Language

ENहिગુ
Scripture Library

Priyadarśikā · Chapter 4

4.1

tad yāvad idānīṃ śayanīyaṃ gatvā devyāḥ prasādanopāyaṃ cintayāmi |
(iti niṣkrāntāḥ sarve |)
iti tṛtiyo 'ṅkaḥ |
[p. 45]
cathurtho 'ṅkaḥ
(tataḥ praviśati Manoramā)
Manoramā - (sodvegam |) aho diggha-rosadā devīe | ettiaṃ kālaṃ baddhāe pia-sahīe Āraṇṇiāe uvari aṇukampaṃ ṇa geṇhai | sā tavassiṇī attaṇo bandhaṇassa kileseṇa taha ṇa saṃtappadi jaha bhaṭṭiṇo daṃsaṇa-ṇirāsadāe | īrisaṃ ca se dukkhaṃ jeṇa ajja evva attāṇaṃ vāvādaantī mae kahaṃ vi ṇivāridā | edaṃ uttantaṃ bhaṭṭiṇo ṇivedehi tti Vasantaaṃ bhaṇia āada mhi | [ aho dīrgha-roṣatā devyāḥ | etāvantaṃ kālaṃ baddhāyā api priya-sakhyā Āraṇyikāyā upary anukampāṃ na gṛhṇāti | sā tapasviny ātmano bandhanasya kleśena tathā na saṃtapyate yathā bhartur darśana-nirāśatayā | īdṛśaṃ cāsyā duḥkhaṃ yenādyaivātmānaṃ vyāpādayantī mayā katham api nivāritā | etaṃ vṛttāntaṃ bhartre nivedayeti Vasantakaṃ bhaṇitvāgatāsmi |
(tataḥ praviśati Kāñcanamālā |)
Kāñcanamālā - kahaṃ aṇṇesantīe vi mae bhaavaī Saṃkiccāaṇī ṇa diṭṭhā | tā edaṃ vi dāva Maṇoramaṃ pucchissam | (upasṛtya |) Maṇorame avi jāṇāsi kahiṃ bhaavaī Saṃkiccāaṇi tti | [ kathaṃ anviṣyantyāpi mayā bhagavatī Sāṅkṛtyāyanī na dṛṣṭā | (vilokya|) tad etām api tāvan Manoramāṃ prakṣyāmi | (upasṛtya |) Manorame api jānāsi kutra bhagavatī Sāṅkṛtyāyanīti |]
Manoramā - (vilokyāśrūṇi pramṛjya |) halā Kancaṇamāle diṭṭhā | kim uṇa tāe paoaṇam | [ halā Kāñcanamāle dṛṣṭā | kiṃ punas tayā prayojanam |]
Kāñcanamālā - Maṇorame ajja devīe Aṃgāravadīe leho pesido | tassi vācide bappha- puṇṇa-ṇaaṇā diḍhaṃ saṃtappiduṃ āraddhā devī | tā viṇodaṇa-ṇimittaṃ tāe bhaavadiṃ aṇṇesāmi | [ Manorame adya devyāṅgāravatyā lekhaḥ preṣitaḥ | tasmin vācite bāṣpa-pūrṇa-nayanā dṛḍhaṃ saṃtaptum ārabdhā devī | tad vinodana-nimittaṃ tasyā bhagavatīṃ anviṣyāmi |]
[p. 46]
Manoramā - halā kiṃ uṇa tassiṃ lehe ālihidaṃ | [ halā kiṃ punas tasmiṃl lekha ālikhitam |]
Kāñcanamālā - jā maha bhaiṇī sā tava jaṇaṇī evva | tāe bhattā Diḍhavammā tādo de | tā tava kiṃ edaṃ āakkhidavvaṃ | tassa samahiaṃ saṃvaccharaṃ Kaliṃga-hadaeṇa baddhassa | tā ṇa juttaṃ edaṃ uttantaṃ aṇ-iṭṭhaṃ suṇia samīva-ṭṭhidassa samatthassa bhattuṇo de evvam udāsīṇattaṇaṃ olambiduṃ tti | [ yā mama bhaginī sā tava janany eva | tasyā bhartā Dṛḍhavarmā tātas te | tat tava kim etad ākhyātavyaṃ | tasya samadhikaṃ saṃvatsaraṃ Kaliṅga-hatakena baddhasya | tan na yuktam etaṃ vṛttāntam an-iṣṭaṃ śrutvā samīpa sthitasya samarthasya bhartus ta evam udāsīnatvam avalambitum iti |]
Manoramā - halā Kancaṇamāle | jadā dāva aaṃ uttanto bhaṭṭiṇīe ṇa keṇa vi viṇṇaviidavvo tti bhaṭṭiṇā āṇattaṃ tā keṇa uṇa dāṇiṃ so leho suṇāvido | [ halā Kāñcanamāle | yadā tāvad ayaṃ vṛttānto bhaṭṭinyai na kenāpi vijñāpitavya iti bhartrājñaptaṃ tat kena punar idānīṃ sa lekhaḥ śrāvitaḥ |]
Kāñcanamālā - aṇuvāia tuṇhīṃ (sic) bhūdāe maha hatthādo geṇhia saaṃ evva bhaṭṭiṇīe vāido | [ anuvācya tūṣṇīṃ bhūtāyā mama hastād gṛhītvā svayam eva bhaṭṭiṇyā vācitaḥ |]
Manoramā - teṇa gaccha tumaṃ | esā kkhu devī tāe evva saha danta-valahīe ciṭṭhai | teṇa gaccha tvaṃ | [ eṣā khalu devī tayaiva saha danta-valabhyāṃ tiṣṭhati |]
Kāñcanamālā - teṇa hi bhaṭṭiṇī-saāsaṃ gamissaṃ | [ tena hi bhaṭṭinī-sakāśaṃ gamiṣyāmi |]
(iti niṣkrāntā |)
Manoramā - ciraṃ khu me Āraṇṇiā-saāsādo āadāe | diḍhaṃ ca ṇivviṇṇā sā tavassiṇī attaṇo jīvideṇa | kadāi accāhidaṃ bhave | tā tahi evva gacchāmi (Kale : -ahmi) | [ ciraṃ khalu ma Āraṇyikā-sakāśād āgatāyāḥ | dṛḍhaṃ ca nirviṇṇā sā tapasviny ātmano jīvitena | kadā cid aty-āhitaṃ bhavet | tat tatraiva gacchāmi | (iti niṣkrāntā |)
(iti praveśakaḥ |)
[p. 47]
(tataḥ praviśati sodvegāsana-sthā Vāsavadattā Sāṅkṛtyāyanī vibhavataś ca parivāraḥ)
Sāṅkṛtyāyanī - rāja-putri alam udvegena | nedṛśo Vatsa-rājaḥ | katham itthaṃ gatam api bhavatyā mātṛ-ṣvasṛ-patiṃ vijñāya Vatsa-rājo niścintaṃ sthāsyati |
Vāsavadattā - (sāsram|) bhaavadi adi-ujjuā dāṇiṃ tumaṃ | jassa mae ṇa kajjaṃ tassa mama-kerayeṇa kiṃ kajjaṃ | ajjuāe juttaṃ mama edaṃ ālihiduṃ | sā uṇa ṇa āṇādi ajja vi tārisī ṇa Vāsavadatte tti | tuha uṇa edaṃ Āraṇṇiāe uttantaṃ paccakkhaṃ | tā kahaṃ edaṃ bhaṇāsi | [ bhagavati ati(ṛjukedānīṃ tvam | yasya mayā na kāryaṃ tasya madīyena kiṃ kāryam | mātur yuktaṃ mamaitad ālikhituṃ | sā punar na jānāty adyāpi tādṛśī na Vāsavadatteti | tava punar eṣa Ārāṇyikā-vṛttāntaḥ pratyakṣaḥ | tat katham etad bhaṇāsi |
Sāṅkṛtyāyanī - yata eva me pratyakṣaṃ tata eva bravīmi | tena nanu kaumudī-mahotsave tvāṃ hāsayituṃ tathā krīḍitam |
Vāsavadattā - bhaavadi edaṃ ettha saccaṃ | taha hāsida mhi jeṇa bhaavadīe purado lajjāe kahaṃ vi ciṭṭhāmi | tā kiṃ ta-kkerakāe kahāe | ṇam edeṇa evva pakkha-vādeṇa ettiaṃ bhūmiṃ ṇīda mhi | [ bhagavati etad atra satyam | tathā hāsitāsmi yena bhagavatyāḥ purato lajjayā katham api tiṣṭhāmi | tat kiṃ tadīyayā kathayā | nanv etenaiva pakṣa-pātenaitāvatīṃ bhūmiṃ nītāsmi | (iti roditi |)
Sāṅkṛtyāyanī - alaṃ rāja-putri ruditena | nedṛśo Vatsa-rājaḥ | (vilokya |) athavā prāpta evāyaṃ yas te manyu-pramārjanaṃ karoti |
Vāsavadattā - maṇorahā dāṇiṃ ede bhaavadīe | [ manorathā idānīm ete bhagavatyāḥ |]
(tataḥ praviśati rājā vidūśakaś ca |)
rājā - vayasya ka idānīm abhyupāyaḥ priyāṃ mocayitum |
vidūṣakaḥ - bho vaassa munca visādaṃ | ahaṃ de uvāaṃ kahaissaṃ | [ bho vayasya muñca viṣādam | ahaṃ ta upāyaṃ kathayiṣyāmi |]
[p. 48]
rājā - (sa-harṣam) vayasya tvaritataram abhidhīyatām |
vidūṣakaḥ - bho tumaṃ dāva aṇea-samara saṃghaṭṭha-ppahāva-bāhu-sālī | puṇo vi aṇea-gaa-turaa-paāi-duvvisaha-bala-samudido | tā savva-bala-saṃdoheṇa anteuraṃ su-pīḍiaṃ karia dāṇim evva Āraṇṇiaṃ muncāvehi | [ bho tvaṃ tāvad aneka-samara-saṃghaṭṭa-prabhāva-bāhu-śālī | punar apy aneka-gaja-turaga-padāti-durviṣaha-bala-samuditaḥ | tat sarva-bala-saṃdohenāntaḥpuraṃ su-pīḍitaṃ kṛtvedānīm evāraṇyikāṃ mocaya |]
rājā - vayasya a-śakyam upadiṣṭam |
vidūṣakaḥ - kim ettha a-sakkaṃ | jado dāva kujja-vāmaṇa-buḍḍha-añcui-vajjido maṇusso avaro ṇatthi tarhi | [ kim atrāśakyam | yatas tāvat kubja-vāmana-vṛddha-kañcuki-varjito manuṣyo 'paro nāsti tatra |]

rājā - (sāvajñam) mūrkha kim asaṃbaddhaṃ pralapasi | devyāḥ prasādaṃ muktvā nānyas tasyā mokṣaṇābhyupāyaḥ | tat kathaya kathaṃ devīṃ prasādayāmi |
vidūṣakaḥ - bho māsovavāsaṃ karia jīvidaṃ dhārehi | evvaṃ devī Caṇḍī pasīdissadi | [ bhoḥ māsopavāsaṃ kṛtvā jīvitaṃ dhāraya | evaṃ devī Caṇḍī prasatsyati |]
rājā - (vihasya) alaṃ parihāsena | kathaya kathaṃ devīṃ prasādayāmi |
dhṛṣṭaḥ kiṃ purato 'varudhya vihasan gṛhṇāmi kaṇṭhe priyāṃ
kiṃ vā cāṭu-śata-prapañca-racanā-prītāṃ kariṣyāmi tām /
kiṃ tiṣṭhāmi kṛtāñjalir nipatito devyāḥ puraḥ pādayoḥ
satyaṃ satyam aho na vedmy anunayo devyāḥ kathaṃ syād iti

4.2

[p. 49]
tad ehi | devī-sakāśam eva gacchāvaḥ |
vidūṣakaḥ - bho gaccha tumaṃ | ahaṃ dāṇiṃ evva bandhaṇādo kahaṃ vi paribbhaṃsia āado mhi | to ṇa gamissaṃ | [ bhoḥ gaccha tvam | ahaṃ punar idānīm eva bandhanāt katham api paribhraśyāgato 'smi | tan na gamiṣyāmi |]
rājā - (vihasya kaṇṭhe gṛhītvā balān nivartayati |) mūrkha āgamyatām āgamyatām | (parikramyāvalokya ca) iyaṃ devī danta-balabhī-madhyam adhyāste | yāvad upasarpāmi | (sa-lajjam upasarpati)
(Vāsavadattā sa-khedam āsanād uttiṣṭhati |)
rājā -
kiṃ muktam āsanam alaṃ mayi sambhrameṇa
notthātum ittham ucitaṃ mama tānta-madhye /
dṛṣṭi-prasāda-vidhi-mātra-hṛto jano 'yam
aty-ādareṇa kim iti kriyate vilakṣaḥ

4.3

Vāsavadattā - (mukhaṃ nirūpya) ajja-utta vilakkho dāṇiṃ tumaṃ hosi | [ ārya-putra vilakṣa idānīṃ tvaṃ bhavasi |]
rājā - priye satyam ahaṃ vilakṣaḥ | yat pratyakṣa 'dṛṣṭāparādho 'pi bhavatīṃ prasādayituṃ vyavasito 'smi |
Sāṅkṛtyāyanī - (āsanaṃ nirdiśya |) mahā-rāja kriyatām āsana-parigrahaḥ |
rājā - (āsanaṃ nirdiśya |) ita ito devy upaviśatu |
(Vāsavadattā bhūmāv upaviśati)
rājā - āḥ kathaṃ bhūmāv upaviṣṭā devī | aham apy atraivopaviśāmi | (iti bhūmāv upaviśya kṛtāñjaliḥ |) priye prasīda prasīda | kim evaṃ praṇate 'pi mayi gambhīrataraṃ kopam udvahasi |
[p. 50]
bhrū-bhaṅgaṃ na karoṣi rodiṣi muhur mugdhekṣaṇe kevalaṃ
nātiprasphuritādharānavarataṃ niḥśvāsam evojjhasi /
vācaṃ nāpi dadāsi tiṣṭhasi paraṃ pradhyāna-namrānanā
kopas te stimito nipīḍayati māṃ gūḍha-prahāropamaḥ

4.4

priye prasīda prasīda | (iti pādayoḥ patati |)
Vāsavadattā - adi-suhido ṇaṃ si | kiṃ dāṇiṃ dukkhidaṃ jaṇaṃ viāresi | uṭṭhehi ko ettha kuvido | [ ati-sukhito nanv asi | kim idānīṃ duḥkhitaṃ janaṃ vikārayasi | uttiṣṭha ko 'tra kupitaḥ |]
Sāṅkṛtyāyanī - uttiṣṭha mahā-rāja | kim anena | anyad eva tāvad udvega-kāraṇam asyāḥ |
rājā - (sa-saṃbhramam |) bhagavati kim anyat |
(Sāṅkrtyāyanī karṇe kathayati |)
rājā - (vihasya) yady evam alam udvegena mayāpi jñātam | siddha evāsmin prayojane devīṃ tu diṣṭyā vardhayiṣyāmīti noktam | anyathā katham ahaṃ Dṛḍhavarma-vṛttānte visrabdhas tiṣṭhāmi | tat katipayāny ahāni tad vārtāyā āgatāyāḥ | idaṃ ca tatra vartate |
asmad-balair Vijayasena-puraḥsarais tair
ākrānta-bāhya-viṣayo vihata-pratāpaḥ /
durgaṃ Kaliṅga-hatakaḥ sahasā praviśya
prākāra-mātra-śaraṇo 'śaraṇaḥ kṛto 'sau

4.5

[p. 51]
tad avasthaṃ ca taṃ
nirdiṣṭākrānta-mandaṃ pratidina-viramad-vīra-dāsera-vṛttaṃ
śaśvat-saṃśīryamāṇa-dvipa-turaga-nara-kṣīṇa-niḥśeṣa-sainyam /
adya śvo vā vibhagne jhaṭiti mama balaiḥ sarvatas tatra durge
baddhaṃ yuddhe hataṃ vā bhagavati na cirāc chroṣyasi tvaṃ Kaliṅgam

4.6

Sāṅkṛtyāyanī - rāja-putri prathamataram eva bhavatyāḥ kathitaṃ mayā katham apratividhāya Vatsa-rājaḥ sthāsyatīti |
Vāsavadattā - jai evvaṃ piaṃ me | [ yady evaṃ priyaṃ me |]
(praviśya |)
pratīhārī - jedu jedu bhaṭṭā | eso kkhu Viaaseṇo Diḍhavamma-kañcuī-sahido harisa- samupphulla-loaṇo piaṃ ṇivedidu-kāmo duvāre ciṭṭhai | [ jayatu jayatu bhartā | eṣa khalu Vijayaseno Dṛḍhavarma-kañcuki-sahito harṣa-samutphulla-locanaḥ priyaṃ nivedayitu-kāmo dvāre tiṣṭhati |]
Vāsavadattā - (sa-smitam |) bhaavadi jaha takkemi paridosida mhi ajja-utteṇetti [ bhagavati yathā tarkayāmi paritoṣitāsmy ārya-putreṇeti |]
Sāṅkṛtyāyanī - Vatsa-rāja-pakṣa-pātinī khalv ahaṃ na kiṃ cid api bravīmi |
rājā - śīghraṃ praveśaya tau |
pratīhārī - taha | [ tathā |]
(iti niśkrāntā)
(tataḥ praviśati Vijayasenaḥ Kañcukī ca |)
Vijayasenaḥ - bhoḥ kañcukin | adya svāmi-pādā draṣṭavyā iti yat satyam an-upamaṃ kam api sukhātiśayam anubhavāmi |
[p. 52]
kañcukī - Vijayasena a-vitatham etat | paśya |
sukha-nirbharo 'nyathāpi svāminam avalokya bhavati bhṛtya-janaḥ /
kiṃ punar ari-bala-vighaṭana-nirvyūḍha-prabhu-niyoga-bharaḥ

4.7

ubhau - (upasṛtya) jayatu jayatu svāmī |
(rājā ubhāv api pariṣvajate |)
kañcukī - deva diṣṭyā vardhase |
hatvā Kaliṅga-hatakaṃ hy asmat-svāmī niveśito rājye /
devasya samādeśo nirvyūḍho Vijayasenena

4.8

Vāsavadattā - ai bhaavai ahijāṇāsi edaṃ kañcuiṃ | [ ayi bhagavati abhijānāsy etaṃ kañcukinam |]
Sāṅkṛtyāyanī - kathaṃ nābhijānāmi | nanu sa eṣa yasya haste mātṛ-ṣvasā te patrikām anupreṣitavatī |
rājā - sādhu Vijayasenena mahā-vyāpāro 'nuṣṭhitaḥ |
(Vijayasenaḥ pādayoḥ patati)
rājā - devi diṣṭyā vardhase | pratiṣṭhito rājye Dṛḍhavarmā |
Vāsavadattā - (saharṣam|) aṇuggahida mhi | [ anugṛhītāsmi |]
vidūṣakaḥ - īrise abbhudae assiṃ rāa-ule edaṃ karaṇijjaṃ | (rājānaṃ nirdiśya vīṇā-vādanaṃ nāṭayan |) guru-pūā | (ātmano yajñopavītaṃ darśayan|) bamhaṇassa sakkāro | (Āraṇyikāṃ sūcayan|) savva-bandhaṇa-mokkho tti | [ īdṛśe 'bhyudaye 'smin rāja-kula etat karaṇīyam | (rājānaṃ nirdiśya vīṇā-vādanaṃ nāṭayan |) guru-pūjā | (ātmano yajñopavītaṃ darśayan|) brāhmaṇasya satkāraḥ | (Āraṇyikāṃ sūcayan|) sarva-bandhana-mokṣa iti |]
rājā - (Vāsavadattām apavārya choṭikāṃ dadat |) sādhu vayasya sādhu |
[p . 53] vidūṣakaḥ - hodi kahaṃ tumaṃ ṇa kiṃ vi ettha samādisasi | [ bhavati kathaṃ tvaṃ na kim apy atra samādiśasi |]
Vāsavadattā - (Sāṅkṛtyāyaṇīm avalokya sa-smitam |) moidā kkhu hadāseṇa Āraṇṇiā | [ mocitā khalu hatāśenāraṇyikā |]
Sāṅkṛtyāyanī - kiṃ vā tapasvinyānayā baddhayā |
Vāsavadattā - jaha bhaavadīe roadi | [ yathā bhagavatyai rocate |]
Sāṅkṛtyāyanī - yady evam aham eva gatvā tāṃ mocayiṣyāmi |
(iti niṣkrāntā)
kañcukī - idam aparaṃ saṃdiṣṭaṃ mahā-rājena Dṛḍhavarmaṇā | tvat-prasādāt sarvam eva yathābhilaṣitaṃ saṃpannaṃ | tad ete prāṇās tvadīyāḥ | yatheṣṭam imān viniyoktuṃ tvam eva pramāṇam iti |
(rājā sa-lajjam adho-mukhas tiṣṭhati |)
Vijayasenaḥ - deva na śakyam eva devaṃ prati prīti-viśeṣaṃ Dṛḍhavarmaṇaḥ kathayitum |
kañcukī - yady api tubhyaṃ pratipāditāyāḥ Priyadarśikāyā asmad-duhituḥ paribhraṃśān na me saṃbandho jāta iti duḥkham āsīt tathāpi Vāsavadattāyāḥ pariṇetrāpi tvayā tad apanītam eva |
Vāsavadattā - (sāsram |) ajja kañcui kahaṃ me bhaiṇī paribbhaṭṭhā | [ ārya kañcukin kathaṃ me bhaginī paribhraṣṭā |]
kañcukī - rāja-putri tasmin Kaliṅga-hatakāvaskande vidruteṣv itas tato 'ntaḥpura-janeṣu diṣṭyā dṛṣṭām idānīṃ na yuktam atra sthātum iti tām ahaṃ gṛhītvā Vatsa-rājāntikaṃ prasthitaḥ | tataḥ saṃcintya tāṃ Vindhyaketor haste nikṣipya nirgato 'smi | yāvat pratīpam āgacchāmi tāvat kair api tat sthānaṃ saha Vindhyaketunā smartavyatāṃ nītam |
[p. 54]
rājā - (sa-smitam|) Vijayasena kiṃ kathayasi |
kañcukī - tatra cānviṣyatā mayā na prāptā | tadā-prabhṛti nādyāpi vijñāyate kva vartata iti |
(praviśya Manoramā |)
Manoramā - bhaṭṭiṇī pāṇa-saṃsae vaṭṭai sā tavassiṇī | [ bhaṭṭini prāṇa-saṃśaye vartate sā tapasvinī |]
Vāsavadattā - (sāsram |) kim uṇa tumaṃ Piadaṃsaṇā-uttantaṃ jāṇāsi | [ kiṃ punas tvaṃ Priyadarśanā vṛttāntaṃ jānāsi |]
Manoramā - ṇa hu ahaṃ Piadaṃsaṇā-uttantaṃ jāṇāmi | esā kkhu Āraṇṇiā kalla- vvavadeseṇa āṇīdaṃ visaṃ pāia pāṇa-saṃsae vaṭṭadi tti evvaṃ mae ṇivedidaṃ | tā parittāadu bhaṭṭiṇī | [ na khalv ahaṃ Priyadarśanā-vṛttāntaṃ jānāmi | eṣā khalv Āraṇyikā kalya-vyapadeśenānītaṃ viṣaṃ pītvā prāṇa-saṃśaye vartata iti evaṃ mayā niveditam | tat paritrāyatām bhaṭṭinī |]
(rudatī pādayoḥ patati |)
Vāsavadattā - (sva-gatam|) ha ddhi ha ddhi | Piadaṃsaṇā-dukkhaṃ vi me antaridaṃ Āraṇṇiā-uttanteṇa | adi-dujjaṇo kkhu loo | kadāi maṃ aṇṇahā saṃbhāvaissadi | tā edaṃ ettha juttaṃ (prakāśam sa-saṃbhramam |)| Maṇorame lahu iha evva āṇehi taṃ | ṇāa-loādo gahida-visa-vijjo ajja-utto ettha kusalo | [ hā dhik hā dhik | Priyadarśanā-duḥkham api me 'ntaritam Āraṇyikā-vṛttāntena | ati-durjanaḥ khalu lokaḥ | kadācin mām anyathā saṃbhāvayiṣyati | tad etad atra yuktam | (prakāśam sa-saṃbhramam |) Manorame laghv ihaivānaya tām | nāga-lokād gṛhīta-viṣa-vidya ārya-putro 'tra kuśalaḥ |
(niṣkrāntā Manoramā | tataḥ praviśati Manoramayā dhṛtā-saviṣa-vegam ātmānaṃ nāṭayanty Āraṇyikā |)
Āraṇyikā - halā Maṇorame kīsa dāṇiṃ maṃ andhaāraṃ pavesesi | halā Manorame kasmād idānīṃ mām andhakāraṃ praveśayasi |
Manoramā - (sa-viṣādam |) haddhi haddhi | diṭṭhi vi se saṃkantā viseṇ'; evva | (Vāsavadattāṃ dṛṣṭvā |) bhaṭṭini lahu parittāehi lahu parittāehi | guru-bhūdaṃ se visaṃ | [ hā dhik hā dhik | dṛṣṭir api asyāḥ saṃkrāntā viṣeṇaiva | (Vāsavadattāṃ dṛṣṭvā |) bhaṭṭini laghu paritrāyasva laghu [p. 55] paritrāyasva | gurū bhūtam asyā viṣam |]
Vāsavadattā - (sa-saṃbhramaṃ rājānaṃ haste gṛhītvā |) ajja-utta uṭṭhehi uṭṭhehi | lahu vivajajjai kkhu esā tavassiṇī | [ ārya-putra uttiṣṭhottiṣṭha | laghu vipadyate khalv eṣā tapasvinī |]
(sarve paśyanti |)
kañcukī - (vilokya |) su-sadṛśī khalv iyaṃ mama rāja-putryāḥ Priyadarśanāyāḥ | (Vāsavadattāṃ nirdiśya) rāja-putri kuta iyaṃ kanyakā |
Vāsavadattā - ajja Vinjhakeuṇo duhidā | taṃ vāvādia Vijayaseṇeṇa āṇīdā | [ ārya Vindhyaketor duhitā | taṃ vyāpādya Vijayasenenānītā |]
kañcukī - kutas tasya duhitā | saiveyaṃ mama rāja-putrī | hā hato 'smi manda-bhāgyaḥ | (iti nipatya bhūmāv utthāya |) rāja-putri iyaṃ sā Priyadarśikā bhaginī te |
Vāsavadattā - ajja-utta parittāehi parittāehi | mama bhaiṇī vivajjai | [ ārya-putra paritrāyasva paritrāyasva | mama bhaginī vipadyate |]
rājā - samāśvasihi samāśvasihi | paśyāmas tāvat | kaṣṭaṃ bhoḥ kaṣṭam |
saṃjāta-sāndra-makaranda-rasāṃ krameṇa
pātuṃ gataś ca kalikāṃ kamalasya bhṛṅgaḥ /
dagdhā nipatya sahasaiva himena cāsau
vāme vidhau na hi phalanty abhivāñchitāni

4.9

Manorame pṛcchyatāṃ tāvat kiṃ te bodha iti |
Manoramā - sahi kiṃ de bodho | (sāsraṃ punaś cālayantī ) sahi ṇaṃ bhaṇāmi kiṃ de bodho tti | [ sakhi kiṃ te bodhaḥ | (sāsraṃ punaś cālayantī) sakhi nanu bhaṇāmi kiṃ te bodha iti |]
Priyadarśikā - (a-vispaṣṭam |) jaṃ edaṃ avasthānaṃ (sic) gadāe vi mae ṇa mahā-rāo diṭṭho | [ yad etad avasthāyāpi mayā na mahā-rājo dṛṣṭaḥ |]
(ity ardhokte bhūmau patati |)
[p. 56]
rājā - (sāsram|)
eṣā mīlayatīdam īkṣaṇa-yugaṃ jātā mamāndhā diśaḥ
kaṇṭho 'syāḥ pratirudhyate mama giro niryānti kṛcchrād imāḥ /
etasyāḥ śvasitaṃ hṛtaṃ mama tanur niśceṣṭatām āgatā
manye 'syā viṣa-vega eva hi paraṃ sarve tu duḥkhaṃ mama

4.10

Vāsavadattā - (sāsram) Piadaṃsaṇe uṭṭhehi uṭṭhehi | pekkha eso mahā-rāo ciṭṭhai | kahaṃ veaṇā vi se ṇaṭṭhā | kiṃ dāṇiṃ mae avarajjhaṃ aāṇantīe jeṇa kuvidā ṇālavasi | tā pasīda pasīda | uṭṭhehi uṭṭhehi | ṇa hu puṇo avarajjhissaṃ | (ūrdhvam avalokya) hā devva hadaa kiṃ dāṇiṃ mae avakidaṃ jeṇa edāvatthaṃ gadā me bhaiṇī ādaṃsidā | [ Priyadarśane uttiṣṭhottiṣṭha | paśyaiṣa mahā-rājas tiṣṭhati | kathaṃ vedanāpy asyā naṣṭā | kim idānīṃ mayāparāddhaṃ ajānatyā yena kupitā nālapasi | tat prasīda prasīda | uttiṣṭhottiṣṭha | na khalu punar aparātsyāmi | (ūrdhvam avalokya) hā daiva hataka | kim idānīṃ mayāpakṛtaṃ yenaitad avasthāṃ gatā me bhaginyādarśitā |]
(Priyadarśikāyā upari patati |)
vidūṣakaḥ - bho vaassa kahaṃ tumaṃ mūḍho via ciṭṭhasi | ṇa eso visādassa kālo | visamā kkhu gaī visassa | tā daṃsehi appaṇo vijjā-pahāvaṃ | [ bho vayasya kathaṃ tvaṃ mūḍha iva tiṣṭhasi | naiṣa viṣādasya kālaḥ | viṣamā khalu gatir viṣasya | tad darśaya ātmano vidyā-prabhāvam |]
rājā - satyam evaitat | (Priyadarśikām ālokya) mūḍha evāham etāvatīṃ velām | tad aham enāṃ jīvayāmi | salilaṃ salilam |
vidūṣakaḥ - (niṣkramya punaḥ praviśya) bho | edaṃ salilaṃ | [ bhoḥ etat salilam |]
(rājopasṛtya Priyadarśanāyā upari hastaṃ nidhāya mantra-smaraṇaṃ nāṭayati | Priyadarśikā śanair uttiṣṭhati |)
Vāsavadattā - ajja-utta diṭṭhiā paccujjīvidā me bhaiṇī | [ ārya-putra diṣṭyā pratyujjīvitā me bhaginī |]
[p. 57]
Vijayasenaḥ - aho devasya vidyā-prabhāvaḥ |
kañcukī - aho sarvatrāpratihatā narendratā devasya |
Priyadarśikā - (śanair utthāyopaviśya ca jṛmbhikāṃ nāṭayantī sa-viṣādam a-vispaṣṭam |) Maṇorame ciraṃ khu sutta mhi | [ Manorame ciraṃ khalu suptāsmi |]
vidūṣakaḥ - bho vaassa ṇivvūḍhaṃ de vedittaṇaṃ | [ bho vayasya nirvyūḍhaṃ te vaidyatvam |]
(Priyadarśikā sābhilāṣaṃ rājānaṃ nirūpya sa-lajjaṃ kiṃcid adho-mukhī tiṣṭhati |)
Vāsavadattā - (sa-harṣam |) ajja-utta | kiṃ dāṇiṃ vi esā aṇṇah'; evva karedi | [ ārya-putra kim idānīm apy eṣānyathaiva karoti |]
rājā - (sa-smitam |)
svabhāva-sthā dṛṣṭir na bhavati giro nāti viśadās
tanuḥ sīdaty eṣā prakaṭa-pulaka-sveda-kaṇikā /
yathā cāyaṃ kampaḥ stana-bhara-parikleśa-jananas
tathā nādyāpy asyā niyatam akhilaṃ śāmyati viṣam

4.11

kañcukī - (Priyadarśikāṃ nirdiśya |) rāja-putri eṣa te pitur ājñā-karaḥ | (iti pādayoḥ patati |)
Priyadarśikā - (vilokya |) kahaṃ kañcuī ajja-Viṇaavasū | (sāsram |) hā tāda | hā ajjūe | [ kathaṃ kañcukyārya Vinayavasuḥ | (sāsram |) hā tāta | hā mātaḥ |]
kañcukī - rāja-putri alaṃ ruditena | kuśalinau te pitarau | Vatsa-rāja-prabhāvāt punas tad avastham eva rājyam |
Vāsavadattā - (sāsram |) ehi alia-sīle | dāṇiṃ vi dāva bhaiṇiā siṇehaṃ daṃsehi | (kaṇṭhe gṛhītvā |) dāṇiṃ samassattha mhi | [ ehy alīka-śīle | idānīm api tāvad bhaginī snehaṃ darśaya | (kaṇṭhe gṛhītvā |) idānīṃ samāśvasitāsmi |]
[p. 58]
vidūṣakaḥ - hodi tumaṃ bhaiṇiṃ geṇhia kaṇṭhe evvaṃ parituṭṭhā si | vodiassa pāridosiaṃ visumaridaṃ | [ bhavati tvaṃ bhaginīṃ gṛhītvā kaṇṭha evaṃ parituṣṭāsi | vaidyasya pāritoṣikaṃ vismṛtam |]
Vāsavadattā - Vasantaa ṇa visumaridaṃ | [ Vasantaka na vismṛtam |]
vidūṣakaḥ - (rājānaṃ nirdiśya sa-smitam |) vodia pasārehi hatthaṃ | bhaiṇīe agga-hatthaṃ de pāridosiaṃ dāvissaṃ | [ vaidya prasāraya hastam | bhaginyā agra-hastaṃ te pāritoṣikaṃ dāpayiṣyāmi |]
(rājā hastaṃ prasārayati |)
(Vāsavadattā Priyadarśikā-hastam arpayati |)
rājā - (hastam upasaṃhṛtya |) kim anayā | sampraty eva katham api prasāditāsi |
Vāsavadattā - ko tumaṃ a-gaṇhiduṃ | puḍhamaṃ evva tādeṇa iaṃ diṇṇā | [ kas tvam a-grahītum | prathamam eva tāteneyaṃ dattā |]
vidūṣakaḥ - bho māṇaṇīā kkhu devī | mā se paḍiūlaṃ karehi | [ bho mānanīyā khalu devī | māsyāḥ pratikūlaṃ kuru |]
(Vāsavadattā rājño hastaṃ balād ākṛṣya Priyadarśikām arpayati |)
rājā - (sa-smitam |) devī prabhavati | kuto 'smākam anyathā kartuṃ vibhavaḥ |
Vāsavadattā - ajja-utta ado vi paraṃ kiṃ de piaṃ karīadu | [ ārya-putra ato 'pi paraṃ kiṃ te priyaṃ kriyatām | ]
rājā - kim ataḥ paraṃ priyam | paśya |
niḥśeṣaṃ Dṛḍhavarmaṇā punar api svaṃ rājyam adhyāsitaṃ
tvaṃ kopena su-dūram apy apahṛtā sadyaḥ prasannā mama /
jīvantī Priyadarśanā ca bhaginī bhūyas tvayā saṅgatā
kiṃ tat syād aparaṃ priyaṃ priyatame yat sāmprataṃ prārthyate

4.12

[p. 59]
tathāpīdam astu |
(bharata-vākyam |)
urvīm uddāma-sasyāṃ janayatu visṛjan Vāsavo vṛṣṭim iṣṭām
iṣṭais traiviṣṭapānām vidadhatu vidhivat prīṇanaṃ vipra-mukhyāḥ /
ākalpāntaṃ ca bhūyāt sthira-samupacitā saṃgatiḥ saj-janānāṃ
niḥśeṣaṃ yāntu śāntiṃ piśuna-jana-giro duḥsahā vajra-lepāḥ

Original text: Priyadarśikā · Edition: M.R. Kale's edition: Priyadarśikā of Śrī Harṣadeva, edited with an exhaustive introduction, a short Sanskrit commentary, various readings, a literal English translation, copious notes and useful appendices, Bombay : Gopal Narayana & Co 1928 (repr. Delhi et al. : Motilal Banarsidass 1977). · Data entry a Paris-3 Sorbonne-Nouvelle University group of Master students in Indology: Pilar Altinier Dominique Fradkine Clémentine Peroumal-Delavigne Carmen Sylvia Spiers · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc