Raghuvaṃśa-kashm, 1-6 · Chapter 1

Kālidāsa: Raghuvaṃśa
vāgarthāviva sampṛktau vāgarthapratipattaye /
jagataḥ pitarau vande pārvatīparameśvarau

kva sūryaprabhavo vaṃśaḥ kva cālpaviṣayā matiḥ /
titīrṣurdustaraṃ mohāduḍupenāsmi sāgaram

mandaḥ kaviyaśaḥprārthī gamiṣyāmyavahāsyatām /
prāṃśulabhye phale lobhādudbāhuriva vāmanaḥ

athavā kṛtavāgdvāre vaṃśe 'sminpūrvasūribhiḥ /
maṇau vajrasamutkīrṇe sūtrasyevāsti me gatiḥ

so 'hamājanmaśuddhānāmāphalodayakarmaṇām /
āsamudrakṣitīśānāmānākarathavartmanām

yathāvidhihutāgnīnāṃ yathākāmārcitārthinām /
yathāparādhadaṇḍānāṃ yathākālaprabodhinām

tyāgāya sambhṛtārthānāṃ satyāya mitabhāṣiṇām /
yaśase vijigīṣūṇāṃ prajāyai gṛhamedhinām

śaiśave 'bhyastavidyānāṃ yauvane viṣayaiṣiṇām /
vārddhake munivṛttīnāṃ yogenānte tanutyajām

raghūṇāmanvayaṃ vakṣye tanuvāgvibhavo 'pi san /
tadguṇaiḥ karṇamāgatya cāpalāya pratāritaḥ

taṃ santaḥ śrotumarhanti sadasadvyaktihetavaḥ /
hemnaḥ saṃlakṣyate hyagnau viśuddhiḥ śyāmikāpi vā

vaivasvato manurnāma mānanīyo manīṣiṇām /
āsīnmahīkṣitāmādyaḥ praṇavaśchandasāmiva

tadanvaye śuddhimati prasūtaḥ śuddhimattaraḥ /
dilīpa iti rājendurinduḥ kṣīranidhāviva

vyūḍhorasko vṛṣaskandhaḥ sālaprāṃśurmahābhujaḥ /
ātmakarmakṣamaṃ dehaṃ kṣātro dharma ivāśritaḥ

sarvātiriktasāreṇa sarvatejobhibhāvinā /
sthitaḥ sarvonnatenorvīṃ krāntvā merurivātmanā

ākārasadṛśaprajñaḥ prajñayā sadṛśāgamaḥ /
āgamaiḥ sadṛśārambhaḥ prārambhasadṛśodayaḥ

bhīmakāntairnṛpaguṇaiḥ sa babhūvopajīvinām /
adhṛṣyaścābhigamyaśca yādoratnairivārṇavaḥ

rekhāmātramapi kṣuṇṇādātmano vartmanaḥ param /
na vyatīyuḥ prajāstasya niyanturnemivṛttayaḥ

prajānāmeva bhūtyarthaṃ sa tābhyo balimagrahīt /
sahasraguṇamutsraṣṭumādatte hi rasaṃ raviḥ

senā paricchadastasya dvayamevārthasādhanam /
śāstre ca vyāpṛtā buddhirmaurvī dhanuṣi cātatā

tasya saṃvṛtamantrasya gūḍhākāreṅgitasya ca /
phalānumeyāḥ prārambhāḥ saṃskārāḥ prāktanā iva

jugopātmānamatrasto bheje dharmamanāturaḥ /
agṛdhnurādade so 'rthānasaktaḥ sukhamanvabhūt

jñāne maunaṃ kṣamā śaktau tyāge ślāghāviparyayaḥ /
guṇā guṇānubandhitvāttasya saprasavā iva

anākṛṣṭasya viṣayairvidyānāṃ pāradṛśvanaḥ /
tasya dharmaraterāsīdvṛddhatvaṃ jarasā vinā

prajānāṃ vinayādhānādrakṣaṇādbharaṇādapi /
sa pitā pitarastāsāṃ kevalaṃ janmahetavaḥ

sthityai daṇḍayato daṇḍyānpariṇetuḥ prasūtaye /
apyarthakāmau tasyāstāṃ dharma eva manīṣiṇaḥ

dudoha gāṃ sa yajñāya sasyāya maghavā divam /
sampadvinimayenobhau dadhaturbhuvanadvayam

na kilānuyayustasya rājāno rakṣituryaśaḥ /
vyāvṛttā yatparasvebhyaḥ śrutau taskaratā sthitā

dveṣyo 'pi sammataḥ śiṣṭastasyārtasya yathauṣadham /
tyājyo duṣṭaḥ priyo 'pyāsīddaṣṭo 'ṅguṣṭha ivāhinā

taṃ vedhā vidadhe nūnaṃ mahābhūtasamādhinā /
tathā hi sarve tasyāsanparārthaikaphalā guṇāḥ

sa velāvapravalayāṃ parikhīkṛtasāgarām /
ananyaśāsanāmurvīṃ śaśāsaikapurīmiva

tasya dākṣiṇyarūḍhena nāmnā māgadhavaṃśajā /
patnī sudakṣiṇetyāsīdadhvarasyeva dakṣiṇā

kalatravantamātmānamavarodhe mahatyapi /
tayā mene manasvinyā lakṣmyā ca vasudhādhipaḥ

tasyāmātmānurūpāyāmātmajanmasamutsukaḥ /
vilambitaphalaiḥ kālaṃ sa nināya manorathaiḥ

gaṅgāṃ bhagīratheneva pūrveṣāṃ pāvanakṣamām /
īpsatā santatiṃ nyastā tena mantriṣu kosalā

athābhyarcya vidhātāraṃ prayatau putrakāmyayā /
tau dampatī vasiṣṭhasya gurorjagmaturāśramam

snigdhagambhīranirghoṣamekaṃ syandanamāśritau /
prāvṛṣeṇyaṃ payovāhaṃ vidyudairāvatāviva

mā bhūdāśramapīḍeti parimeyapuraḥsarau /
vaśānāgau sagandhālpakalabhānugatāviva

sevyamānau sukhasparśaiḥ sālaniryāsagandhibhiḥ /
puṣpareṇūtkirairvātairādhūtavanarājibhiḥ

pavanasyānukūlatvātprārthanāsiddhiśaṃsinaḥ /
rajobhisturagotkīrṇairaspṛṣṭālakaveṣṭanau

haiyaṅgavīnamādāya ghoṣavṛddhānupāgatān /
nāmadheyāni pṛcchantau vanyānāṃ mārgaśākhinām

sarasīṣvaravindānāṃ vīcivikṣobhaśītalam /
āmodamupajighrantau svaniḥśvāsānukāriṇam

manobhirāmāḥ śṛṇvantau rathanemisvanonmukhaiḥ /
ṣaḍjasaṃvādinīḥ kekā dvidhā bhinnāḥ śikhaṇḍibhiḥ

parasparākṣisādṛśyamadūrojjhitavartmasu /
mṛgadvandveṣu paśyantau syandanābaddhadṛṣṭiṣu

śreṇibandhādvitanvadbhirastambhāṃ toraṇasrajam /
sārasaiḥ kalanirhrādaiḥ kvacidunnamitānanau

grāmeṣvātmanisṛṣṭeṣu yūpacihneṣu yajvanām /
amoghāḥ pratigṛhṇantāvarghyānupadamāśiṣaḥ

kāpyabhikhyā tayorāsīdvrajatoḥ śuddhaveśayoḥ /
himanirmuktayoryoge citrācandramasoriva

tattadbhūmipatiḥ patnyai darśayanpriyadarśanaḥ /
api laṅghitamadhvānaṃ bubudhe na budhopamaḥ

sa duṣprāpayaśāḥ prāpadāśramaṃ śrāntavāhanaḥ /
sāyaṃ saṃyaminastasya maharṣermahiṣīsakhaḥ

vanāntarādupāvṛttaiḥ skandhāsaktasamitkuśaiḥ /
agnipratyudgamātpūtaiḥ pūryamāṇaṃ tapasvibhiḥ

sekānte munikanyābhirviviktīkṛtavṛkṣakam /
āśvāsāya vihaṅgānāmālavālāmbupāyinām

ātapāpāyasaṅkṣiptanīvārāsu niṣādibhiḥ /
mṛgairvartitaromanthamuṭajāṅganabhūmiṣu

ākīrṇamṛṣipatnīnāmuṭajadvārarodhibhiḥ /
apatyairiva nīvārabhāgadheyocitairmṛgaiḥ

abhyuddhṛtāgnipiśunairatithīnāśramonmukhān /
punānaṃ pavanoddhūtairdhūmairāhutigandhibhiḥ

atha yantāramādiśya dhuryānviśramayeti saḥ /
tāmavārohayatpatnīṃ rathādavaruroha ca

tasmai sabhyāḥ sabhāryāya goptre guptatamendriyāḥ /
arhaṇāmarhate cakrurmunayo nayacakṣuṣe

vidheḥ sāyantanasyānte sa dadarśa taponidhim /
anvāsitamarundhatyā svāhayeva havirbhujam

tayorjagṛhatuḥ pādau rājā rājñī ca māgadhī /
tau gururgurupatnī ca prītyā pratinanandatuḥ

ātitheyastamātithyavinītādhvapariśramam /
papraccha kuśalaṃ rājye rājyāśramamuniṃ muniḥ

athātharvanidhestasya vijitāripuraḥ puraḥ /
arthyāmarthapatirvācamādade vadatāṃ varaḥ

upapannaṃ nanu śivaṃ saptasvaṅgeṣu yasya me /
daivīnāṃ mānuṣīṇāṃ ca pratikartā tvamāpadām

tava mantrakṛto mantrairdūrātsaṃyamitāribhiḥ /
pratyādiśyanta iva me dṛṣṭalakṣyabhidaḥ śarāḥ

havirāvarjitaṃ hotastvayā vidhivadagniṣu /
vṛṣṭībhavati sasyānāmavagrahaviśoṣiṇām

puruṣāyuṣajīvinyo nirātaṅkā nirītayaḥ /
yanmadīyāḥ prajāstatra hetustvadbrahmavarcasam

tadevaṃ cintyamānasya guruṇā brahmayoninā /
sānubandhāḥ kathaṃ na syuḥ sampado me nirāpadaḥ

kiṃ tu vadhvāṃ tavaitasyāmadṛṣṭasadṛśaprajam /
na māmavati sadvīpā ratnasūrapi medinī

matparaṃ durlabhaṃ matvā nūnamāvarjitaṃ mayā /
payaḥ pūrve svaniḥśvāsakaduṣṇamupabhuñjate

so 'hamijyāviśuddhātmā prajālopanimīlitaḥ /
prakāśaścāndhakāraśca lokāloka ivācalaḥ

lokāntarasukhaṃ puṇyaṃ tapodānasamudbhavam /
santatiḥ śuddhavaṃśyā tu paratreha ca śarmaṇe

tayā hīnaṃ vinetā māṃ kathaṃ paśyanna dūyate /
siktaṃ svayamiva snehādvandhyamāśramavṛkṣakam

asahyapīḍaṃ bhagavannṛṇabandhamavaihi me /
aruntudamivālānaṃ navabaddhasya dantinaḥ

tasmādyathā vimucyeyaṃ saṃvidhātuṃ tathārhasi /
ikṣvākūṇāṃ durāpe 'rthe tvadadhīnā hi siddhayaḥ

iti vijñāpito rājñā dhyānastimitalocanaḥ /
kṣaṇamātramṛṣistasthau suptamīna iva hradaḥ

so 'paśyatpraṇidhānena santatistambhakāraṇam /
bhāvitātmā bhuvo bharturathainaṃ pratyabodhayat

purā śakramupasthāya tavorvīṃ pratiyāsyataḥ /
āsītkalpatarucchāyāsevinī surabhiḥ pathi

imāṃ devīmṛtusnātāṃ smṛtvā sapadi satvaraḥ /
pradakṣiṇakriyātītastasyāḥ kopamajījanaḥ

avajānāsi māṃ yasmādataste na bhaviṣyati /
matprasūtimanārādhya prajeti tvā śaśāpa sā

sa śāpo na tvayā rājanna ca sārathinā śrutaḥ /
nadatyākāśagaṅgāyāḥ srotasyuddāmadiggaje

avaimi tadapadhyānādyatnāpekṣaṃ manoratham /
pratibadhnāti hi śreyaḥ pūjyapūjāvyatikramaḥ

haviṣe dīrghasattrasya sā cedānīṃ pracetasaḥ /
bhujaṅgapihitadvāraṃ pātālamadhitiṣṭhati

sa tvamekāntarāṃ tasyā madīyāṃ vatsamātaram /
ārādhaya sapatnīkaḥ sā vāṃ kāmaṃ pradāsyati

iti vādina evāsya hoturāhutisādhanam /
anindyā nandinī nāma dhenurāvavṛte vanāt

tāmrā lalāṭajāṃ rājiṃ bibhratī sāsitetarām /
sandhyā prātipadeneva vyatibhinnā himāṃśunā

bhuvaṃ koṣṇena kuṇḍodhnī medhyenāvabhṛthādapi /
prasnavenābhivarṣantī vatsālokapravartinā

rajaḥkaṇaiḥ khuroddhūtaiḥ spṛśadbhirgātramantikāt /
tīrthābhiṣekajāṃ śuddhimādadhānā mahīkṣitaḥ

tāṃ puṇyadarśanāṃ dṛṣṭvā nimittajñastapodhanaḥ /
yājyamāśaṃsitāvandhyaprārthanaṃ punarabravīt

adūravartinīṃ siddhiṃ rājanvigaṇayātmanaḥ /
upasthiteyaṃ kalyāṇī nāmni kīrtita eva yat

vanyavṛttirimāṃ śaśvadātmānugamanena gām /
vidyāmabhyasaneneva prasādayitumarhasi

prasthitāyāṃ pratiṣṭhethāḥ sthitāyāṃ sthānamācareḥ /
niṣaṇṇāyāṃ niṣīdāsyāṃ pītāmbhasi piverapaḥ

vadhūrbhaktimatī caināmarcitāmā tapovanāt /
prayātāṃ prātaranvetu sāyaṃ pratyudvrajedapi

ityā prasādādasyāstvaṃ paricaryāparo bhava /
avighnamastu te stheyāḥ piteva dhuri putriṇām

tatheti pratijagrāha prītimānsaparigrahaḥ /
ādeśaṃ deśakālajñaḥ śiṣyaḥ śāsiturānataḥ

atha pradoṣe doṣajñaḥ saṃveśāya viśāṃ patim /
sūnuḥ sūnṛtavāksraṣṭurvisasarjorjitaśriyam

satyāmapi tapaḥsiddhau niyamāpekṣayā muniḥ /
kalpavitkalpayāmāsa vanyāmevāsya saṃvidhām

nirdiṣṭāṃ kulapatinā sa parṇaśālāmadhyāsya prayataparigrahadvitīyaḥ /
tacchiṣyādhyayananiveditāvasānāṃ saṃviṣṭaḥ kuśaśayane niśāṃ nināya