રઘુવંશ-કસ્હ્મ્ · અધ્યાય 1

કાલિદાસ: રઘુવંશ
વાગર્થાવિવ સમ્પૃક્તૌ વાગર્થપ્રતિપત્તયે ।
જગતઃ પિતરૌ વન્દે પાર્વતીપરમેશ્વરૌ

ક્વ સૂર્યપ્રભવો વંશઃ ક્વ ચાલ્પવિષયા મતિઃ ।
તિતીર્ષુર્દુસ્તરં મોહાદુડુપેનાસ્મિ સાગરમ્

મન્દઃ કવિયશઃપ્રાર્થી ગમિષ્યામ્યવહાસ્યતામ્ ।
પ્રાંશુલભ્યે ફલે લોભાદુદ્બાહુરિવ વામનઃ

અથવા કૃતવાગ્દ્વારે વંશે ઽસ્મિન્પૂર્વસૂરિભિઃ ।
મણૌ વજ્રસમુત્કીર્ણે સૂત્રસ્યેવાસ્તિ મે ગતિઃ

સો ઽહમાજન્મશુદ્ધાનામાફલોદયકર્મણામ્ ।
આસમુદ્રક્ષિતીશાનામાનાકરથવર્ત્મનામ્

યથાવિધિહુતાગ્નીનાં યથાકામાર્ચિતાર્થિનામ્ ।
યથાપરાધદણ્ડાનાં યથાકાલપ્રબોધિનામ્

ત્યાગાય સમ્ભૃતાર્થાનાં સત્યાય મિતભાષિણામ્ ।
યશસે વિજિગીષૂણાં પ્રજાયૈ ગૃહમેધિનામ્

શૈશવે ઽભ્યસ્તવિદ્યાનાં યૌવને વિષયૈષિણામ્ ।
વાર્દ્ધકે મુનિવૃત્તીનાં યોગેનાન્તે તનુત્યજામ્

રઘૂણામન્વયં વક્ષ્યે તનુવાગ્વિભવો ઽપિ સન્ ।
તદ્ગુણૈઃ કર્ણમાગત્ય ચાપલાય પ્રતારિતઃ

તં સન્તઃ શ્રોતુમર્હન્તિ સદસદ્વ્યક્તિહેતવઃ ।
હેમ્નઃ સંલક્ષ્યતે હ્યગ્નૌ વિશુદ્ધિઃ શ્યામિકાપિ વા

વૈવસ્વતો મનુર્નામ માનનીયો મનીષિણામ્ ।
આસીન્મહીક્ષિતામાદ્યઃ પ્રણવશ્છન્દસામિવ

તદન્વયે શુદ્ધિમતિ પ્રસૂતઃ શુદ્ધિમત્તરઃ ।
દિલીપ ઇતિ રાજેન્દુરિન્દુઃ ક્ષીરનિધાવિવ

વ્યૂઢોરસ્કો વૃષસ્કન્ધઃ સાલપ્રાંશુર્મહાભુજઃ ।
આત્મકર્મક્ષમં દેહં ક્ષાત્રો ધર્મ ઇવાશ્રિતઃ

સર્વાતિરિક્તસારેણ સર્વતેજોભિભાવિના ।
સ્થિતઃ સર્વોન્નતેનોર્વીં ક્રાન્ત્વા મેરુરિવાત્મના

આકારસદૃશપ્રજ્ઞઃ પ્રજ્ઞયા સદૃશાગમઃ ।
આગમૈઃ સદૃશારમ્ભઃ પ્રારમ્ભસદૃશોદયઃ

ભીમકાન્તૈર્નૃપગુણૈઃ સ બભૂવોપજીવિનામ્ ।
અધૃષ્યશ્ચાભિગમ્યશ્ચ યાદોરત્નૈરિવાર્ણવઃ

રેખામાત્રમપિ ક્ષુણ્ણાદાત્મનો વર્ત્મનઃ પરમ્ ।
ન વ્યતીયુઃ પ્રજાસ્તસ્ય નિયન્તુર્નેમિવૃત્તયઃ

પ્રજાનામેવ ભૂત્યર્થં સ તાભ્યો બલિમગ્રહીત્ ।
સહસ્રગુણમુત્સ્રષ્ટુમાદત્તે હિ રસં રવિઃ

સેના પરિચ્છદસ્તસ્ય દ્વયમેવાર્થસાધનમ્ ।
શાસ્ત્રે ચ વ્યાપૃતા બુદ્ધિર્મૌર્વી ધનુષિ ચાતતા

તસ્ય સંવૃતમન્ત્રસ્ય ગૂઢાકારેઙ્ગિતસ્ય ચ ।
ફલાનુમેયાઃ પ્રારમ્ભાઃ સંસ્કારાઃ પ્રાક્તના ઇવ

જુગોપાત્માનમત્રસ્તો ભેજે ધર્મમનાતુરઃ ।
અગૃધ્નુરાદદે સો ઽર્થાનસક્તઃ સુખમન્વભૂત્

જ્ઞાને મૌનં ક્ષમા શક્તૌ ત્યાગે શ્લાઘાવિપર્યયઃ ।
ગુણા ગુણાનુબન્ધિત્વાત્તસ્ય સપ્રસવા ઇવ

અનાકૃષ્ટસ્ય વિષયૈર્વિદ્યાનાં પારદૃશ્વનઃ ।
તસ્ય ધર્મરતેરાસીદ્વૃદ્ધત્વં જરસા વિના

પ્રજાનાં વિનયાધાનાદ્રક્ષણાદ્ભરણાદપિ ।
સ પિતા પિતરસ્તાસાં કેવલં જન્મહેતવઃ

સ્થિત્યૈ દણ્ડયતો દણ્ડ્યાન્પરિણેતુઃ પ્રસૂતયે ।
અપ્યર્થકામૌ તસ્યાસ્તાં ધર્મ એવ મનીષિણઃ

દુદોહ ગાં સ યજ્ઞાય સસ્યાય મઘવા દિવમ્ ।
સમ્પદ્વિનિમયેનોભૌ દધતુર્ભુવનદ્વયમ્

ન કિલાનુયયુસ્તસ્ય રાજાનો રક્ષિતુર્યશઃ ।
વ્યાવૃત્તા યત્પરસ્વેભ્યઃ શ્રુતૌ તસ્કરતા સ્થિતા

દ્વેષ્યો ઽપિ સમ્મતઃ શિષ્ટસ્તસ્યાર્તસ્ય યથૌષધમ્ ।
ત્યાજ્યો દુષ્ટઃ પ્રિયો ઽપ્યાસીદ્દષ્ટો ઽઙ્ગુષ્ઠ ઇવાહિના

તં વેધા વિદધે નૂનં મહાભૂતસમાધિના ।
તથા હિ સર્વે તસ્યાસન્પરાર્થૈકફલા ગુણાઃ

સ વેલાવપ્રવલયાં પરિખીકૃતસાગરામ્ ।
અનન્યશાસનામુર્વીં શશાસૈકપુરીમિવ

તસ્ય દાક્ષિણ્યરૂઢેન નામ્ના માગધવંશજા ।
પત્ની સુદક્ષિણેત્યાસીદધ્વરસ્યેવ દક્ષિણા

કલત્રવન્તમાત્માનમવરોધે મહત્યપિ ।
તયા મેને મનસ્વિન્યા લક્ષ્મ્યા ચ વસુધાધિપઃ

તસ્યામાત્માનુરૂપાયામાત્મજન્મસમુત્સુકઃ ।
વિલમ્બિતફલૈઃ કાલં સ નિનાય મનોરથૈઃ

ગઙ્ગાં ભગીરથેનેવ પૂર્વેષાં પાવનક્ષમામ્ ।
ઈપ્સતા સન્તતિં ન્યસ્તા તેન મન્ત્રિષુ કોસલા

અથાભ્યર્ચ્ય વિધાતારં પ્રયતૌ પુત્રકામ્યયા ।
તૌ દમ્પતી વસિષ્ઠસ્ય ગુરોર્જગ્મતુરાશ્રમમ્

સ્નિગ્ધગમ્ભીરનિર્ઘોષમેકં સ્યન્દનમાશ્રિતૌ ।
પ્રાવૃષેણ્યં પયોવાહં વિદ્યુદૈરાવતાવિવ

મા ભૂદાશ્રમપીડેતિ પરિમેયપુરઃસરૌ ।
વશાનાગૌ સગન્ધાલ્પકલભાનુગતાવિવ

સેવ્યમાનૌ સુખસ્પર્શૈઃ સાલનિર્યાસગન્ધિભિઃ ।
પુષ્પરેણૂત્કિરૈર્વાતૈરાધૂતવનરાજિભિઃ

પવનસ્યાનુકૂલત્વાત્પ્રાર્થનાસિદ્ધિશંસિનઃ ।
રજોભિસ્તુરગોત્કીર્ણૈરસ્પૃષ્ટાલકવેષ્ટનૌ

હૈયઙ્ગવીનમાદાય ઘોષવૃદ્ધાનુપાગતાન્ ।
નામધેયાનિ પૃચ્છન્તૌ વન્યાનાં માર્ગશાખિનામ્

સરસીષ્વરવિન્દાનાં વીચિવિક્ષોભશીતલમ્ ।
આમોદમુપજિઘ્રન્તૌ સ્વનિઃશ્વાસાનુકારિણમ્

મનોભિરામાઃ શૃણ્વન્તૌ રથનેમિસ્વનોન્મુખૈઃ ।
ષડ્જસંવાદિનીઃ કેકા દ્વિધા ભિન્નાઃ શિખણ્ડિભિઃ

પરસ્પરાક્ષિસાદૃશ્યમદૂરોજ્ઝિતવર્ત્મસુ ।
મૃગદ્વન્દ્વેષુ પશ્યન્તૌ સ્યન્દનાબદ્ધદૃષ્ટિષુ

શ્રેણિબન્ધાદ્વિતન્વદ્ભિરસ્તમ્ભાં તોરણસ્રજમ્ ।
સારસૈઃ કલનિર્હ્રાદૈઃ ક્વચિદુન્નમિતાનનૌ

ગ્રામેષ્વાત્મનિસૃષ્ટેષુ યૂપચિહ્નેષુ યજ્વનામ્ ।
અમોઘાઃ પ્રતિગૃહ્ણન્તાવર્ઘ્યાનુપદમાશિષઃ

કાપ્યભિખ્યા તયોરાસીદ્વ્રજતોઃ શુદ્ધવેશયોઃ ।
હિમનિર્મુક્તયોર્યોગે ચિત્રાચન્દ્રમસોરિવ

તત્તદ્ભૂમિપતિઃ પત્ન્યૈ દર્શયન્પ્રિયદર્શનઃ ।
અપિ લઙ્ઘિતમધ્વાનં બુબુધે ન બુધોપમઃ

સ દુષ્પ્રાપયશાઃ પ્રાપદાશ્રમં શ્રાન્તવાહનઃ ।
સાયં સંયમિનસ્તસ્ય મહર્ષેર્મહિષીસખઃ

વનાન્તરાદુપાવૃત્તૈઃ સ્કન્ધાસક્તસમિત્કુશૈઃ ।
અગ્નિપ્રત્યુદ્ગમાત્પૂતૈઃ પૂર્યમાણં તપસ્વિભિઃ

સેકાન્તે મુનિકન્યાભિર્વિવિક્તીકૃતવૃક્ષકમ્ ।
આશ્વાસાય વિહઙ્ગાનામાલવાલામ્બુપાયિનામ્

આતપાપાયસઙ્ક્ષિપ્તનીવારાસુ નિષાદિભિઃ ।
મૃગૈર્વર્તિતરોમન્થમુટજાઙ્ગનભૂમિષુ

આકીર્ણમૃષિપત્નીનામુટજદ્વારરોધિભિઃ ।
અપત્યૈરિવ નીવારભાગધેયોચિતૈર્મૃગૈઃ

અભ્યુદ્ધૃતાગ્નિપિશુનૈરતિથીનાશ્રમોન્મુખાન્ ।
પુનાનં પવનોદ્ધૂતૈર્ધૂમૈરાહુતિગન્ધિભિઃ

અથ યન્તારમાદિશ્ય ધુર્યાન્વિશ્રમયેતિ સઃ ।
તામવારોહયત્પત્નીં રથાદવરુરોહ ચ

તસ્મૈ સભ્યાઃ સભાર્યાય ગોપ્ત્રે ગુપ્તતમેન્દ્રિયાઃ ।
અર્હણામર્હતે ચક્રુર્મુનયો નયચક્ષુષે

વિધેઃ સાયન્તનસ્યાન્તે સ દદર્શ તપોનિધિમ્ ।
અન્વાસિતમરુન્ધત્યા સ્વાહયેવ હવિર્ભુજમ્

તયોર્જગૃહતુઃ પાદૌ રાજા રાજ્ઞી ચ માગધી ।
તૌ ગુરુર્ગુરુપત્ની ચ પ્રીત્યા પ્રતિનનન્દતુઃ

આતિથેયસ્તમાતિથ્યવિનીતાધ્વપરિશ્રમમ્ ।
પપ્રચ્છ કુશલં રાજ્યે રાજ્યાશ્રમમુનિં મુનિઃ

અથાથર્વનિધેસ્તસ્ય વિજિતારિપુરઃ પુરઃ ।
અર્થ્યામર્થપતિર્વાચમાદદે વદતાં વરઃ

ઉપપન્નં નનુ શિવં સપ્તસ્વઙ્ગેષુ યસ્ય મે ।
દૈવીનાં માનુષીણાં ચ પ્રતિકર્તા ત્વમાપદામ્

તવ મન્ત્રકૃતો મન્ત્રૈર્દૂરાત્સંયમિતારિભિઃ ।
પ્રત્યાદિશ્યન્ત ઇવ મે દૃષ્ટલક્ષ્યભિદઃ શરાઃ

હવિરાવર્જિતં હોતસ્ત્વયા વિધિવદગ્નિષુ ।
વૃષ્ટીભવતિ સસ્યાનામવગ્રહવિશોષિણામ્

પુરુષાયુષજીવિન્યો નિરાતઙ્કા નિરીતયઃ ।
યન્મદીયાઃ પ્રજાસ્તત્ર હેતુસ્ત્વદ્બ્રહ્મવર્ચસમ્

તદેવં ચિન્ત્યમાનસ્ય ગુરુણા બ્રહ્મયોનિના ।
સાનુબન્ધાઃ કથં ન સ્યુઃ સમ્પદો મે નિરાપદઃ

કિં તુ વધ્વાં તવૈતસ્યામદૃષ્ટસદૃશપ્રજમ્ ।
ન મામવતિ સદ્વીપા રત્નસૂરપિ મેદિની

મત્પરં દુર્લભં મત્વા નૂનમાવર્જિતં મયા ।
પયઃ પૂર્વે સ્વનિઃશ્વાસકદુષ્ણમુપભુઞ્જતે

સો ઽહમિજ્યાવિશુદ્ધાત્મા પ્રજાલોપનિમીલિતઃ ।
પ્રકાશશ્ચાન્ધકારશ્ચ લોકાલોક ઇવાચલઃ

લોકાન્તરસુખં પુણ્યં તપોદાનસમુદ્ભવમ્ ।
સન્તતિઃ શુદ્ધવંશ્યા તુ પરત્રેહ ચ શર્મણે

તયા હીનં વિનેતા માં કથં પશ્યન્ન દૂયતે ।
સિક્તં સ્વયમિવ સ્નેહાદ્વન્ધ્યમાશ્રમવૃક્ષકમ્

અસહ્યપીડં ભગવન્નૃણબન્ધમવૈહિ મે ।
અરુન્તુદમિવાલાનં નવબદ્ધસ્ય દન્તિનઃ

તસ્માદ્યથા વિમુચ્યેયં સંવિધાતું તથાર્હસિ ।
ઇક્ષ્વાકૂણાં દુરાપે ઽર્થે ત્વદધીના હિ સિદ્ધયઃ

ઇતિ વિજ્ઞાપિતો રાજ્ઞા ધ્યાનસ્તિમિતલોચનઃ ।
ક્ષણમાત્રમૃષિસ્તસ્થૌ સુપ્તમીન ઇવ હ્રદઃ

સો ઽપશ્યત્પ્રણિધાનેન સન્તતિસ્તમ્ભકારણમ્ ।
ભાવિતાત્મા ભુવો ભર્તુરથૈનં પ્રત્યબોધયત્

પુરા શક્રમુપસ્થાય તવોર્વીં પ્રતિયાસ્યતઃ ।
આસીત્કલ્પતરુચ્છાયાસેવિની સુરભિઃ પથિ

ઇમાં દેવીમૃતુસ્નાતાં સ્મૃત્વા સપદિ સત્વરઃ ।
પ્રદક્ષિણક્રિયાતીતસ્તસ્યાઃ કોપમજીજનઃ

અવજાનાસિ માં યસ્માદતસ્તે ન ભવિષ્યતિ ।
મત્પ્રસૂતિમનારાધ્ય પ્રજેતિ ત્વા શશાપ સા

સ શાપો ન ત્વયા રાજન્ન ચ સારથિના શ્રુતઃ ।
નદત્યાકાશગઙ્ગાયાઃ સ્રોતસ્યુદ્દામદિગ્ગજે

અવૈમિ તદપધ્યાનાદ્યત્નાપેક્ષં મનોરથમ્ ।
પ્રતિબધ્નાતિ હિ શ્રેયઃ પૂજ્યપૂજાવ્યતિક્રમઃ

હવિષે દીર્ઘસત્ત્રસ્ય સા ચેદાનીં પ્રચેતસઃ ।
ભુજઙ્ગપિહિતદ્વારં પાતાલમધિતિષ્ઠતિ

સ ત્વમેકાન્તરાં તસ્યા મદીયાં વત્સમાતરમ્ ।
આરાધય સપત્નીકઃ સા વાં કામં પ્રદાસ્યતિ

ઇતિ વાદિન એવાસ્ય હોતુરાહુતિસાધનમ્ ।
અનિન્દ્યા નન્દિની નામ ધેનુરાવવૃતે વનાત્

તામ્રા લલાટજાં રાજિં બિભ્રતી સાસિતેતરામ્ ।
સન્ધ્યા પ્રાતિપદેનેવ વ્યતિભિન્ના હિમાંશુના

ભુવં કોષ્ણેન કુણ્ડોધ્ની મેધ્યેનાવભૃથાદપિ ।
પ્રસ્નવેનાભિવર્ષન્તી વત્સાલોકપ્રવર્તિના

રજઃકણૈઃ ખુરોદ્ધૂતૈઃ સ્પૃશદ્ભિર્ગાત્રમન્તિકાત્ ।
તીર્થાભિષેકજાં શુદ્ધિમાદધાના મહીક્ષિતઃ

તાં પુણ્યદર્શનાં દૃષ્ટ્વા નિમિત્તજ્ઞસ્તપોધનઃ ।
યાજ્યમાશંસિતાવન્ધ્યપ્રાર્થનં પુનરબ્રવીત્

અદૂરવર્તિનીં સિદ્ધિં રાજન્વિગણયાત્મનઃ ।
ઉપસ્થિતેયં કલ્યાણી નામ્નિ કીર્તિત એવ યત્

વન્યવૃત્તિરિમાં શશ્વદાત્માનુગમનેન ગામ્ ।
વિદ્યામભ્યસનેનેવ પ્રસાદયિતુમર્હસિ

પ્રસ્થિતાયાં પ્રતિષ્ઠેથાઃ સ્થિતાયાં સ્થાનમાચરેઃ ।
નિષણ્ણાયાં નિષીદાસ્યાં પીતામ્ભસિ પિવેરપઃ

વધૂર્ભક્તિમતી ચૈનામર્ચિતામા તપોવનાત્ ।
પ્રયાતાં પ્રાતરન્વેતુ સાયં પ્રત્યુદ્વ્રજેદપિ

ઇત્યા પ્રસાદાદસ્યાસ્ત્વં પરિચર્યાપરો ભવ ।
અવિઘ્નમસ્તુ તે સ્થેયાઃ પિતેવ ધુરિ પુત્રિણામ્

તથેતિ પ્રતિજગ્રાહ પ્રીતિમાન્સપરિગ્રહઃ ।
આદેશં દેશકાલજ્ઞઃ શિષ્યઃ શાસિતુરાનતઃ

અથ પ્રદોષે દોષજ્ઞઃ સંવેશાય વિશાં પતિમ્ ।
સૂનુઃ સૂનૃતવાક્સ્રષ્ટુર્વિસસર્જોર્જિતશ્રિયમ્

સત્યામપિ તપઃસિદ્ધૌ નિયમાપેક્ષયા મુનિઃ ।
કલ્પવિત્કલ્પયામાસ વન્યામેવાસ્ય સંવિધામ્

નિર્દિષ્ટાં કુલપતિના સ પર્ણશાલામધ્યાસ્ય પ્રયતપરિગ્રહદ્વિતીયઃ ।
તચ્છિષ્યાધ્યયનનિવેદિતાવસાનાં સંવિષ્ટઃ કુશશયને નિશાં નિનાય