Language

ENहिગુ
Scripture Library

Priyadarśikā · Chapter 1

1.1

śrīHarṣadeva-viracitā |
|| Priyadarśikā ||
[p. 1]
dhūma-vyākula-dṛṣṭir indu-kiraṇair āhlāditākṣī punaḥ
paśyantī varam utsukānata-mukhī bhūyo hriyā brahmaṇaḥ /
serṣyā pāda-nakhendu-darpaṇa-gate Gaṅgāṃ dadhāne hare
sparśād-utpulakā kara-graha-vidhau Gaurī śivāyāstu vaḥ

1.2

api ca |
Kailāsādrāv udaste paricalati gaṇeṣūllasat-kautukeṣu
kroḍaṃ mātuḥ Kumāre viśati viṣa-muci prekṣamāṇe sa-roṣam /
[p. 2]
pādāvaṣṭambha-sīdad-vapuṣi Daśamukhe yāti pātāla-mūlaṃ
kruddho 'py āśliṣṭa-mūrtir bhaya-ghanam Umayā pātu tuṣṭaḥ Śivo naḥ

1.3

(nāndy-ante sūtradhāraḥ parikramya) | adyāhaṃ vasantotsave sa-bahu-mānam āhūya
nānā-dig-deśād āgatena rājñaḥ śrī-Harṣadevasya pāda-padmopajīvinā rāja-samūhenoktaḥ yathāsmat-svāminā śrīHarṣadevenāpūrva-vastu-racanālaṃkṛtā Priyadarśikā nāma [p. 3] nāṭikā kṛtety asmābhiḥ śrotra-paraṃparayā śrutam | na tu prayogato dṛṣṭā |
tat tasyaiva rājñaḥ sarva-jana-hṛdayāhlādino bahu-mānād asmāsu cānugraha-buddhyā
yathāvat prayogena tvayā nāṭayitavyeti | tad yāvan nepathya-racanāṃ kṛtvā yathābhilaṣitaṃ saṃpādayāmi | parito 'valokya | āvarjitāni sāmājika-manāṃsīti me niścayaḥ | kutaḥ |
śrī-Harṣo nipuṇaḥ kaviḥ pariṣad apy eṣā guṇa-grāhiṇī
loke hāri ca Vatsarāja-caritaṃ nāṭye ca dakṣā vayam /
vastv ekaikam apīha vāñchita-phala-prāpteḥ padaṃ kiṃ punar
mad-bhāgyopacayād ayaṃ samuditaḥ sarvo guṇānāṃ gaṇaḥ

1.4

(nepathyābhimukham avalokya) | aye | kathaṃ prastāvanābhyudyate mayi viditāsmad-abhiprāyo 'ṅgādhipater Dṛḍhavarmaṇaḥ kañcukino bhūmikāṃ kṛtvāsmad-bhrāteta evābhivartate | tad yāvad aham apy anantara-bhūmikāṃ saṃpādayāmi |
(iti niṣkrāntaḥ) |
(iti prastāvanā) |
[p. 4]
prathamo 'ṅkaḥ |
(tataḥ praviśati kañcukī |)
kañcukī - (sa-śoka-śramaṃ nāṭayan | niḥśvasya) | kaṣṭaṃ bhoḥ kaṣṭam |
rājño vipad-bandhu-viyoga-duḥkhaṃ deśa-cyutir durgama-mārga-khedaḥ /
āsvādyate 'syāḥ kaṭu-niṣphalāyāḥ phalaṃ mayaitac cira-jīvitāyāḥ

1.5

(sa-śokaṃ sa-vismayaṃ ca) | tādṛśasyāpi nāmāpratihata-śakti-trayasya Raghu-Dilīpa-Nala-tulyasya devasya Dṛḍhavarmaṇo mat-prārthyamānāpy anena sva-duhitā Vatsarājāya datteti baddhānuśayena Vatsarājo bandhanān na nivartata iti ca labdha-randhreṇa sahasāgatya Kaliṅga-hatakena vipattir īdṛśī kriyata iti yat satyam upapannam api na śraddadhe | katham ekānta-niṣṭhuram īdṛśaṃ ca daivam asmāsu | yena sāpi rājaputrī yathā-kathaṃcid enāṃ Vatsarājāyopanīya svāminam an-ṛṇaṃ kariṣyāmīti matvā mayā tādṛśād api pralaya-kāla-dāruṇād avaskanda-saṃbhramād apavāhya devasya Dṛḍhavarmaṇo mitra-bhāvānvitasyaivāṭavikasya nṛpater Vindhyaketor gṛhe sthāpitā satī snānāya nātidūram ity Agastya-tīrthaṃ gate mayi kṣaṇāt kair api nipatya hate Vindhyaketau rakṣobhir iva nirmānuṣī-kṛte dagdhe sthāne na jñāyate kasyām avasthāyāṃ vartata iti | nipuṇaṃ ca vicitam etan mayā sarvaṃ sthānam | na ca jñātaṃ kiṃ tair eva dasyubhir nītāthavā dagdheti | tat kiṃ karomi manda-bhāgyaḥ | (vicintya) | aye | śrutaṃ mayā bandhanāt paribhraṣṭaḥ Pradyota-tanayām apahṛtya Vatsarājaḥ Kauśāmbīm āgata iti | [p. 5] kiṃ tatraiva gacchāmi | (niḥśvasyātmano 'vasthāṃ paśyan) | kim iva hi rājaputryā vinā tatra gatvā kathayiṣyāmi | aye | kathitaṃ cādya mama Vindhyaketunā -- mā bhaiṣīḥ | jīvati tatra-bhavān mahā-rājo Dṛḍhavarmā gāḍha-prahāra-jarjarī-kṛto baddhas tiṣṭhati | iti | tad adhunā svāminam eva gatvā pāda-paricaryayā jīvita-śeṣam ātmanaḥ saphalayiṣyāmi (parikramyordhvam avalokya) | aho atidāruṇatā śaradātapasya | yad evam aneka-duḥkha-saṃtāpitenāpi mayā tīkṣṇo 'vagamyate |
ghana-bandhana-mukto 'yaṃ kanyā-grahaṇāt paraṃ tulāṃ prāpya /
ravir adhigata-sva-dhāmā pratapati khalu Vatsarāja iva

1.6

(iti niṣkrāntaḥ) |
(iti viṣkambhakaḥ) |
(tataḥ praviśati rājā vidūṣakaś ca) |
rājā -
bhṛtyānām avikāritā parigatā dṛṣṭā matir mantriṇāṃ
mitrāṇy apy upalakṣitāni viditaḥ paurānurāgo 'dhikam /
nirvyūḍhā raṇa-sāhasa-vyasanitā strī-ratnam āsāditaṃ
nirvyājād iva dharmataḥ kim iva na prāptaṃ mayā bandhanāt

1.7

[p. 6]
vidūṣakaḥ - (sa-roṣam) | bho vassa | kahaṃ taṃ evva dāsīe uttaṃ bandhaṇa-hadaaṃ pasaṃsesi | taṃ dāṇiṃ visumaridaṃ | jaṃ taha ṇava-ggaho via gaa-vaī khala-khalāamāṇa-loha-siṅkhalābandha-paḍikkhalanta-calaṇo suṇṇa-dukkhara-pisuṇida-hiaa-saṃdāvo rosa-vas'-uttambhida-diṭṭhī gurua-kara-phoḍia-dharaṇi-maggo raaṇīsu vi aṇiddā-suhaṃ aṇuhūdo si | [bho vayasya | kathaṃ tam eva dāsyāḥ putraṃ bandhana-hatakaṃ praśaṃsasi | tad idānīṃ vismṛtam | yat tathā nava-graha iva gaja-patiḥ khala-khalāyamāna-loha-śṛṅkhalābandha-pratiskhalac-caraṇaḥ śūnya-mukha-puṣkara-piśunita-ddhṛdaya-saṃtāpo roṣa-vaśottambhita-dṛṣṭir guruka-kara-sphoṭita-dharaṇi-mārgo rajanīṣv apy anidrā-sukham anubhūto 'si] |
rājā - Vasantaka durjanaḥ khalv asi | paśya |
dṛṣṭaṃ cārakam andhakāra-gahanaṃ no tan-mukhendu-dyutiḥ
pīḍā te nigala-svanena madhurās tasyā giro na śrutāḥ /
krūrā bandhana-rakṣiṇo 'dya manasi snigdhāḥ kaṭākṣā na te
doṣān paśyasi bandhanasya na punaḥ Pradyota-putryā guṇān

1.8

vidūṣakaḥ - (sa-garvam) | bho | jai dāva bandhaṇaṃ suha-ṇibandhaṇaṃ hoi tā kīsa tumaṃ Diḍhavammā baddho tti Kaliṅga-raṇṇo uvari rosaṃ bandhesi | [bhoḥ | yadi tāvad bandhanaṃ sukha-nibandhanaṃ bhavati [p. 7] tat kasmāt tvaṃ Dṛḍhavarmā baddha iti Kaliṅga-rājasyopari roṣaṃ badhnāsi] |
rājā - (vihasya) | dhiṅ mūrkha | na khalu sarvo Vatsarājo ya evaṃ Vāsavadattām avāpya bandhanān niryāsyati | tad āstāṃ tāvad iyaṃ kathā | Vindhyaketor upari bahūny ahāni Vijayasenasya preṣitasya na cādyāpi tat-sakāśāt kaścid āgataḥ | tad āhūyatāṃ tāvad amātyo Rumaṇvān | tena saha kiṃcid ālapitum icchāmi |
(praviśya) |
pratīhārī - jedu jedu devvo | eso kkhu Vijaaseṇo amacco Rumaṇṇo vi paḍihāra-bhūmiṃ uvaṭṭhio | [jayatu jayatu devaḥ | eṣa khalu Vijayaseno 'mātyo Rumaṇvān api pratīhāra-bhūmim upasthitau] |
rājā - tvaritaṃ praveśaya tau |
pratīhārī - jaṃ devo āṇavedi | [yad deva ājñāpayati] | (iti niṣkrāntā) |
(tataḥ praviśati Rumaṇvān Vijayasenaś ca)
Rumaṇvān - (vicintya) |
tat kṣanam api niṣkrāntāḥ kṛta-doṣā iva vināpi doṣeṇa /
praviśanti śaṅkamānā rāja-kulaṃ prāyaśo bhṛtyāḥ

1.9

(upasṛtya) | jayatu devaḥ |
rājā - (āsanaṃ nirdiśya) | Rumaṇvan | ita āsyatām |
Rumaṇvān - (sa-smitam upaviśya | eṣa khalu jita-Vindhyaketur Vijayasenaḥ
praṇamati |
(Vijayasenas tathā karoti) |
rājā - (sādaraṃ pariṣvajya) | api kuśalī bhavān |
Vijayasenaḥ - adya svāminaḥ prasādāt |
rājā - Vijayasena upaviśyatām |
[p. 8]
(Vijayasena upaviśati) |
rājā - Vijayasena kathaya Vindhyaketor vṛttāntam |
Vijayasenaḥ - deva kim aparaṃ kathayāmi | yādṛśaḥ svāmini kupite |
rājā - tathāpi vistarataḥ śrotum icchāmi |
Vijayasenaḥ - deva śrūyatām | ito vayaṃ deva-pādādeśād yathādiṣṭena kari-turaga-padāti-dainyena mahāntam apy adhvānaṃ divasa-trayeṇollaṅghya prabhāta-velāyām atarkitā eva Vindhyaketor upari nipatitāḥ smaḥ |
rājā - tatas tataḥ |
Vijayasenaḥ - tataḥ so 'py asmad-bala-tumula-kalakalākarṇanena pratibuddhaḥ kesarīva Vindhya-kandarān nirgatya Vindhyaketur an-apekṣita-bala-vāhano yathāsaṃnihita katipaya-sahāyaḥ sahasā sva-nāmodghoṣayann asmān abhiyoddhuṃ pravṛttaḥ |
rājā - (Rumaṇvantam avalokya sa-smitam) | śobhitaṃ Vindhyaketunā | tatas tataḥ |
Vijayasenaḥ - tato 'smābhir ayam asāv iti dviguṇatara-baddha-matsarotsāhair mahatā vimardena niḥśeṣita-sahāya eka eva vimarditādhika-bala-krodha-vego dāruṇataraṃ saṃprahāram akarot |
rājā - sādhu Vindhyaketo | sādhu sādhu |
Vijayasenaḥ - kiṃ vā varṇyate deva | saṃkṣepato vijñāpayāmi |
pādātaṃ pātter eva prathamataram uraḥ-peṣa-mātreṇa piṣṭvā
dūrān nītvā śaraughair hariṇa-kulam iva trastam aśvīyam āśāḥ /
[p. 9]
sarvatrotsṛṣṭa-sarva-praharaṇa-nivahas tūrṇam utkhāya khaḍgaṃ
paścāt kartuṃ pravṛttaḥ kari-kara-kadalī-kānana-ccheda-līlām

1.10

evaṃ bala-tritayam ākulam eka eva
kurvan kṛpāṇa-kiraṇa-cchuritāṃsa-kūṭaḥ /
śastra-prahāra-śata-jarjaritoru-vakṣāḥ
śrāntaś cirād vinihato yudhi Vindhyaketuḥ

1.11

rājā - Rumaṇvan | sat-puruṣocitaṃ mārgam anugacchato yat satyaṃ vrīḍitā eva vayaṃ Vindhyaketor maraṇena |
Rumaṇvān - deva tvad-vidhānām evaṃ guṇaika-pakṣa-pātināṃ ripor api guṇāḥ prītiṃ janayanti |
rājā - Vijayasena apy asti Vindhyaketor apatyaṃ yatrāsya paritoṣasya phalaṃ darśayāmi |
Vijayasenaḥ - deva idam api vijñāpayāmi | evaṃ sa-bandhu-parivāre hate Vindhyaketau tam anusṛtāsu saha-dharma-cāriṇīṣu Vindhya-śikharāśriteṣu jana-padeṣu śūnyī-bhūte tat-sthāne hā tāta hā mātaḥ iti kṛta-kṛpaṇa-pralāpā Vindhyaketor veśmany ābhijātyānurūpā kanyakā tad-duhitety asmābhir ānītā dvāri tiṣṭhati | tāṃ prati devaḥ pramāṇam |
[p. 10]
rājā - Yaśodhare gaccha | tvam eva Vāsavadattāyāḥ samarpaya | vaktavyā ca devī | bhaginī-buddhyā tvayaiva sarvadā draṣṭavyā | gīta-nṛtta-vādyādiṣu viśiṣṭa-kanyakocitaṃ sarvaṃ śikṣayitavyā | yadā vara-yogyā bhaviṣyati tadā māṃ smārayeti |
pratīhārī - jaṃ devo āṇavedi | [yad deva ājñāpayati] | (iti niṣkrāntā) |
(nepathye vaitālikaḥ) |
līlā-majjana-maṅgalopakaraṇa-snānīya-sampādinaḥ
sarvāntaḥpura-vāra-vibhramavatī-lokasya te saṃprati /
āyāsa-skhalad-aṃśukāvyavahita-cchāyāvadātaiḥ stanair
utkṣiptāpara-śātakumbha-kalaśevālaṃkṛtā snāna-bhūḥ

1.12

rājā - (ūrdhvam avalokya) | aye kathaṃ nabho-madhyam adhyāste bhagavān sahasra-dīdhitiḥ | saṃprati hi |
ābhāty arkāṃśu-tāpa-kvathad iva śapharodvartanair dīrghikāmbhaś
chatrābhaṃ nṛtta-līlā-śithilam api śikhī barha-bhāraṃ tanoti /
[p. 11]
chāyā-cakraṃ tarūṇāṃ hariṇa-śiśur upaityālavālāmbu-lubdhaḥ
sadyas tyaktvā kapolaṃ viśati madhu-karaḥ karṇa-pālīṃ gajasya

Original text: Priyadarśikā · Edition: M.R. Kale's edition: Priyadarśikā of Śrī Harṣadeva, edited with an exhaustive introduction, a short Sanskrit commentary, various readings, a literal English translation, copious notes and useful appendices, Bombay : Gopal Narayana & Co 1928 (repr. Delhi et al. : Motilal Banarsidass 1977). · Data entry a Paris-3 Sorbonne-Nouvelle University group of Master students in Indology: Pilar Altinier Dominique Fradkine Clémentine Peroumal-Delavigne Carmen Sylvia Spiers · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc