદદે વદતાં વરઃ ॥

ઉપપન્નં નનુ શિવં સપ્તસ્વ્ અઙ્ગેષુ યસ્ય મે
દૈવીનાં માનુષીણાં ચ પ્રતિ હર્તા ત્વમ્ આપદામ્ ॥

તવ મન્ત્રકૃતો મન્ત્રૈર્ દૂરાત્ પ્રાસમિત્ આરિભિઃ
પ્રત્યાદિશ્યન્ત ઇવ મે દૃષ્ત લક્ષ ભિદઃ શરાઃ ॥

હવિર્ આવર્જિતં હોતસ્ ત્વયા વિધિવદ્ અગ્નિષુ
વૃષ્ટ્ ઇર્ ભવતિ સસ્યાનામ્ અવગ્રહવિશોષિણામ્ ॥

પુરુષાયુષજીવિન્યો નિરાતઙ્કા નિરીતયઃ
યન્ મદીયાઃ પ્રજાસ્ તસ્ય હેતુસ્ ત્વદ્બ્રહ્મવર્ચસમ્ ॥

ત્વયૈવં ચિન્ત્યમાનસ્ય ગુરુણા બ્રહ્મયોનિના
સાનુબન્ધાઃ કથં ન સ્યુઃ સંપદો મે નિરાપદઃ ॥

કિં તુ વધ્વાં તવૈતસ્યામ્ અદૃષ્ટસદૃશપ્રજમ્
ન મામ્ અવતિ સદ્વીપા રત્નસૂર્ અપિ મેદિની ॥

નૂનં મત્તઃ પરં વંશ્યાઃ પિણ્ડવિચ્છેદદર્શિનઃ
ન પ્રકામભુજઃ શ્રાદ્ધે સ્વધાસંગ્રહતત્પરાઃ ॥

મત્પરં દુર્લભમ્ મત્વા નૂનમ્ આવર્જિતં મયા
પયઃ પૂર્વ્ ઐઃ સ્વનિઃશ્વાસૈઃ કવોષ્ણમ્ ઉપ ભુજ્યતે ॥

સો ઽહમ્ ઇજ્યાવિશુદ્ધાત્મા પ્રજાલોપનિમીલિતઃ
પ્રકાશશ્ ચ્ આપ્રકાશસ્ ચ લોકાલોક ઇવાચલઃ ॥

લોકાન્તરસુખં પુણ્યં તપોદાનસમુદ્ભવમ્
સંતતિઃ શુદ્ધવંશ્યા હિ પરત્રેહ ચ શર્મણે ॥

તયા હીનં વિધાતર્ માં કથં પશ્યન્ ન દૂયસે
સિક્તં સ્વયમ્ ઇવ સ્નેહાદ્ વન્ધ્યમ્ આશ્રમ વૃક્ષકમ્ ॥

અસહ્યપીડં ભગવન્ન્ ઋણમ્ અન્ત્યમ્ અવેહિ મે
અરુંતુદમ્ ઇવાલાનમ્ અનિર્વાણસ્ય દન્તિનઃ ॥

તસ્માન્ મુચ્યે યથા તાત સંવિધાતું તથાર્હસિ
ઇક્ષ્વાકૂણાં દુરાપે ઽર્થે ત્વદધીના હિ સિદ્ધયઃ ॥

ઇતિ વિજ્ઞાપિતો રાજ્ઞા ધ્યાનસ્તિમિતલોચનઃ
ક્ષણમાત્રમ્ ઋષિસ્ તસ્થૌ સુપ્તમીન ઇવ હ્રદઃ ॥

સો ઽપશ્યત્ પ્રણિધાનેન સંતતેઃ સ્તમ્ભકારણમ્
ભાવિતાત્મા ભુવો ભર્તુર્ અથૈનં પ્રત્યબોધયત્ ॥

પુરા શક્રમ્ ઉપસ્થાય તવોર્વીં પ્રતિ યાસ્યતઃ
આસીત્ કલ્પતરુચ્છાયામ્ આશ્રિતા સુરભિઃ પથિ ॥

ધર્મલોપભયાદ્ રાજ્ઞીમ્ ઋતુસ્નાતામ્ ઇમાં સ્મરન્
પ્રદક્ષિણક્રિય્ આર્હાયાં તસ્યાં ત્વં સાધુ નાચરઃ ॥

અવજાનાસિ માં યસ્માદ્ અતસ્ તે ન ભવિષ્યતિ
મત્પ્રસૂતિમ્ અનારાધ્ય પ્રજેતિ ત્વાં શશાપ સા ॥

સ શાપો ન ત્વયા રાજન્ ન ચ સારથિના શ્રુતઃ
નદત્ય્ આકાશઙ્ગાયાઃ સ્રોતસ્ય્ ઉદ્દામદિગ્ગજે ॥

ઈપ્સિતં તદવજ્ઞાનાદ્ વિદ્ધિ સાર્ગલમ્ આત્મનઃ
પ્રતિબધ્નાતિ હિ શ્રેયઃ પૂજ્યપૂજાવ્યતિક્રમઃ ॥

હવિષે દીર્ઘસત્ત્રસ્ય સા ચેદાનીં પ્રચેતસઃ
ભુજંગપિહિતદ્વારં પાતાલમ્ અધિતિષ્ઠતિ ॥

સુતાં તદીયાં સુરભેઃ કૃત્વા પ્રતિનિધિં શુચિઃ
આરાધય સપ્ત્નીકઃ પ્રીતા કામદુઘા હિ સા ॥

ઇતિ વાદિન એવાસ્ય હોતુર્ આહુતિસાધનમ્
અનિન્દ્યા નન્દિની નામ ધેનુર્ આવવૃતે વનાત્ ॥

લલાટોદયમ્ આભુગ્નં પલ્લવસ્નિગ્ધપાટલા
બિભ્રતી શ્વેતરોમાઙ્કં સંધ્યેવ શશિનં નવમ્ ॥

ભુવં કોષ્ણેન કુણ્શોધ્ની મેધ્યેનાવભૃથાદ્ અપિ
પસ્રવેણ્ આભિવર્ષન્તી વત્સાલોકપ્રવર્તિના ॥

રજઃકણૈઃ ખુરોદ્ધૂતૈઃ સ્પૃશદ્ભિર્ ગાત્રમ્ અન્તિકાત્
તીર્થાભિષેક જાં શુદ્ધિમ્ આદધાના મહી ક્ષિતઃ ॥

તાં પુણ્યદર્શનાં દૃષ્ત્વા નિમિત્તજ્ઞસ્ તપો નિધિઃ
યાજ્યમ્ આશંસિતાવન્ધ્ય્ અ પ્રાર્થનં પુનર્ અબ્રવીત્ ॥

અદૂરવર્તિનીં સિદ્ધિં રાજન્ વિગણયાત્મનઃ
ઉપસ્થિતેયં કલ્યાણી નામ્નિ કીર્તિત એવ યત્ ॥

વન્યવૃત્ત્ ઇર્ ઇમાં શશ્વદ્ (?) આત્માનુગમનેન ગામ્
વિદ્યામ્ અભ્યસનેનેવ પ્રસાદયિતુમ્ અર્હસિ ॥

પ્રસ્થિતાયાં પ્રતિષ્ઠેથાઃ સ્થિતાયાં સ્થિતિમ્ આચરેઃ
નિષણ્ણાયાં નિષીદાસ્યાં પીતામ્ભસિ પિબેર્ અપઃ ॥

વધૂર્ ભક્તિમતી ચૈનામ્ અર્ચિતામ્ આ તપોવનાત્
પ્ર યતા પ્રાતર્ અન્વેતુ પિતેવ ધુરિ પુત્રિણામ્ ॥

ઇત્ય્ આ પ્રસાદાદ્ અસ્યાસ્ ત્વં પરિચર્યાપરો ભવ
અવિઘ્નમ્ અસ્તુ તે સ્થેયાઃ સાયં પ્રતુદ્વ્રજેદ્ અપિ ॥

તથેતિ પ્રતિજગ્રાહ પ્રીતિમાન્ સપરિગ્રહઃ
આદેશં દેશકાલજ્ઞઃ શિષ્યઃ શાસિતુર્ આનતઃ ॥

અથ પ્રદોષે દોષજ્ઞઃ સંવેશાય વિશંપતિમ્
સૂનુઃ સૂનૃતવાક્ સ્રષ્ટુર્ વિસસર્જ્ ઓદિત સ્રિયમ્ ॥

સત્યામ્ અપિ તપઃસિદ્ધૌ નિયમાપેક્ષયા મુનિઃ
કલ્પવિત્ કલ્પયામ્ આસ વન્યામ્ એવાસ્ય સંવિધામ્ ॥

નિર્દિષ્ટાં કુલપતિના સ પર્ણશાલામ્ અધ્યાસ્ય પ્રયતપરિગ્રહદ્વિતીયઃ
તચ્છિષ્યાધ્યયનનિવેદિતાવસાનાં સંવિષ્ટઃ કુશશયને નિશાં નિનાય ॥

આકીર્યમાણમ્ આસન્ન -વિધિભિઃ સમિદાહરૈઃ
વૈખાનસૈર્ અદૃશ્યાગ્નિ -પ્રત્યુદ્ગમનવૃત્તિભિઃ ॥

ઇમાં દેવીમ્ ઋતુસ્નાતાં સ્મૃત્વા સપદિ સત્વરઃ
પ્રદક્ષિણક્રિયાતીતસ્ તસ્યાઃ કોપમ્ અજીજનઃ ॥

તામ્રલલાટજાં રેખાં બિભ્રતી સાસિતેતરામ્
સંધ્યા પ્રાતિપદેનેવ પ્રતિભિન્ના હિમાંશુના ॥