રઘુવંશ-કસ્હ્મ્ · અધ્યાય 2

॥ ઇતિ રઘુવંશે મહાકાવ્યે પ્રથમઃ સર્ગઃ ॥
અથ પ્રજાનામધિપઃ પ્રભાતે જાયાપ્રતિગ્રાહિતગન્ધમાલ્યામ્ ।
વનાય પીતપ્રતિબદ્ધવત્સાં યશોધનો ધેનુમૃષેર્મુમોચ

તસ્યાઃ ખુરન્યાસપવિત્રપાંસુમપાંસુલાનાં ધુરિ કીર્તનીયા ।
માર્ગં મનુષ્યેશ્વરધર્મપત્ની શ્રુતેરિવાર્થં સ્મૃતિરન્વગચ્છત્

નિવર્ત્ય રાજા દયિતાં દયાલુસ્તાં સૌરભેયીં સુરભિર્યશોભિઃ ।
પયોધરીભૂતચતુઃસમુદ્રાં જુગોપ ગોરૂપધરામિવોર્વીમ્

વ્રતાય તેનાનુચરેણ ધેનોર્ન્યષેધિ શેષો ઽપ્યનુયાયિવર્ગઃ ।
ન ચાન્યતસ્તસ્ય શરીરરક્ષા સ્વવીર્યગુપ્તા હિ મનોઃ પ્રસૂતિઃ

આસ્વાદવદ્ભિઃ કવલૈસ્તૃણાનાં કણ્ડૂયનૈર્દંશનિવારણૈશ્ચ ।
અવ્યાહતસ્વૈરગતૈશ્ચ તસ્યાઃ સમ્રાટ્ સમારાધનતત્પરો ઽભૂત્

સ્થિતઃ સ્થિતામુચ્ચલિતઃ પ્રયાતાં નિષેદુષીમાસનબન્ધધીરઃ ।
જલાભિલાષી જલમાદદાનાં છાયેવ તાં ભૂપતિરન્વગચ્છત્

સ ન્યસ્તચિહ્નામપિ રાજલક્ષ્મીં તેજોવિશેષાનુમિતાં દધાનઃ ।
આસીદનાવિષ્કૃતદાનરાજિરન્તર્મદાવસ્થ ઇવ દ્વિપેન્દ્રઃ

લતાપ્રતાનોદ્ગ્રથિતૈઃ સ કેશૈરધિજ્યધન્વા વિચચાર દાવમ્ ।
રક્ષાપદેશાદ્ગુરુહોમધેનોર્વન્યાન્વિનેષ્યન્નિવ દુષ્ટસત્ત્વાન્

વિસૃષ્ટપાર્શ્વાનુચરસ્ય તસ્ય પાર્શ્વદ્રુમાઃ પાશભૃતા સમસ્ય ।
ઉદીરયામાસુરિવોન્મદાનામાલોકશબ્દં વયસાં વિરાવૈઃ

મરુત્પ્રયુક્તાશ્ચ મરુત્સખાભં તમર્ચ્યમારાદભિવર્તમાનમ્ ।
અવાકિરન્બાલલતાઃ પ્રસૂનૈરાચારલાજૈરિવ પૌરકન્યાઃ

ધનુર્ભૃતો ઽપ્યસ્ય દયાર્દ્રભાવમાખ્યાતમન્તઃકરણૈર્વિશઙ્કૈઃ ।
વિલોકયન્ત્યો વપુરાપુરક્ષ્ણાં પ્રકામવિસ્તારફલં હરિણ્યઃ

સ કીચકૈર્મારુતપૂર્ણરન્ધ્રૈઃ કૂજદ્ભિરાપાદિતવંશકૃત્યમ્ ।
શુશ્રાવ કુઞ્જેષુ યશઃ સ્વમુચ્ચૈરુદ્ગીયમાનં વનદેવતાભિઃ

પૃક્તસ્તુષારૈર્વનનિર્ઝરાણામનોકહાકમ્પનપુષ્પગન્ધી ।
તમાતપક્લાન્તમનાતપત્રમાચારપૂતં પવનઃ સિષેવે

શશામ વૃષ્ટ્યાપિ વિના દવાગ્નિરાસીદ્વિશેષાત્ફલપુષ્પવૃદ્ધિઃ ।
ઊનં ન સત્ત્વેષ્વધિકો બબાધે તસ્મિન્વનં ગોપ્તરિ ગાહમાને

સઞ્ચારપૂતાનિ દિગન્તરાણિ કૃત્વા દિનાન્તે નિલયાય ગન્તુમ્ ।
પ્રચક્રમે પલ્લવરાગતામ્રા પ્રભા પતઙ્ગસ્ય મુનેશ્ચ ધેનુઃ

તાં દેવતાપિત્રતિથિક્રિયાર્થમન્વગ્યયૌ મધ્યમલોકપાલઃ ।
બભૂવ સા તેન સતાં મતેન શ્રદ્ધેવ સાક્ષાદ્વિધિનોપપન્ના

સ પલ્વલોત્તીર્ણવરાહયૂથાન્યાવાસવૃક્ષોન્મુખબર્હિણાનિ ।
યયૌ મૃગાધ્યાસિતશાદ્વલાનિ શ્યામાયમાનાનિ વનાનિ પશ્યન્

આપીનભારોદ્વહનપ્રયત્નાદ્ગૃષ્ટિર્ગુરુત્વાદુરસો નરેન્દ્રઃ ।
ઉભાવલઞ્ચક્રતુરઞ્ચિતાભ્યાં તપોવનાવૃત્તિપથં ગતાભ્યામ્

વસિષ્ઠધેનોરનુયાયિનં તમાવર્તમાનં વનિતા વનાન્તાત્ ।
પપૌ નિમેષાલસપક્ષ્મપઙ્ક્તિરુપોષિતાભ્યામિવ લોચનાભ્યામ્

પુરસ્કૃતા વર્ત્મનિ પાર્થિવેન પ્રત્યુદ્ગતા પાર્થિવધર્મપત્ન્યા ।
તદન્તરે સા વિરરાજ ધેનુર્દિનક્ષપામધ્યગતેવ સન્ધ્યા

પ્રદક્ષિણીકૃત્ય પયસ્વિનીં તાં સુદક્ષિણા સાક્ષતપાત્રહસ્તા ।
પ્રણમ્ય ચાનર્ચ વિશાલમસ્યાઃ શૃઙ્ગાન્તરં દ્વારમિવાત્મસિદ્ધેઃ

વત્સોત્સુકાપિ સ્તિમિતા સપર્યાં પ્રત્યગ્રહીત્સેતિ નનન્દતુસ્તૌ ।
ભક્ત્યોપપન્નેષુ હિ તદ્વિધાનાં પ્રસાદચિહ્નાનિ પુરઃફલાનિ

ગુરોઃ સદારસ્ય નિપીડ્ય પાદૌ સમાપ્ય સાન્ધ્યં ચ વિધિં દિલીપઃ ।
દોહાવસાને પુનરેવ દોગ્ધ્રીં ભેજે ભુજોત્સન્નરિપુર્નિષણ્ણામ્

તામન્તિકન્યસ્તબલિપ્રદીપામન્વાસ્ય ગોપ્તા ગૃહિણીસહાયઃ ।
ક્રમેણ સુપ્તામનુ સંવિવેશ સુપ્તોત્થિતાં પ્રાતરનૂદતિષ્ઠત્

ઇત્થં વ્રતં પાલયતઃ પ્રજાર્થં સમં મહિષ્યા મહનીયકીર્તેઃ ।
સપ્ત વ્યતીયુસ્ત્રિગુણાનિ તસ્ય દિનાન્યમિત્રોદ્ધરણોચિતસ્ય

અન્યેદ્યુરાત્માનુચરસ્ય ભાવં જિજ્ઞાસમાના મુનિહોમધેનુઃ ।
ગઙ્ગાપ્રપાતાન્તવિરૂઢશષ્પં ગૌરીગુરોર્ગહ્વરમાવિવેશ

સા દુષ્પ્રધર્ષા મનસાપિ હિંસ્રૈરિત્યદ્રિશોભાપ્રહિતેક્ષણેન ।
અલક્ષિતાભ્યુત્પતનો નૃપેણ પ્રસહ્ય સિંહઃ કિલ તાં ચકર્ષ

તદીયમાક્રન્દિતમાર્તસાધોર્ગુહાનિબદ્ધપ્રતિશબ્દદીર્ઘમ્ ।
રશ્મિષ્વિવાદાય નગેન્દ્રદત્તાં નિવર્તયામાસ નૃપસ્ય દૃષ્ટિમ્

સ પાટલાયાં ગવિ તસ્થિવાંસં ધનુર્ધરઃ કેસરિણં દદર્શ ।
અધિત્યકાયામિવ ધાતુમય્યાં રોધ્રદ્રુમં સાનુમતઃ પ્રફુલ્તમ્

તતો મૃગેન્દ્રસ્ય મૃગેન્દ્રગામી વધાય વધ્યસ્ય શરં શરણ્યઃ ।
જાતાભિષઙ્ગો નૃપતિર્નિષઙ્ગાદુદ્ધર્તુમૈચ્છત્પ્રસભોદ્ધૃતારિઃ

વામેતરસ્તસ્ય કરઃ પ્રહર્તુર્નખપ્રભારૂષિતકઙ્કપત્ત્રે ।
સક્તાઙ્ગુલિઃ સાયકપુઙ્ખ એવ ચિત્રાર્પિતારમ્ભ ઇવાવતસ્થે

બાહુપ્રતિસ્તમ્ભવિવૃદ્ધમન્યુરભ્યર્ણમાગસ્કૃતમસ્પૃશદ્ભિઃ ।
રાજા સ્વતેજોભિરદહ્યતાન્તર્ભોગીવ મન્ત્રપ્રતિબદ્ધવીર્યઃ

તમાર્યગૃહ્યં નિગૃહીતધેનુર્મનુષ્યવાચા મનુવંશકેતુમ્ ।
વિસ્માપયન્વિસ્મયમાત્મસિદ્ધૌ ભૂપાલસિંહં નિજગાદ સિંહઃ

અલં મહીપાલ તવ શ્રમેણ પ્રયુક્તમપ્યસ્ત્રમિતો વૃથા સ્યાત્ ।
ન પાદપોન્મૂલનશક્તિ રંહઃ શિલોચ્ચયે મૂર્છતિ મારુતસ્ય

કૈલાસગૌરં વૃષમારુરુક્ષોઃ પાદાર્પણાનુગ્રહપૂતપૃષ્ઠમ્ ।
અવૈહિ માં કિઙ્કરમષ્ટમૂર્તેઃ કુમ્ભોદરં નામ નિકુમ્ભમિત્રમ્

અમું પુરઃ પશ્યસિ દેવદારું પુત્રીકૃતો ઽયં વૃષભધ્વજેન ।
યો હેમકુમ્ભસ્તનનિઃસૃતાનાં સ્કન્દસ્ય માતુઃ પયસાં રસજ્ઞઃ

કણ્ડૂયમાનેન કટં કદાચિદ્વન્યદ્વિપેનોન્મથિતા ત્વગસ્ય ।
અથૈનમદ્રેસ્તનયા શુશોચ સેનાન્યમાલીઢમિવાસુરાસ્ત્રૈઃ

તદા પ્રભૃત્યેવ મતઙ્ગજાનાં ત્રાસાર્થમસ્મિન્નહમદ્રિકુક્ષૌ ।
વ્યાપારિતઃ શૂલભૃતા વિધાય સિંહત્વમઙ્કાગતસત્ત્વવૃત્તિ

તસ્યાલમેષા ક્ષુધિતસ્ય તૃપ્ત્યૈ પ્રદિષ્ટકાલા પરમેશ્વરેણ ।
ઉપસ્થિતા શોણિતપારણા મે સુરદ્વિષશ્ચાન્દ્રમસી સુધેવ

સ ત્વં નિવર્તસ્વ વિહાય લજ્જાં ગુરોર્ભવાન્દર્શિતશિષ્યભક્તિઃ ।
શસ્ત્રેણ રક્ષ્યં યદશક્યરક્ષં ન તદ્યશઃ શસ્ત્રભૃતાં ક્ષિણોતિ

ઇતિ પ્રગલ્ભં પુરુષાધિરાજો મૃગાધિરાજસ્ય વચો નિશમ્ય ।
પ્રત્યાહતાસ્ત્રો ગિરિશપ્રભાવાદાત્મન્યવજ્ઞાં શિથિલીચકાર

પ્રત્યબ્રવીચ્ચૈનમિષુપ્રયોગે તત્પૂર્વસઙ્ગે વિતથપ્રયત્નઃ ।
જડીકૃતસ્ત્ર્યમ્બકવીક્ષિતેન વજ્રં મુમુક્ષન્નિવ વજ્રપાણિઃ

સંરુદ્ધચેષ્ટસ્ય મૃગેન્દ્ર કામં હાસ્યં વચસ્તદ્યદહં વિવક્ષુઃ ।
અન્તર્ગતં પ્રાણભૃતાં તુ વેદ સર્વં ભવાન્ભાવમતો ઽભિધાસ્યે

માન્યઃ સ મે સ્થાવરજઙ્ગમાનાં સર્ગસ્થિતિપ્રત્યવહારહેતુઃ ।
ગુરોરપીદં ધનમાહિતાગ્નેર્નશ્યત્પુરસ્તાદનુપેક્ષણીયમ્

સ ત્વં મદીયેન શરીરવૃત્તિં દેહેન નિર્વર્તયિતું પ્રસીદ ।
દિનાવસાનોત્સુકબાલવત્સા વિમુચ્યતાં ધેનુરિયં મહર્ષેઃ

અથાન્ધકારં ગિરિકન્દરાણાં દંષ્ટ્રામયૂખૈઃ શકલાનિ કુર્વન્ ।
ભૂયઃ સ ભૂતેશ્વરપાર્શ્વવર્તી કિઞ્ચિદ્વિહસ્યાર્થપતિં બભાષે

એકાતપત્રં જગતઃ પ્રભુત્વં નવં વયઃ કાન્તમિદં વપુશ્ચ ।
અલ્પસ્ય હેતોર્બહુ હાતુમિચ્છન્ વિચારમુગ્ધઃ પ્રતિભાસિ મે ત્વમ્

ભૂતાનુકમ્પા તવ ચેદિયં ગૌરેકા ભવેત્સ્વસ્તિમતી ત્વદન્તે ।
જીવન્પુનઃ શશ્વદુપપ્લવેભ્યઃ પ્રજાઃ પ્રજાનાથ પિતેવ પાસિ

અથૈકધેનોરપરાધદણ્ડાદ્ગુરોઃ કૃષાણુપ્રતિમાદ્બિભેષિ ।
શક્યો ઽસ્ય મન્યુર્ભવતા વિનેતું ગાઃ કોટિશઃ સ્પર્શયતા ઘટોધ્નીઃ

તદ્રક્ષ કલ્યાણપરમ્પરાણાં ભોક્તારમૂર્જસ્વલમાત્મદેહમ્ ।
મહીતલસ્પર્શનમાત્રભિન્નમૃદ્ધં હિ રાજ્યં પદમૈન્દ્રમાહુઃ

એતાવદુક્ત્વા વિરતે મૃગેન્દ્રે પ્રતિસ્વનેનાસ્ય ગુહાગતેન ।
શિલોચ્ચયો ઽપિ ક્ષિતિપાલમુચ્ચૈઃ પ્રીત્યા તમેવાર્થમભાષતેવ

તથા સમર્થાં ગિરમૂચિવાંસં પ્રત્યાહ દેવાનુચરં દિલીપઃ ।
ધેન્વા તદધ્યાસનકાતરાક્ષ્યા નિરીક્ષ્યમાણઃ સુતરાં દયાલુઃ

ક્ષતાત્કિલ ત્રાયત ઇત્યુદગ્રઃ ક્ષત્ત્રસ્ય શબ્દો ભુવનેષુ રૂઢઃ ।
રાજ્યેન કિં તદ્વિપરીતવૃત્તેઃ પ્રાણૈરુપાક્રોશમલીમસૈર્વા

કથં ચ શક્યો ઽનુનયો મહર્ષેર્વિશ્રાણનાદન્યપયસ્વિનીનામ્ ।
ઇમામનૂનાં સુરભેરવૈહિ રુદ્રૌજસા તુ પ્રહૃતં ત્વયાસ્યામ્

સેયં સ્વદેહાર્પણનિષ્ક્રયેણ ન્યાય્યં મયા મોચયિતું ભવત્તઃ ।
ન પારણા સ્યાદ્વિહતા તવૈવં ભવેદલુપ્તશ્ચ મુનેઃ ક્રિયાર્થઃ

ભવાનપીદં પરવાનવૈતિ મહાન્હિ યત્નસ્તવ દેવદારૌ ।
સ્થાતું નિયોક્તુર્યદિ શક્યમગ્રે વિનાશ્ય રક્ષ્યં સ્વયમક્ષતેન

કિમપ્યહિંસ્યસ્તવ ચેન્મતો ઽહં યશઃશરીરે ભવ મે દયાલુઃ ।
એકાન્તવિધ્વંસિષુ મદ્વિધાનાં પિણ્ડેષ્વનાસ્થા ખલુ ભૌતિકેષુ

સમ્બન્ધમાભાષણપૂર્વમાહુર્જાતઃ સ નૌ સઙ્ગતયોર્વનાન્તે ।
તદ્ભૂતનાથાનુગ નાર્હસિ ત્વં સમ્બન્ધિનો મે પ્રણયં વિહન્તુમ્

તથેતિ ગામુક્તવતે દિલીપઃ સદ્યઃ પ્રતિસ્તમ્ભવિમુક્તબાહુઃ ।
સ ન્યસ્તશસ્ત્રં હરયે સ્વદેહમુપાનયત્પિણ્ડમિવામિષસ્ય

તસ્મિન્ક્ષણે પાલયિતુઃ પ્રજાનામુત્પશ્યતઃ સિંહનિપાતમુગ્રમ્ ।
અવાઙ્મુખસ્યોપરિ પુષ્પવૃષ્ટિઃ પપાત વિદ્યાધરહસ્તમુક્તા

ઉત્તિષ્ઠ વત્સેત્યમૃતાયમાનં વચો નિશમ્યોત્થિતમુત્થિતઃ સન્ ।
દદર્શ રાજા જનનીમિવ સ્વાં ગામગ્રતઃ પ્રસ્રવિણીં ન સિંહમ્

તં વિસ્મિતં ધેનુરુવાચ સાધો માયાં મયોદ્ભાવ્ય પરીક્ષિતો ઽસિ ।
ઋષિપ્રભાવાન્મયિ નાન્તકો ઽપિ પ્રભુઃ પ્રહર્તું કિમુતાન્યહિંસ્રાઃ

ભક્ત્યા ગુરૌ મય્યનુકમ્પયા ચ પ્રીતાસ્મિ તે પુત્ર વરં વૃણીષ્વ ।
ન કેવલાનાં પયસાં પ્રસૂતિમવૈહિ માં કામદુઘાં પ્રસન્નામ્

તતઃ સમાનીય સ માનિતાર્થી હસ્તૌ સ્વહસ્તાર્જિતવીરશબ્દઃ ।
વંશસ્ય કર્તારમનન્તકીર્તિં સુદક્ષિણાયાં તનયં યયાચે

સન્તાનકામાય તથેતિ કામં રાજ્ઞે પ્રતિશ્રુત્ય પયસ્વિની સા ।
દુગ્ધ્વા પયઃ પત્ત્રપુટે મદીયં પુત્રોપયુઙ્ક્ષ્વેતિ તમાદિદેશ

વત્સસ્ય હોમાર્થવિધેશ્ચ શેષમૃષેરનુજ્ઞામધિગમ્ય માતઃ ।
ઊધસ્યમિચ્છામિ તવોપભોક્તું ષષ્ઠાંશમુર્વ્યા ઇવ રક્ષિતાયાઃ

ઇત્થં ક્ષિતીશેન વસિષ્ઠધેનુર્વિજ્ઞાપિતા પ્રીતતરા બભૂવ ।
તદન્વિતા હૈમવતાચ્ચ કુક્ષેઃ પ્રત્યાયયાવાશ્રમમશ્રમૈવ

તસ્યાઃ પ્રસન્નેન્દુમુખઃ પ્રસાદં ગુરુર્નૃપાણાં ગુરવે નિવેદ્ય ।
મુખપ્રસાદાનુમિતં પ્રિયાયૈ શશંસ વાચા પુનરુક્તયૈવ

સ નન્દિનીસ્તન્યમનિન્દિતાત્મા સદ્વત્સલો વત્સનિપીતશેષમ્ ।
પપૌ વસિષ્ઠેન કૃતાભ્યનુજ્ઞઃ શુદ્ધં યશો ભૂય ઇવાવિતૃપ્તઃ

પ્રાતર્યથોક્તવ્રતપારણાન્તે પ્રાસ્થાનિકં સ્વસ્ત્યયનં પ્રયુજ્ય ।
તૌ દમ્પતી સ્વાં પ્રતિ રાજધાનીં પ્રસ્થાપયામાસ વશી વસિષ્ઠઃ

પ્રદક્ષિણીકૃત્ય હુતં હુતાશમનન્તરં ભર્તુરરુન્ધતીં ચ ।
ધેનું સવત્સાં ચ નૃપઃ પ્રતસ્થે સન્મઙ્ગલોદગ્રતરાનુભાવઃ

શ્રોત્રાભિરામધ્વનિના રથેન સ ધર્મપત્નીસહિતઃ સહિષ્ણુઃ ।
યયાવનુદ્ઘાતસુખેન માર્ગં સ્વેનેવ પૂર્ણેન મનોરથેન

તમાહિતોત્કણ્ઠમદર્શનેન પ્રજાઃ પ્રજાર્થવ્રતકર્ષિતાઙ્ગમ્ ।
નેત્રૈઃ પપુસ્તૃપ્તિમનાપ્નુવદ્ભિર્નવોદિતં નાથમિવૌષધીનામ્

પુરન્દરશ્રીઃ પુરમુત્પતાકં પ્રવિશ્ય પૌરૈરભિનન્દ્યમાનઃ ।
ભુજે ભુજઙ્ગેન્દ્રસમાનસારે ભૂયઃ સ ભૂમેર્ધુરમાસસઞ્જ

અથ નયનસમુત્થં જ્યોતિરત્રેરિવ દ્યૌઃ સુરસરિદિવ તેજો વહ્નિનિષ્ઠ્યૂતમૈશમ્ ।
નરપતિકુલભૂત્યૈ ગર્ભમાધત્ત રાજ્ઞી ગુરુભિરભિનિવિષ્ટં લોકપાલાનુભાવૈઃ