પ્રિયદર્શિકા · અધ્યાય 4

તદ્ યાવદ્ ઇદાનીં શયનીયં ગત્વા દેવ્યાઃ પ્રસાદનોપાયં ચિન્તયામિ ।
(ઇતિ નિષ્ક્રાન્તાઃ સર્વે ।)
ઇતિ તૃતિયો ઽઙ્કઃ ।
[પ્. 45]
ચથુર્થો ઽઙ્કઃ
(તતઃ પ્રવિશતિ મનોરમા)
મનોરમા - (સોદ્વેગમ્ ।) અહો દિગ્ઘ-રોસદા દેવીએ । એત્તિઅં કાલં બદ્ધાએ પિઅ-સહીએ આરણ્ણિઆએ ઉવરિ અણુકમ્પં ણ ગેણ્હૈ । સા તવસ્સિણી અત્તણો બન્ધણસ્સ કિલેસેણ તહ ણ સંતપ્પદિ જહ ભટ્ટિણો દંસણ-ણિરાસદાએ । ઈરિસં ચ સે દુક્ખં જેણ અજ્જ એવ્વ અત્તાણં વાવાદઅન્તી મએ કહં વિ ણિવારિદા । એદં ઉત્તન્તં ભટ્ટિણો ણિવેદેહિ ત્તિ વસન્તઅં ભણિઅ આઅદ મ્હિ । [ અહો દીર્ઘ-રોષતા દેવ્યાઃ । એતાવન્તં કાલં બદ્ધાયા અપિ પ્રિય-સખ્યા આરણ્યિકાયા ઉપર્ય્ અનુકમ્પાં ન ગૃહ્ણાતિ । સા તપસ્વિન્ય્ આત્મનો બન્ધનસ્ય ક્લેશેન તથા ન સંતપ્યતે યથા ભર્તુર્ દર્શન-નિરાશતયા । ઈદૃશં ચાસ્યા દુઃખં યેનાદ્યૈવાત્માનં વ્યાપાદયન્તી મયા કથમ્ અપિ નિવારિતા । એતં વૃત્તાન્તં ભર્ત્રે નિવેદયેતિ વસન્તકં ભણિત્વાગતાસ્મિ ।
(તતઃ પ્રવિશતિ કાઞ્ચનમાલા ।)
કાઞ્ચનમાલા - કહં અણ્ણેસન્તીએ વિ મએ ભઅવઈ સંકિચ્ચાઅણી ણ દિટ્ઠા । તા એદં વિ દાવ મણોરમં પુચ્છિસ્સમ્ । (ઉપસૃત્ય ।) મણોરમે અવિ જાણાસિ કહિં ભઅવઈ સંકિચ્ચાઅણિ ત્તિ । [ કથં અન્વિષ્યન્ત્યાપિ મયા ભગવતી સાઙ્કૃત્યાયની ન દૃષ્ટા । (વિલોક્ય।) તદ્ એતામ્ અપિ તાવન્ મનોરમાં પ્રક્ષ્યામિ । (ઉપસૃત્ય ।) મનોરમે અપિ જાનાસિ કુત્ર ભગવતી સાઙ્કૃત્યાયનીતિ ।]
મનોરમા - (વિલોક્યાશ્રૂણિ પ્રમૃજ્ય ।) હલા કન્ચણમાલે દિટ્ઠા । કિમ્ ઉણ તાએ પઓઅણમ્ । [ હલા કાઞ્ચનમાલે દૃષ્ટા । કિં પુનસ્ તયા પ્રયોજનમ્ ।]
કાઞ્ચનમાલા - મણોરમે અજ્જ દેવીએ અંગારવદીએ લેહો પેસિદો । તસ્સિ વાચિદે બપ્ફ- પુણ્ણ-ણઅણા દિઢં સંતપ્પિદું આરદ્ધા દેવી । તા વિણોદણ-ણિમિત્તં તાએ ભઅવદિં અણ્ણેસામિ । [ મનોરમે અદ્ય દેવ્યાઙ્ગારવત્યા લેખઃ પ્રેષિતઃ । તસ્મિન્ વાચિતે બાષ્પ-પૂર્ણ-નયના દૃઢં સંતપ્તુમ્ આરબ્ધા દેવી । તદ્ વિનોદન-નિમિત્તં તસ્યા ભગવતીં અન્વિષ્યામિ ।]
[પ્. 46]
મનોરમા - હલા કિં ઉણ તસ્સિં લેહે આલિહિદં । [ હલા કિં પુનસ્ તસ્મિંલ્ લેખ આલિખિતમ્ ।]
કાઞ્ચનમાલા - જા મહ ભૈણી સા તવ જણણી એવ્વ । તાએ ભત્તા દિઢવમ્મા તાદો દે । તા તવ કિં એદં આઅક્ખિદવ્વં । તસ્સ સમહિઅં સંવચ્છરં કલિંગ-હદએણ બદ્ધસ્સ । તા ણ જુત્તં એદં ઉત્તન્તં અણ્-ઇટ્ઠં સુણિઅ સમીવ-ટ્ઠિદસ્સ સમત્થસ્સ ભત્તુણો દે એવ્વમ્ ઉદાસીણત્તણં ઓલમ્બિદું ત્તિ । [ યા મમ ભગિની સા તવ જનન્ય્ એવ । તસ્યા ભર્તા દૃઢવર્મા તાતસ્ તે । તત્ તવ કિમ્ એતદ્ આખ્યાતવ્યં । તસ્ય સમધિકં સંવત્સરં કલિઙ્ગ-હતકેન બદ્ધસ્ય । તન્ ન યુક્તમ્ એતં વૃત્તાન્તમ્ અન્-ઇષ્ટં શ્રુત્વા સમીપ સ્થિતસ્ય સમર્થસ્ય ભર્તુસ્ ત એવમ્ ઉદાસીનત્વમ્ અવલમ્બિતુમ્ ઇતિ ।]
મનોરમા - હલા કન્ચણમાલે । જદા દાવ અઅં ઉત્તન્તો ભટ્ટિણીએ ણ કેણ વિ વિણ્ણવિઇદવ્વો ત્તિ ભટ્ટિણા આણત્તં તા કેણ ઉણ દાણિં સો લેહો સુણાવિદો । [ હલા કાઞ્ચનમાલે । યદા તાવદ્ અયં વૃત્તાન્તો ભટ્ટિન્યૈ ન કેનાપિ વિજ્ઞાપિતવ્ય ઇતિ ભર્ત્રાજ્ઞપ્તં તત્ કેન પુનર્ ઇદાનીં સ લેખઃ શ્રાવિતઃ ।]
કાઞ્ચનમાલા - અણુવાઇઅ તુણ્હીં (સિચ્) ભૂદાએ મહ હત્થાદો ગેણ્હિઅ સઅં એવ્વ ભટ્ટિણીએ વાઇદો । [ અનુવાચ્ય તૂષ્ણીં ભૂતાયા મમ હસ્તાદ્ ગૃહીત્વા સ્વયમ્ એવ ભટ્ટિણ્યા વાચિતઃ ।]
મનોરમા - તેણ ગચ્છ તુમં । એસા ક્ખુ દેવી તાએ એવ્વ સહ દન્ત-વલહીએ ચિટ્ઠૈ । તેણ ગચ્છ ત્વં । [ એષા ખલુ દેવી તયૈવ સહ દન્ત-વલભ્યાં તિષ્ઠતિ ।]
કાઞ્ચનમાલા - તેણ હિ ભટ્ટિણી-સઆસં ગમિસ્સં । [ તેન હિ ભટ્ટિની-સકાશં ગમિષ્યામિ ।]
(ઇતિ નિષ્ક્રાન્તા ।)
મનોરમા - ચિરં ખુ મે આરણ્ણિઆ-સઆસાદો આઅદાએ । દિઢં ચ ણિવ્વિણ્ણા સા તવસ્સિણી અત્તણો જીવિદેણ । કદાઇ અચ્ચાહિદં ભવે । તા તહિ એવ્વ ગચ્છામિ (કલે : -અહ્મિ) । [ ચિરં ખલુ મ આરણ્યિકા-સકાશાદ્ આગતાયાઃ । દૃઢં ચ નિર્વિણ્ણા સા તપસ્વિન્ય્ આત્મનો જીવિતેન । કદા ચિદ્ અત્ય્-આહિતં ભવેત્ । તત્ તત્રૈવ ગચ્છામિ । (ઇતિ નિષ્ક્રાન્તા ।)
(ઇતિ પ્રવેશકઃ ।)
[પ્. 47]
(તતઃ પ્રવિશતિ સોદ્વેગાસન-સ્થા વાસવદત્તા સાઙ્કૃત્યાયની વિભવતશ્ ચ પરિવારઃ)
સાઙ્કૃત્યાયની - રાજ-પુત્રિ અલમ્ ઉદ્વેગેન । નેદૃશો વત્સ-રાજઃ । કથમ્ ઇત્થં ગતમ્ અપિ ભવત્યા માતૃ-ષ્વસૃ-પતિં વિજ્ઞાય વત્સ-રાજો નિશ્ચિન્તં સ્થાસ્યતિ ।
વાસવદત્તા - (સાસ્રમ્।) ભઅવદિ અદિ-ઉજ્જુઆ દાણિં તુમં । જસ્સ મએ ણ કજ્જં તસ્સ મમ-કેરયેણ કિં કજ્જં । અજ્જુઆએ જુત્તં મમ એદં આલિહિદું । સા ઉણ ણ આણાદિ અજ્જ વિ તારિસી ણ વાસવદત્તે ત્તિ । તુહ ઉણ એદં આરણ્ણિઆએ ઉત્તન્તં પચ્ચક્ખં । તા કહં એદં ભણાસિ । [ ભગવતિ અતિ(ઋજુકેદાનીં ત્વમ્ । યસ્ય મયા ન કાર્યં તસ્ય મદીયેન કિં કાર્યમ્ । માતુર્ યુક્તં મમૈતદ્ આલિખિતું । સા પુનર્ ન જાનાત્ય્ અદ્યાપિ તાદૃશી ન વાસવદત્તેતિ । તવ પુનર્ એષ આરાણ્યિકા-વૃત્તાન્તઃ પ્રત્યક્ષઃ । તત્ કથમ્ એતદ્ ભણાસિ ।
સાઙ્કૃત્યાયની - યત એવ મે પ્રત્યક્ષં તત એવ બ્રવીમિ । તેન નનુ કૌમુદી-મહોત્સવે ત્વાં હાસયિતું તથા ક્રીડિતમ્ ।
વાસવદત્તા - ભઅવદિ એદં એત્થ સચ્ચં । તહ હાસિદ મ્હિ જેણ ભઅવદીએ પુરદો લજ્જાએ કહં વિ ચિટ્ઠામિ । તા કિં ત-ક્કેરકાએ કહાએ । ણમ્ એદેણ એવ્વ પક્ખ-વાદેણ એત્તિઅં ભૂમિં ણીદ મ્હિ । [ ભગવતિ એતદ્ અત્ર સત્યમ્ । તથા હાસિતાસ્મિ યેન ભગવત્યાઃ પુરતો લજ્જયા કથમ્ અપિ તિષ્ઠામિ । તત્ કિં તદીયયા કથયા । નન્વ્ એતેનૈવ પક્ષ-પાતેનૈતાવતીં ભૂમિં નીતાસ્મિ । (ઇતિ રોદિતિ ।)
સાઙ્કૃત્યાયની - અલં રાજ-પુત્રિ રુદિતેન । નેદૃશો વત્સ-રાજઃ । (વિલોક્ય ।) અથવા પ્રાપ્ત એવાયં યસ્ તે મન્યુ-પ્રમાર્જનં કરોતિ ।
વાસવદત્તા - મણોરહા દાણિં એદે ભઅવદીએ । [ મનોરથા ઇદાનીમ્ એતે ભગવત્યાઃ ।]
(તતઃ પ્રવિશતિ રાજા વિદૂશકશ્ ચ ।)
રાજા - વયસ્ય ક ઇદાનીમ્ અભ્યુપાયઃ પ્રિયાં મોચયિતુમ્ ।
વિદૂષકઃ - ભો વઅસ્સ મુન્ચ વિસાદં । અહં દે ઉવાઅં કહૈસ્સં । [ ભો વયસ્ય મુઞ્ચ વિષાદમ્ । અહં ત ઉપાયં કથયિષ્યામિ ।]
[પ્. 48]
રાજા - (સ-હર્ષમ્) વયસ્ય ત્વરિતતરમ્ અભિધીયતામ્ ।
વિદૂષકઃ - ભો તુમં દાવ અણેઅ-સમર સંઘટ્ઠ-પ્પહાવ-બાહુ-સાલી । પુણો વિ અણેઅ-ગઅ-તુરઅ-પઆઇ-દુવ્વિસહ-બલ-સમુદિદો । તા સવ્વ-બલ-સંદોહેણ અન્તેઉરં સુ-પીડિઅં કરિઅ દાણિમ્ એવ્વ આરણ્ણિઅં મુન્ચાવેહિ । [ ભો ત્વં તાવદ્ અનેક-સમર-સંઘટ્ટ-પ્રભાવ-બાહુ-શાલી । પુનર્ અપ્ય્ અનેક-ગજ-તુરગ-પદાતિ-દુર્વિષહ-બલ-સમુદિતઃ । તત્ સર્વ-બલ-સંદોહેનાન્તઃપુરં સુ-પીડિતં કૃત્વેદાનીમ્ એવારણ્યિકાં મોચય ।]
રાજા - વયસ્ય અ-શક્યમ્ ઉપદિષ્ટમ્ ।
વિદૂષકઃ - કિમ્ એત્થ અ-સક્કં । જદો દાવ કુજ્જ-વામણ-બુડ્ઢ-અઞ્ચુઇ-વજ્જિદો મણુસ્સો અવરો ણત્થિ તર્હિ । [ કિમ્ અત્રાશક્યમ્ । યતસ્ તાવત્ કુબ્જ-વામન-વૃદ્ધ-કઞ્ચુકિ-વર્જિતો મનુષ્યો ઽપરો નાસ્તિ તત્ર ।]

રાજા - (સાવજ્ઞમ્) મૂર્ખ કિમ્ અસંબદ્ધં પ્રલપસિ । દેવ્યાઃ પ્રસાદં મુક્ત્વા નાન્યસ્ તસ્યા મોક્ષણાભ્યુપાયઃ । તત્ કથય કથં દેવીં પ્રસાદયામિ ।
વિદૂષકઃ - ભો માસોવવાસં કરિઅ જીવિદં ધારેહિ । એવ્વં દેવી ચણ્ડી પસીદિસ્સદિ । [ ભોઃ માસોપવાસં કૃત્વા જીવિતં ધારય । એવં દેવી ચણ્ડી પ્રસત્સ્યતિ ।]
રાજા - (વિહસ્ય) અલં પરિહાસેન । કથય કથં દેવીં પ્રસાદયામિ ।
ધૃષ્ટઃ કિં પુરતો ઽવરુધ્ય વિહસન્ ગૃહ્ણામિ કણ્ઠે પ્રિયાં
કિં વા ચાટુ-શત-પ્રપઞ્ચ-રચના-પ્રીતાં કરિષ્યામિ તામ્ ।
કિં તિષ્ઠામિ કૃતાઞ્જલિર્ નિપતિતો દેવ્યાઃ પુરઃ પાદયોઃ
સત્યં સત્યમ્ અહો ન વેદ્મ્ય્ અનુનયો દેવ્યાઃ કથં સ્યાદ્ ઇતિ

[પ્. 49]
તદ્ એહિ । દેવી-સકાશમ્ એવ ગચ્છાવઃ ।
વિદૂષકઃ - ભો ગચ્છ તુમં । અહં દાણિં એવ્વ બન્ધણાદો કહં વિ પરિબ્ભંસિઅ આઅદો મ્હિ । તો ણ ગમિસ્સં । [ ભોઃ ગચ્છ ત્વમ્ । અહં પુનર્ ઇદાનીમ્ એવ બન્ધનાત્ કથમ્ અપિ પરિભ્રશ્યાગતો ઽસ્મિ । તન્ ન ગમિષ્યામિ ।]
રાજા - (વિહસ્ય કણ્ઠે ગૃહીત્વા બલાન્ નિવર્તયતિ ।) મૂર્ખ આગમ્યતામ્ આગમ્યતામ્ । (પરિક્રમ્યાવલોક્ય ચ) ઇયં દેવી દન્ત-બલભી-મધ્યમ્ અધ્યાસ્તે । યાવદ્ ઉપસર્પામિ । (સ-લજ્જમ્ ઉપસર્પતિ)
(વાસવદત્તા સ-ખેદમ્ આસનાદ્ ઉત્તિષ્ઠતિ ।)
રાજા -
કિં મુક્તમ્ આસનમ્ અલં મયિ સમ્ભ્રમેણ
નોત્થાતુમ્ ઇત્થમ્ ઉચિતં મમ તાન્ત-મધ્યે ।
દૃષ્ટિ-પ્રસાદ-વિધિ-માત્ર-હૃતો જનો ઽયમ્
અત્ય્-આદરેણ કિમ્ ઇતિ ક્રિયતે વિલક્ષઃ

વાસવદત્તા - (મુખં નિરૂપ્ય) અજ્જ-ઉત્ત વિલક્ખો દાણિં તુમં હોસિ । [ આર્ય-પુત્ર વિલક્ષ ઇદાનીં ત્વં ભવસિ ।]
રાજા - પ્રિયે સત્યમ્ અહં વિલક્ષઃ । યત્ પ્રત્યક્ષ ઽદૃષ્ટાપરાધો ઽપિ ભવતીં પ્રસાદયિતું વ્યવસિતો ઽસ્મિ ।
સાઙ્કૃત્યાયની - (આસનં નિર્દિશ્ય ।) મહા-રાજ ક્રિયતામ્ આસન-પરિગ્રહઃ ।
રાજા - (આસનં નિર્દિશ્ય ।) ઇત ઇતો દેવ્ય્ ઉપવિશતુ ।
(વાસવદત્તા ભૂમાવ્ ઉપવિશતિ)
રાજા - આઃ કથં ભૂમાવ્ ઉપવિષ્ટા દેવી । અહમ્ અપ્ય્ અત્રૈવોપવિશામિ । (ઇતિ ભૂમાવ્ ઉપવિશ્ય કૃતાઞ્જલિઃ ।) પ્રિયે પ્રસીદ પ્રસીદ । કિમ્ એવં પ્રણતે ઽપિ મયિ ગમ્ભીરતરં કોપમ્ ઉદ્વહસિ ।
[પ્. 50]
ભ્રૂ-ભઙ્ગં ન કરોષિ રોદિષિ મુહુર્ મુગ્ધેક્ષણે કેવલં
નાતિપ્રસ્ફુરિતાધરાનવરતં નિઃશ્વાસમ્ એવોજ્ઝસિ ।
વાચં નાપિ દદાસિ તિષ્ઠસિ પરં પ્રધ્યાન-નમ્રાનના
કોપસ્ તે સ્તિમિતો નિપીડયતિ માં ગૂઢ-પ્રહારોપમઃ

પ્રિયે પ્રસીદ પ્રસીદ । (ઇતિ પાદયોઃ પતતિ ।)
વાસવદત્તા - અદિ-સુહિદો ણં સિ । કિં દાણિં દુક્ખિદં જણં વિઆરેસિ । ઉટ્ઠેહિ કો એત્થ કુવિદો । [ અતિ-સુખિતો નન્વ્ અસિ । કિમ્ ઇદાનીં દુઃખિતં જનં વિકારયસિ । ઉત્તિષ્ઠ કો ઽત્ર કુપિતઃ ।]
સાઙ્કૃત્યાયની - ઉત્તિષ્ઠ મહા-રાજ । કિમ્ અનેન । અન્યદ્ એવ તાવદ્ ઉદ્વેગ-કારણમ્ અસ્યાઃ ।
રાજા - (સ-સંભ્રમમ્ ।) ભગવતિ કિમ્ અન્યત્ ।
(સાઙ્ક્ર્ત્યાયની કર્ણે કથયતિ ।)
રાજા - (વિહસ્ય) યદ્ય્ એવમ્ અલમ્ ઉદ્વેગેન મયાપિ જ્ઞાતમ્ । સિદ્ધ એવાસ્મિન્ પ્રયોજને દેવીં તુ દિષ્ટ્યા વર્ધયિષ્યામીતિ નોક્તમ્ । અન્યથા કથમ્ અહં દૃઢવર્મ-વૃત્તાન્તે વિસ્રબ્ધસ્ તિષ્ઠામિ । તત્ કતિપયાન્ય્ અહાનિ તદ્ વાર્તાયા આગતાયાઃ । ઇદં ચ તત્ર વર્તતે ।
અસ્મદ્-બલૈર્ વિજયસેન-પુરઃસરૈસ્ તૈર્
આક્રાન્ત-બાહ્ય-વિષયો વિહત-પ્રતાપઃ ।
દુર્ગં કલિઙ્ગ-હતકઃ સહસા પ્રવિશ્ય
પ્રાકાર-માત્ર-શરણો ઽશરણઃ કૃતો ઽસૌ

[પ્. 51]
તદ્ અવસ્થં ચ તં
નિર્દિષ્ટાક્રાન્ત-મન્દં પ્રતિદિન-વિરમદ્-વીર-દાસેર-વૃત્તં
શશ્વત્-સંશીર્યમાણ-દ્વિપ-તુરગ-નર-ક્ષીણ-નિઃશેષ-સૈન્યમ્ ।
અદ્ય શ્વો વા વિભગ્ને ઝટિતિ મમ બલૈઃ સર્વતસ્ તત્ર દુર્ગે
બદ્ધં યુદ્ધે હતં વા ભગવતિ ન ચિરાચ્ છ્રોષ્યસિ ત્વં કલિઙ્ગમ્

સાઙ્કૃત્યાયની - રાજ-પુત્રિ પ્રથમતરમ્ એવ ભવત્યાઃ કથિતં મયા કથમ્ અપ્રતિવિધાય વત્સ-રાજઃ સ્થાસ્યતીતિ ।
વાસવદત્તા - જૈ એવ્વં પિઅં મે । [ યદ્ય્ એવં પ્રિયં મે ।]
(પ્રવિશ્ય ।)
પ્રતીહારી - જેદુ જેદુ ભટ્ટા । એસો ક્ખુ વિઅઅસેણો દિઢવમ્મ-કઞ્ચુઈ-સહિદો હરિસ- સમુપ્ફુલ્લ-લોઅણો પિઅં ણિવેદિદુ-કામો દુવારે ચિટ્ઠૈ । [ જયતુ જયતુ ભર્તા । એષ ખલુ વિજયસેનો દૃઢવર્મ-કઞ્ચુકિ-સહિતો હર્ષ-સમુત્ફુલ્લ-લોચનઃ પ્રિયં નિવેદયિતુ-કામો દ્વારે તિષ્ઠતિ ।]
વાસવદત્તા - (સ-સ્મિતમ્ ।) ભઅવદિ જહ તક્કેમિ પરિદોસિદ મ્હિ અજ્જ-ઉત્તેણેત્તિ [ ભગવતિ યથા તર્કયામિ પરિતોષિતાસ્મ્ય્ આર્ય-પુત્રેણેતિ ।]
સાઙ્કૃત્યાયની - વત્સ-રાજ-પક્ષ-પાતિની ખલ્વ્ અહં ન કિં ચિદ્ અપિ બ્રવીમિ ।
રાજા - શીઘ્રં પ્રવેશય તૌ ।
પ્રતીહારી - તહ । [ તથા ।]
(ઇતિ નિશ્ક્રાન્તા)
(તતઃ પ્રવિશતિ વિજયસેનઃ કઞ્ચુકી ચ ।)
વિજયસેનઃ - ભોઃ કઞ્ચુકિન્ । અદ્ય સ્વામિ-પાદા દ્રષ્ટવ્યા ઇતિ યત્ સત્યમ્ અન્-ઉપમં કમ્ અપિ સુખાતિશયમ્ અનુભવામિ ।
[પ્. 52]
કઞ્ચુકી - વિજયસેન અ-વિતથમ્ એતત્ । પશ્ય ।
સુખ-નિર્ભરો ઽન્યથાપિ સ્વામિનમ્ અવલોક્ય ભવતિ ભૃત્ય-જનઃ ।
કિં પુનર્ અરિ-બલ-વિઘટન-નિર્વ્યૂઢ-પ્રભુ-નિયોગ-ભરઃ

ઉભૌ - (ઉપસૃત્ય) જયતુ જયતુ સ્વામી ।
(રાજા ઉભાવ્ અપિ પરિષ્વજતે ।)
કઞ્ચુકી - દેવ દિષ્ટ્યા વર્ધસે ।
હત્વા કલિઙ્ગ-હતકં હ્ય્ અસ્મત્-સ્વામી નિવેશિતો રાજ્યે ।
દેવસ્ય સમાદેશો નિર્વ્યૂઢો વિજયસેનેન

વાસવદત્તા - ઐ ભઅવૈ અહિજાણાસિ એદં કઞ્ચુઇં । [ અયિ ભગવતિ અભિજાનાસ્ય્ એતં કઞ્ચુકિનમ્ ।]
સાઙ્કૃત્યાયની - કથં નાભિજાનામિ । નનુ સ એષ યસ્ય હસ્તે માતૃ-ષ્વસા તે પત્રિકામ્ અનુપ્રેષિતવતી ।
રાજા - સાધુ વિજયસેનેન મહા-વ્યાપારો ઽનુષ્ઠિતઃ ।
(વિજયસેનઃ પાદયોઃ પતતિ)
રાજા - દેવિ દિષ્ટ્યા વર્ધસે । પ્રતિષ્ઠિતો રાજ્યે દૃઢવર્મા ।
વાસવદત્તા - (સહર્ષમ્।) અણુગ્ગહિદ મ્હિ । [ અનુગૃહીતાસ્મિ ।]
વિદૂષકઃ - ઈરિસે અબ્ભુદએ અસ્સિં રાઅ-ઉલે એદં કરણિજ્જં । (રાજાનં નિર્દિશ્ય વીણા-વાદનં નાટયન્ ।) ગુરુ-પૂઆ । (આત્મનો યજ્ઞોપવીતં દર્શયન્।) બમ્હણસ્સ સક્કારો । (આરણ્યિકાં સૂચયન્।) સવ્વ-બન્ધણ-મોક્ખો ત્તિ । [ ઈદૃશે ઽભ્યુદયે ઽસ્મિન્ રાજ-કુલ એતત્ કરણીયમ્ । (રાજાનં નિર્દિશ્ય વીણા-વાદનં નાટયન્ ।) ગુરુ-પૂજા । (આત્મનો યજ્ઞોપવીતં દર્શયન્।) બ્રાહ્મણસ્ય સત્કારઃ । (આરણ્યિકાં સૂચયન્।) સર્વ-બન્ધન-મોક્ષ ઇતિ ।]
રાજા - (વાસવદત્તામ્ અપવાર્ય છોટિકાં દદત્ ।) સાધુ વયસ્ય સાધુ ।
[પ્ . 53] વિદૂષકઃ - હોદિ કહં તુમં ણ કિં વિ એત્થ સમાદિસસિ । [ ભવતિ કથં ત્વં ન કિમ્ અપ્ય્ અત્ર સમાદિશસિ ।]
વાસવદત્તા - (સાઙ્કૃત્યાયણીમ્ અવલોક્ય સ-સ્મિતમ્ ।) મોઇદા ક્ખુ હદાસેણ આરણ્ણિઆ । [ મોચિતા ખલુ હતાશેનારણ્યિકા ।]
સાઙ્કૃત્યાયની - કિં વા તપસ્વિન્યાનયા બદ્ધયા ।
વાસવદત્તા - જહ ભઅવદીએ રોઅદિ । [ યથા ભગવત્યૈ રોચતે ।]
સાઙ્કૃત્યાયની - યદ્ય્ એવમ્ અહમ્ એવ ગત્વા તાં મોચયિષ્યામિ ।
(ઇતિ નિષ્ક્રાન્તા)
કઞ્ચુકી - ઇદમ્ અપરં સંદિષ્ટં મહા-રાજેન દૃઢવર્મણા । ત્વત્-પ્રસાદાત્ સર્વમ્ એવ યથાભિલષિતં સંપન્નં । તદ્ એતે પ્રાણાસ્ ત્વદીયાઃ । યથેષ્ટમ્ ઇમાન્ વિનિયોક્તું ત્વમ્ એવ પ્રમાણમ્ ઇતિ ।
(રાજા સ-લજ્જમ્ અધો-મુખસ્ તિષ્ઠતિ ।)
વિજયસેનઃ - દેવ ન શક્યમ્ એવ દેવં પ્રતિ પ્રીતિ-વિશેષં દૃઢવર્મણઃ કથયિતુમ્ ।
કઞ્ચુકી - યદ્ય્ અપિ તુભ્યં પ્રતિપાદિતાયાઃ પ્રિયદર્શિકાયા અસ્મદ્-દુહિતુઃ પરિભ્રંશાન્ ન મે સંબન્ધો જાત ઇતિ દુઃખમ્ આસીત્ તથાપિ વાસવદત્તાયાઃ પરિણેત્રાપિ ત્વયા તદ્ અપનીતમ્ એવ ।
વાસવદત્તા - (સાસ્રમ્ ।) અજ્જ કઞ્ચુઇ કહં મે ભૈણી પરિબ્ભટ્ઠા । [ આર્ય કઞ્ચુકિન્ કથં મે ભગિની પરિભ્રષ્ટા ।]
કઞ્ચુકી - રાજ-પુત્રિ તસ્મિન્ કલિઙ્ગ-હતકાવસ્કન્દે વિદ્રુતેષ્વ્ ઇતસ્ તતો ઽન્તઃપુર-જનેષુ દિષ્ટ્યા દૃષ્ટામ્ ઇદાનીં ન યુક્તમ્ અત્ર સ્થાતુમ્ ઇતિ તામ્ અહં ગૃહીત્વા વત્સ-રાજાન્તિકં પ્રસ્થિતઃ । તતઃ સંચિન્ત્ય તાં વિન્ધ્યકેતોર્ હસ્તે નિક્ષિપ્ય નિર્ગતો ઽસ્મિ । યાવત્ પ્રતીપમ્ આગચ્છામિ તાવત્ કૈર્ અપિ તત્ સ્થાનં સહ વિન્ધ્યકેતુના સ્મર્તવ્યતાં નીતમ્ ।
[પ્. 54]
રાજા - (સ-સ્મિતમ્।) વિજયસેન કિં કથયસિ ।
કઞ્ચુકી - તત્ર ચાન્વિષ્યતા મયા ન પ્રાપ્તા । તદા-પ્રભૃતિ નાદ્યાપિ વિજ્ઞાયતે ક્વ વર્તત ઇતિ ।
(પ્રવિશ્ય મનોરમા ।)
મનોરમા - ભટ્ટિણી પાણ-સંસએ વટ્ટૈ સા તવસ્સિણી । [ ભટ્ટિનિ પ્રાણ-સંશયે વર્તતે સા તપસ્વિની ।]
વાસવદત્તા - (સાસ્રમ્ ।) કિમ્ ઉણ તુમં પિઅદંસણા-ઉત્તન્તં જાણાસિ । [ કિં પુનસ્ ત્વં પ્રિયદર્શના વૃત્તાન્તં જાનાસિ ।]
મનોરમા - ણ હુ અહં પિઅદંસણા-ઉત્તન્તં જાણામિ । એસા ક્ખુ આરણ્ણિઆ કલ્લ- વ્વવદેસેણ આણીદં વિસં પાઇઅ પાણ-સંસએ વટ્ટદિ ત્તિ એવ્વં મએ ણિવેદિદં । તા પરિત્તાઅદુ ભટ્ટિણી । [ ન ખલ્વ્ અહં પ્રિયદર્શના-વૃત્તાન્તં જાનામિ । એષા ખલ્વ્ આરણ્યિકા કલ્ય-વ્યપદેશેનાનીતં વિષં પીત્વા પ્રાણ-સંશયે વર્તત ઇતિ એવં મયા નિવેદિતમ્ । તત્ પરિત્રાયતામ્ ભટ્ટિની ।]
(રુદતી પાદયોઃ પતતિ ।)
વાસવદત્તા - (સ્વ-ગતમ્।) હ દ્ધિ હ દ્ધિ । પિઅદંસણા-દુક્ખં વિ મે અન્તરિદં આરણ્ણિઆ-ઉત્તન્તેણ । અદિ-દુજ્જણો ક્ખુ લોઓ । કદાઇ મં અણ્ણહા સંભાવૈસ્સદિ । તા એદં એત્થ જુત્તં (પ્રકાશમ્ સ-સંભ્રમમ્ ।)। મણોરમે લહુ ઇહ એવ્વ આણેહિ તં । ણાઅ-લોઆદો ગહિદ-વિસ-વિજ્જો અજ્જ-ઉત્તો એત્થ કુસલો । [ હા ધિક્ હા ધિક્ । પ્રિયદર્શના-દુઃખમ્ અપિ મે ઽન્તરિતમ્ આરણ્યિકા-વૃત્તાન્તેન । અતિ-દુર્જનઃ ખલુ લોકઃ । કદાચિન્ મામ્ અન્યથા સંભાવયિષ્યતિ । તદ્ એતદ્ અત્ર યુક્તમ્ । (પ્રકાશમ્ સ-સંભ્રમમ્ ।) મનોરમે લઘ્વ્ ઇહૈવાનય તામ્ । નાગ-લોકાદ્ ગૃહીત-વિષ-વિદ્ય આર્ય-પુત્રો ઽત્ર કુશલઃ ।
(નિષ્ક્રાન્તા મનોરમા । તતઃ પ્રવિશતિ મનોરમયા ધૃતા-સવિષ-વેગમ્ આત્માનં નાટયન્ત્ય્ આરણ્યિકા ।)
આરણ્યિકા - હલા મણોરમે કીસ દાણિં મં અન્ધઆરં પવેસેસિ । હલા મનોરમે કસ્માદ્ ઇદાનીં મામ્ અન્ધકારં પ્રવેશયસિ ।
મનોરમા - (સ-વિષાદમ્ ।) હદ્ધિ હદ્ધિ । દિટ્ઠિ વિ સે સંકન્તા વિસેણ્ઽ; એવ્વ । (વાસવદત્તાં દૃષ્ટ્વા ।) ભટ્ટિનિ લહુ પરિત્તાએહિ લહુ પરિત્તાએહિ । ગુરુ-ભૂદં સે વિસં । [ હા ધિક્ હા ધિક્ । દૃષ્ટિર્ અપિ અસ્યાઃ સંક્રાન્તા વિષેણૈવ । (વાસવદત્તાં દૃષ્ટ્વા ।) ભટ્ટિનિ લઘુ પરિત્રાયસ્વ લઘુ [પ્. 55] પરિત્રાયસ્વ । ગુરૂ ભૂતમ્ અસ્યા વિષમ્ ।]
વાસવદત્તા - (સ-સંભ્રમં રાજાનં હસ્તે ગૃહીત્વા ।) અજ્જ-ઉત્ત ઉટ્ઠેહિ ઉટ્ઠેહિ । લહુ વિવજજ્જૈ ક્ખુ એસા તવસ્સિણી । [ આર્ય-પુત્ર ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ । લઘુ વિપદ્યતે ખલ્વ્ એષા તપસ્વિની ।]
(સર્વે પશ્યન્તિ ।)
કઞ્ચુકી - (વિલોક્ય ।) સુ-સદૃશી ખલ્વ્ ઇયં મમ રાજ-પુત્ર્યાઃ પ્રિયદર્શનાયાઃ । (વાસવદત્તાં નિર્દિશ્ય) રાજ-પુત્રિ કુત ઇયં કન્યકા ।
વાસવદત્તા - અજ્જ વિન્ઝકેઉણો દુહિદા । તં વાવાદિઅ વિજયસેણેણ આણીદા । [ આર્ય વિન્ધ્યકેતોર્ દુહિતા । તં વ્યાપાદ્ય વિજયસેનેનાનીતા ।]
કઞ્ચુકી - કુતસ્ તસ્ય દુહિતા । સૈવેયં મમ રાજ-પુત્રી । હા હતો ઽસ્મિ મન્દ-ભાગ્યઃ । (ઇતિ નિપત્ય ભૂમાવ્ ઉત્થાય ।) રાજ-પુત્રિ ઇયં સા પ્રિયદર્શિકા ભગિની તે ।
વાસવદત્તા - અજ્જ-ઉત્ત પરિત્તાએહિ પરિત્તાએહિ । મમ ભૈણી વિવજ્જૈ । [ આર્ય-પુત્ર પરિત્રાયસ્વ પરિત્રાયસ્વ । મમ ભગિની વિપદ્યતે ।]
રાજા - સમાશ્વસિહિ સમાશ્વસિહિ । પશ્યામસ્ તાવત્ । કષ્ટં ભોઃ કષ્ટમ્ ।
સંજાત-સાન્દ્ર-મકરન્દ-રસાં ક્રમેણ
પાતું ગતશ્ ચ કલિકાં કમલસ્ય ભૃઙ્ગઃ ।
દગ્ધા નિપત્ય સહસૈવ હિમેન ચાસૌ
વામે વિધૌ ન હિ ફલન્ત્ય્ અભિવાઞ્છિતાનિ

મનોરમે પૃચ્છ્યતાં તાવત્ કિં તે બોધ ઇતિ ।
મનોરમા - સહિ કિં દે બોધો । (સાસ્રં પુનશ્ ચાલયન્તી ) સહિ ણં ભણામિ કિં દે બોધો ત્તિ । [ સખિ કિં તે બોધઃ । (સાસ્રં પુનશ્ ચાલયન્તી) સખિ નનુ ભણામિ કિં તે બોધ ઇતિ ।]
પ્રિયદર્શિકા - (અ-વિસ્પષ્ટમ્ ।) જં એદં અવસ્થાનં (સિચ્) ગદાએ વિ મએ ણ મહા-રાઓ દિટ્ઠો । [ યદ્ એતદ્ અવસ્થાયાપિ મયા ન મહા-રાજો દૃષ્ટઃ ।]
(ઇત્ય્ અર્ધોક્તે ભૂમૌ પતતિ ।)
[પ્. 56]
રાજા - (સાસ્રમ્।)
એષા મીલયતીદમ્ ઈક્ષણ-યુગં જાતા મમાન્ધા દિશઃ
કણ્ઠો ઽસ્યાઃ પ્રતિરુધ્યતે મમ ગિરો નિર્યાન્તિ કૃચ્છ્રાદ્ ઇમાઃ ।
એતસ્યાઃ શ્વસિતં હૃતં મમ તનુર્ નિશ્ચેષ્ટતામ્ આગતા
મન્યે ઽસ્યા વિષ-વેગ એવ હિ પરં સર્વે તુ દુઃખં મમ

વાસવદત્તા - (સાસ્રમ્) પિઅદંસણે ઉટ્ઠેહિ ઉટ્ઠેહિ । પેક્ખ એસો મહા-રાઓ ચિટ્ઠૈ । કહં વેઅણા વિ સે ણટ્ઠા । કિં દાણિં મએ અવરજ્ઝં અઆણન્તીએ જેણ કુવિદા ણાલવસિ । તા પસીદ પસીદ । ઉટ્ઠેહિ ઉટ્ઠેહિ । ણ હુ પુણો અવરજ્ઝિસ્સં । (ઊર્ધ્વમ્ અવલોક્ય) હા દેવ્વ હદઅ કિં દાણિં મએ અવકિદં જેણ એદાવત્થં ગદા મે ભૈણી આદંસિદા । [ પ્રિયદર્શને ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ । પશ્યૈષ મહા-રાજસ્ તિષ્ઠતિ । કથં વેદનાપ્ય્ અસ્યા નષ્ટા । કિમ્ ઇદાનીં મયાપરાદ્ધં અજાનત્યા યેન કુપિતા નાલપસિ । તત્ પ્રસીદ પ્રસીદ । ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ । ન ખલુ પુનર્ અપરાત્સ્યામિ । (ઊર્ધ્વમ્ અવલોક્ય) હા દૈવ હતક । કિમ્ ઇદાનીં મયાપકૃતં યેનૈતદ્ અવસ્થાં ગતા મે ભગિન્યાદર્શિતા ।]
(પ્રિયદર્શિકાયા ઉપરિ પતતિ ।)
વિદૂષકઃ - ભો વઅસ્સ કહં તુમં મૂઢો વિઅ ચિટ્ઠસિ । ણ એસો વિસાદસ્સ કાલો । વિસમા ક્ખુ ગઈ વિસસ્સ । તા દંસેહિ અપ્પણો વિજ્જા-પહાવં । [ ભો વયસ્ય કથં ત્વં મૂઢ ઇવ તિષ્ઠસિ । નૈષ વિષાદસ્ય કાલઃ । વિષમા ખલુ ગતિર્ વિષસ્ય । તદ્ દર્શય આત્મનો વિદ્યા-પ્રભાવમ્ ।]
રાજા - સત્યમ્ એવૈતત્ । (પ્રિયદર્શિકામ્ આલોક્ય) મૂઢ એવાહમ્ એતાવતીં વેલામ્ । તદ્ અહમ્ એનાં જીવયામિ । સલિલં સલિલમ્ ।
વિદૂષકઃ - (નિષ્ક્રમ્ય પુનઃ પ્રવિશ્ય) ભો । એદં સલિલં । [ ભોઃ એતત્ સલિલમ્ ।]
(રાજોપસૃત્ય પ્રિયદર્શનાયા ઉપરિ હસ્તં નિધાય મન્ત્ર-સ્મરણં નાટયતિ । પ્રિયદર્શિકા શનૈર્ ઉત્તિષ્ઠતિ ।)
વાસવદત્તા - અજ્જ-ઉત્ત દિટ્ઠિઆ પચ્ચુજ્જીવિદા મે ભૈણી । [ આર્ય-પુત્ર દિષ્ટ્યા પ્રત્યુજ્જીવિતા મે ભગિની ।]
[પ્. 57]
વિજયસેનઃ - અહો દેવસ્ય વિદ્યા-પ્રભાવઃ ।
કઞ્ચુકી - અહો સર્વત્રાપ્રતિહતા નરેન્દ્રતા દેવસ્ય ।
પ્રિયદર્શિકા - (શનૈર્ ઉત્થાયોપવિશ્ય ચ જૃમ્ભિકાં નાટયન્તી સ-વિષાદમ્ અ-વિસ્પષ્ટમ્ ।) મણોરમે ચિરં ખુ સુત્ત મ્હિ । [ મનોરમે ચિરં ખલુ સુપ્તાસ્મિ ।]
વિદૂષકઃ - ભો વઅસ્સ ણિવ્વૂઢં દે વેદિત્તણં । [ ભો વયસ્ય નિર્વ્યૂઢં તે વૈદ્યત્વમ્ ।]
(પ્રિયદર્શિકા સાભિલાષં રાજાનં નિરૂપ્ય સ-લજ્જં કિંચિદ્ અધો-મુખી તિષ્ઠતિ ।)
વાસવદત્તા - (સ-હર્ષમ્ ।) અજ્જ-ઉત્ત । કિં દાણિં વિ એસા અણ્ણહ્ઽ; એવ્વ કરેદિ । [ આર્ય-પુત્ર કિમ્ ઇદાનીમ્ અપ્ય્ એષાન્યથૈવ કરોતિ ।]
રાજા - (સ-સ્મિતમ્ ।)
સ્વભાવ-સ્થા દૃષ્ટિર્ ન ભવતિ ગિરો નાતિ વિશદાસ્
તનુઃ સીદત્ય્ એષા પ્રકટ-પુલક-સ્વેદ-કણિકા ।
યથા ચાયં કમ્પઃ સ્તન-ભર-પરિક્લેશ-જનનસ્
તથા નાદ્યાપ્ય્ અસ્યા નિયતમ્ અખિલં શામ્યતિ વિષમ્

કઞ્ચુકી - (પ્રિયદર્શિકાં નિર્દિશ્ય ।) રાજ-પુત્રિ એષ તે પિતુર્ આજ્ઞા-કરઃ । (ઇતિ પાદયોઃ પતતિ ।)
પ્રિયદર્શિકા - (વિલોક્ય ।) કહં કઞ્ચુઈ અજ્જ-વિણઅવસૂ । (સાસ્રમ્ ।) હા તાદ । હા અજ્જૂએ । [ કથં કઞ્ચુક્યાર્ય વિનયવસુઃ । (સાસ્રમ્ ।) હા તાત । હા માતઃ ।]
કઞ્ચુકી - રાજ-પુત્રિ અલં રુદિતેન । કુશલિનૌ તે પિતરૌ । વત્સ-રાજ-પ્રભાવાત્ પુનસ્ તદ્ અવસ્થમ્ એવ રાજ્યમ્ ।
વાસવદત્તા - (સાસ્રમ્ ।) એહિ અલિઅ-સીલે । દાણિં વિ દાવ ભૈણિઆ સિણેહં દંસેહિ । (કણ્ઠે ગૃહીત્વા ।) દાણિં સમસ્સત્થ મ્હિ । [ એહ્ય્ અલીક-શીલે । ઇદાનીમ્ અપિ તાવદ્ ભગિની સ્નેહં દર્શય । (કણ્ઠે ગૃહીત્વા ।) ઇદાનીં સમાશ્વસિતાસ્મિ ।]
[પ્. 58]
વિદૂષકઃ - હોદિ તુમં ભૈણિં ગેણ્હિઅ કણ્ઠે એવ્વં પરિતુટ્ઠા સિ । વોદિઅસ્સ પારિદોસિઅં વિસુમરિદં । [ ભવતિ ત્વં ભગિનીં ગૃહીત્વા કણ્ઠ એવં પરિતુષ્ટાસિ । વૈદ્યસ્ય પારિતોષિકં વિસ્મૃતમ્ ।]
વાસવદત્તા - વસન્તઅ ણ વિસુમરિદં । [ વસન્તક ન વિસ્મૃતમ્ ।]
વિદૂષકઃ - (રાજાનં નિર્દિશ્ય સ-સ્મિતમ્ ।) વોદિઅ પસારેહિ હત્થં । ભૈણીએ અગ્ગ-હત્થં દે પારિદોસિઅં દાવિસ્સં । [ વૈદ્ય પ્રસારય હસ્તમ્ । ભગિન્યા અગ્ર-હસ્તં તે પારિતોષિકં દાપયિષ્યામિ ।]
(રાજા હસ્તં પ્રસારયતિ ।)
(વાસવદત્તા પ્રિયદર્શિકા-હસ્તમ્ અર્પયતિ ।)
રાજા - (હસ્તમ્ ઉપસંહૃત્ય ।) કિમ્ અનયા । સમ્પ્રત્ય્ એવ કથમ્ અપિ પ્રસાદિતાસિ ।
વાસવદત્તા - કો તુમં અ-ગણ્હિદું । પુઢમં એવ્વ તાદેણ ઇઅં દિણ્ણા । [ કસ્ ત્વમ્ અ-ગ્રહીતુમ્ । પ્રથમમ્ એવ તાતેનેયં દત્તા ।]
વિદૂષકઃ - ભો માણણીઆ ક્ખુ દેવી । મા સે પડિઊલં કરેહિ । [ ભો માનનીયા ખલુ દેવી । માસ્યાઃ પ્રતિકૂલં કુરુ ।]
(વાસવદત્તા રાજ્ઞો હસ્તં બલાદ્ આકૃષ્ય પ્રિયદર્શિકામ્ અર્પયતિ ।)
રાજા - (સ-સ્મિતમ્ ।) દેવી પ્રભવતિ । કુતો ઽસ્માકમ્ અન્યથા કર્તું વિભવઃ ।
વાસવદત્તા - અજ્જ-ઉત્ત અદો વિ પરં કિં દે પિઅં કરીઅદુ । [ આર્ય-પુત્ર અતો ઽપિ પરં કિં તે પ્રિયં ક્રિયતામ્ । ]
રાજા - કિમ્ અતઃ પરં પ્રિયમ્ । પશ્ય ।
નિઃશેષં દૃઢવર્મણા પુનર્ અપિ સ્વં રાજ્યમ્ અધ્યાસિતં
ત્વં કોપેન સુ-દૂરમ્ અપ્ય્ અપહૃતા સદ્યઃ પ્રસન્ના મમ ।
જીવન્તી પ્રિયદર્શના ચ ભગિની ભૂયસ્ ત્વયા સઙ્ગતા
કિં તત્ સ્યાદ્ અપરં પ્રિયં પ્રિયતમે યત્ સામ્પ્રતં પ્રાર્થ્યતે

[પ્. 59]
તથાપીદમ્ અસ્તુ ।
(ભરત-વાક્યમ્ ।)
ઉર્વીમ્ ઉદ્દામ-સસ્યાં જનયતુ વિસૃજન્ વાસવો વૃષ્ટિમ્ ઇષ્ટામ્
ઇષ્ટૈસ્ ત્રૈવિષ્ટપાનામ્ વિદધતુ વિધિવત્ પ્રીણનં વિપ્ર-મુખ્યાઃ ।
આકલ્પાન્તં ચ ભૂયાત્ સ્થિર-સમુપચિતા સંગતિઃ સજ્-જનાનાં
નિઃશેષં યાન્તુ શાન્તિં પિશુન-જન-ગિરો દુઃસહા વજ્ર-લેપાઃ