પ્રિયદર્શિકા · અધ્યાય 1

શ્રીહર્ષદેવ-વિરચિતા ।
॥ પ્રિયદર્શિકા ॥
[પ્. 1]
ધૂમ-વ્યાકુલ-દૃષ્ટિર્ ઇન્દુ-કિરણૈર્ આહ્લાદિતાક્ષી પુનઃ
પશ્યન્તી વરમ્ ઉત્સુકાનત-મુખી ભૂયો હ્રિયા બ્રહ્મણઃ ।
સેર્ષ્યા પાદ-નખેન્દુ-દર્પણ-ગતે ગઙ્ગાં દધાને હરે
સ્પર્શાદ્-ઉત્પુલકા કર-ગ્રહ-વિધૌ ગૌરી શિવાયાસ્તુ વઃ

અપિ ચ ।
કૈલાસાદ્રાવ્ ઉદસ્તે પરિચલતિ ગણેષૂલ્લસત્-કૌતુકેષુ
ક્રોડં માતુઃ કુમારે વિશતિ વિષ-મુચિ પ્રેક્ષમાણે સ-રોષમ્ ।
[પ્. 2]
પાદાવષ્ટમ્ભ-સીદદ્-વપુષિ દશમુખે યાતિ પાતાલ-મૂલં
ક્રુદ્ધો ઽપ્ય્ આશ્લિષ્ટ-મૂર્તિર્ ભય-ઘનમ્ ઉમયા પાતુ તુષ્ટઃ શિવો નઃ

(નાન્દ્ય્-અન્તે સૂત્રધારઃ પરિક્રમ્ય) । અદ્યાહં વસન્તોત્સવે સ-બહુ-માનમ્ આહૂય
નાના-દિગ્-દેશાદ્ આગતેન રાજ્ઞઃ શ્રી-હર્ષદેવસ્ય પાદ-પદ્મોપજીવિના રાજ-સમૂહેનોક્તઃ યથાસ્મત્-સ્વામિના શ્રીહર્ષદેવેનાપૂર્વ-વસ્તુ-રચનાલંકૃતા પ્રિયદર્શિકા નામ [પ્. 3] નાટિકા કૃતેત્ય્ અસ્માભિઃ શ્રોત્ર-પરંપરયા શ્રુતમ્ । ન તુ પ્રયોગતો દૃષ્ટા ।
તત્ તસ્યૈવ રાજ્ઞઃ સર્વ-જન-હૃદયાહ્લાદિનો બહુ-માનાદ્ અસ્માસુ ચાનુગ્રહ-બુદ્ધ્યા
યથાવત્ પ્રયોગેન ત્વયા નાટયિતવ્યેતિ । તદ્ યાવન્ નેપથ્ય-રચનાં કૃત્વા યથાભિલષિતં સંપાદયામિ । પરિતો ઽવલોક્ય । આવર્જિતાનિ સામાજિક-મનાંસીતિ મે નિશ્ચયઃ । કુતઃ ।
શ્રી-હર્ષો નિપુણઃ કવિઃ પરિષદ્ અપ્ય્ એષા ગુણ-ગ્રાહિણી
લોકે હારિ ચ વત્સરાજ-ચરિતં નાટ્યે ચ દક્ષા વયમ્ ।
વસ્ત્વ્ એકૈકમ્ અપીહ વાઞ્છિત-ફલ-પ્રાપ્તેઃ પદં કિં પુનર્
મદ્-ભાગ્યોપચયાદ્ અયં સમુદિતઃ સર્વો ગુણાનાં ગણઃ

(નેપથ્યાભિમુખમ્ અવલોક્ય) । અયે । કથં પ્રસ્તાવનાભ્યુદ્યતે મયિ વિદિતાસ્મદ્-અભિપ્રાયો ઽઙ્ગાધિપતેર્ દૃઢવર્મણઃ કઞ્ચુકિનો ભૂમિકાં કૃત્વાસ્મદ્-ભ્રાતેત એવાભિવર્તતે । તદ્ યાવદ્ અહમ્ અપ્ય્ અનન્તર-ભૂમિકાં સંપાદયામિ ।
(ઇતિ નિષ્ક્રાન્તઃ) ।
(ઇતિ પ્રસ્તાવના) ।
[પ્. 4]
પ્રથમો ઽઙ્કઃ ।
(તતઃ પ્રવિશતિ કઞ્ચુકી ।)
કઞ્ચુકી - (સ-શોક-શ્રમં નાટયન્ । નિઃશ્વસ્ય) । કષ્ટં ભોઃ કષ્ટમ્ ।
રાજ્ઞો વિપદ્-બન્ધુ-વિયોગ-દુઃખં દેશ-ચ્યુતિર્ દુર્ગમ-માર્ગ-ખેદઃ ।
આસ્વાદ્યતે ઽસ્યાઃ કટુ-નિષ્ફલાયાઃ ફલં મયૈતચ્ ચિર-જીવિતાયાઃ

(સ-શોકં સ-વિસ્મયં ચ) । તાદૃશસ્યાપિ નામાપ્રતિહત-શક્તિ-ત્રયસ્ય રઘુ-દિલીપ-નલ-તુલ્યસ્ય દેવસ્ય દૃઢવર્મણો મત્-પ્રાર્થ્યમાનાપ્ય્ અનેન સ્વ-દુહિતા વત્સરાજાય દત્તેતિ બદ્ધાનુશયેન વત્સરાજો બન્ધનાન્ ન નિવર્તત ઇતિ ચ લબ્ધ-રન્ધ્રેણ સહસાગત્ય કલિઙ્ગ-હતકેન વિપત્તિર્ ઈદૃશી ક્રિયત ઇતિ યત્ સત્યમ્ ઉપપન્નમ્ અપિ ન શ્રદ્દધે । કથમ્ એકાન્ત-નિષ્ઠુરમ્ ઈદૃશં ચ દૈવમ્ અસ્માસુ । યેન સાપિ રાજપુત્રી યથા-કથંચિદ્ એનાં વત્સરાજાયોપનીય સ્વામિનમ્ અન્-ઋણં કરિષ્યામીતિ મત્વા મયા તાદૃશાદ્ અપિ પ્રલય-કાલ-દારુણાદ્ અવસ્કન્દ-સંભ્રમાદ્ અપવાહ્ય દેવસ્ય દૃઢવર્મણો મિત્ર-ભાવાન્વિતસ્યૈવાટવિકસ્ય નૃપતેર્ વિન્ધ્યકેતોર્ ગૃહે સ્થાપિતા સતી સ્નાનાય નાતિદૂરમ્ ઇત્ય્ અગસ્ત્ય-તીર્થં ગતે મયિ ક્ષણાત્ કૈર્ અપિ નિપત્ય હતે વિન્ધ્યકેતૌ રક્ષોભિર્ ઇવ નિર્માનુષી-કૃતે દગ્ધે સ્થાને ન જ્ઞાયતે કસ્યામ્ અવસ્થાયાં વર્તત ઇતિ । નિપુણં ચ વિચિતમ્ એતન્ મયા સર્વં સ્થાનમ્ । ન ચ જ્ઞાતં કિં તૈર્ એવ દસ્યુભિર્ નીતાથવા દગ્ધેતિ । તત્ કિં કરોમિ મન્દ-ભાગ્યઃ । (વિચિન્ત્ય) । અયે । શ્રુતં મયા બન્ધનાત્ પરિભ્રષ્ટઃ પ્રદ્યોત-તનયામ્ અપહૃત્ય વત્સરાજઃ કૌશામ્બીમ્ આગત ઇતિ । [પ્. 5] કિં તત્રૈવ ગચ્છામિ । (નિઃશ્વસ્યાત્મનો ઽવસ્થાં પશ્યન્) । કિમ્ ઇવ હિ રાજપુત્ર્યા વિના તત્ર ગત્વા કથયિષ્યામિ । અયે । કથિતં ચાદ્ય મમ વિન્ધ્યકેતુના -- મા ભૈષીઃ । જીવતિ તત્ર-ભવાન્ મહા-રાજો દૃઢવર્મા ગાઢ-પ્રહાર-જર્જરી-કૃતો બદ્ધસ્ તિષ્ઠતિ । ઇતિ । તદ્ અધુના સ્વામિનમ્ એવ ગત્વા પાદ-પરિચર્યયા જીવિત-શેષમ્ આત્મનઃ સફલયિષ્યામિ (પરિક્રમ્યોર્ધ્વમ્ અવલોક્ય) । અહો અતિદારુણતા શરદાતપસ્ય । યદ્ એવમ્ અનેક-દુઃખ-સંતાપિતેનાપિ મયા તીક્ષ્ણો ઽવગમ્યતે ।
ઘન-બન્ધન-મુક્તો ઽયં કન્યા-ગ્રહણાત્ પરં તુલાં પ્રાપ્ય ।
રવિર્ અધિગત-સ્વ-ધામા પ્રતપતિ ખલુ વત્સરાજ ઇવ

(ઇતિ નિષ્ક્રાન્તઃ) ।
(ઇતિ વિષ્કમ્ભકઃ) ।
(તતઃ પ્રવિશતિ રાજા વિદૂષકશ્ ચ) ।
રાજા -
ભૃત્યાનામ્ અવિકારિતા પરિગતા દૃષ્ટા મતિર્ મન્ત્રિણાં
મિત્રાણ્ય્ અપ્ય્ ઉપલક્ષિતાનિ વિદિતઃ પૌરાનુરાગો ઽધિકમ્ ।
નિર્વ્યૂઢા રણ-સાહસ-વ્યસનિતા સ્ત્રી-રત્નમ્ આસાદિતં
નિર્વ્યાજાદ્ ઇવ ધર્મતઃ કિમ્ ઇવ ન પ્રાપ્તં મયા બન્ધનાત્

[પ્. 6]
વિદૂષકઃ - (સ-રોષમ્) । ભો વસ્સ । કહં તં એવ્વ દાસીએ ઉત્તં બન્ધણ-હદઅં પસંસેસિ । તં દાણિં વિસુમરિદં । જં તહ ણવ-ગ્ગહો વિઅ ગઅ-વઈ ખલ-ખલાઅમાણ-લોહ-સિઙ્ખલાબન્ધ-પડિક્ખલન્ત-ચલણો સુણ્ણ-દુક્ખર-પિસુણિદ-હિઅઅ-સંદાવો રોસ-વસ્ઽ-ઉત્તમ્ભિદ-દિટ્ઠી ગુરુઅ-કર-ફોડિઅ-ધરણિ-મગ્ગો રઅણીસુ વિ અણિદ્દા-સુહં અણુહૂદો સિ । [ભો વયસ્ય । કથં તમ્ એવ દાસ્યાઃ પુત્રં બન્ધન-હતકં પ્રશંસસિ । તદ્ ઇદાનીં વિસ્મૃતમ્ । યત્ તથા નવ-ગ્રહ ઇવ ગજ-પતિઃ ખલ-ખલાયમાન-લોહ-શૃઙ્ખલાબન્ધ-પ્રતિસ્ખલચ્-ચરણઃ શૂન્ય-મુખ-પુષ્કર-પિશુનિત-દ્ધૃદય-સંતાપો રોષ-વશોત્તમ્ભિત-દૃષ્ટિર્ ગુરુક-કર-સ્ફોટિત-ધરણિ-માર્ગો રજનીષ્વ્ અપ્ય્ અનિદ્રા-સુખમ્ અનુભૂતો ઽસિ] ।
રાજા - વસન્તક દુર્જનઃ ખલ્વ્ અસિ । પશ્ય ।
દૃષ્ટં ચારકમ્ અન્ધકાર-ગહનં નો તન્-મુખેન્દુ-દ્યુતિઃ
પીડા તે નિગલ-સ્વનેન મધુરાસ્ તસ્યા ગિરો ન શ્રુતાઃ ।
ક્રૂરા બન્ધન-રક્ષિણો ઽદ્ય મનસિ સ્નિગ્ધાઃ કટાક્ષા ન તે
દોષાન્ પશ્યસિ બન્ધનસ્ય ન પુનઃ પ્રદ્યોત-પુત્ર્યા ગુણાન્

વિદૂષકઃ - (સ-ગર્વમ્) । ભો । જૈ દાવ બન્ધણં સુહ-ણિબન્ધણં હોઇ તા કીસ તુમં દિઢવમ્મા બદ્ધો ત્તિ કલિઙ્ગ-રણ્ણો ઉવરિ રોસં બન્ધેસિ । [ભોઃ । યદિ તાવદ્ બન્ધનં સુખ-નિબન્ધનં ભવતિ [પ્. 7] તત્ કસ્માત્ ત્વં દૃઢવર્મા બદ્ધ ઇતિ કલિઙ્ગ-રાજસ્યોપરિ રોષં બધ્નાસિ] ।
રાજા - (વિહસ્ય) । ધિઙ્ મૂર્ખ । ન ખલુ સર્વો વત્સરાજો ય એવં વાસવદત્તામ્ અવાપ્ય બન્ધનાન્ નિર્યાસ્યતિ । તદ્ આસ્તાં તાવદ્ ઇયં કથા । વિન્ધ્યકેતોર્ ઉપરિ બહૂન્ય્ અહાનિ વિજયસેનસ્ય પ્રેષિતસ્ય ન ચાદ્યાપિ તત્-સકાશાત્ કશ્ચિદ્ આગતઃ । તદ્ આહૂયતાં તાવદ્ અમાત્યો રુમણ્વાન્ । તેન સહ કિંચિદ્ આલપિતુમ્ ઇચ્છામિ ।
(પ્રવિશ્ય) ।
પ્રતીહારી - જેદુ જેદુ દેવ્વો । એસો ક્ખુ વિજઅસેણો અમચ્ચો રુમણ્ણો વિ પડિહાર-ભૂમિં ઉવટ્ઠિઓ । [જયતુ જયતુ દેવઃ । એષ ખલુ વિજયસેનો ઽમાત્યો રુમણ્વાન્ અપિ પ્રતીહાર-ભૂમિમ્ ઉપસ્થિતૌ] ।
રાજા - ત્વરિતં પ્રવેશય તૌ ।
પ્રતીહારી - જં દેવો આણવેદિ । [યદ્ દેવ આજ્ઞાપયતિ] । (ઇતિ નિષ્ક્રાન્તા) ।
(તતઃ પ્રવિશતિ રુમણ્વાન્ વિજયસેનશ્ ચ)
રુમણ્વાન્ - (વિચિન્ત્ય) ।
તત્ ક્ષનમ્ અપિ નિષ્ક્રાન્તાઃ કૃત-દોષા ઇવ વિનાપિ દોષેણ ।
પ્રવિશન્તિ શઙ્કમાના રાજ-કુલં પ્રાયશો ભૃત્યાઃ

(ઉપસૃત્ય) । જયતુ દેવઃ ।
રાજા - (આસનં નિર્દિશ્ય) । રુમણ્વન્ । ઇત આસ્યતામ્ ।
રુમણ્વાન્ - (સ-સ્મિતમ્ ઉપવિશ્ય । એષ ખલુ જિત-વિન્ધ્યકેતુર્ વિજયસેનઃ
પ્રણમતિ ।
(વિજયસેનસ્ તથા કરોતિ) ।
રાજા - (સાદરં પરિષ્વજ્ય) । અપિ કુશલી ભવાન્ ।
વિજયસેનઃ - અદ્ય સ્વામિનઃ પ્રસાદાત્ ।
રાજા - વિજયસેન ઉપવિશ્યતામ્ ।
[પ્. 8]
(વિજયસેન ઉપવિશતિ) ।
રાજા - વિજયસેન કથય વિન્ધ્યકેતોર્ વૃત્તાન્તમ્ ।
વિજયસેનઃ - દેવ કિમ્ અપરં કથયામિ । યાદૃશઃ સ્વામિનિ કુપિતે ।
રાજા - તથાપિ વિસ્તરતઃ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ ।
વિજયસેનઃ - દેવ શ્રૂયતામ્ । ઇતો વયં દેવ-પાદાદેશાદ્ યથાદિષ્ટેન કરિ-તુરગ-પદાતિ-દૈન્યેન મહાન્તમ્ અપ્ય્ અધ્વાનં દિવસ-ત્રયેણોલ્લઙ્ઘ્ય પ્રભાત-વેલાયામ્ અતર્કિતા એવ વિન્ધ્યકેતોર્ ઉપરિ નિપતિતાઃ સ્મઃ ।
રાજા - તતસ્ તતઃ ।
વિજયસેનઃ - તતઃ સો ઽપ્ય્ અસ્મદ્-બલ-તુમુલ-કલકલાકર્ણનેન પ્રતિબુદ્ધઃ કેસરીવ વિન્ધ્ય-કન્દરાન્ નિર્ગત્ય વિન્ધ્યકેતુર્ અન્-અપેક્ષિત-બલ-વાહનો યથાસંનિહિત કતિપય-સહાયઃ સહસા સ્વ-નામોદ્ઘોષયન્ન્ અસ્માન્ અભિયોદ્ધું પ્રવૃત્તઃ ।
રાજા - (રુમણ્વન્તમ્ અવલોક્ય સ-સ્મિતમ્) । શોભિતં વિન્ધ્યકેતુના । તતસ્ તતઃ ।
વિજયસેનઃ - તતો ઽસ્માભિર્ અયમ્ અસાવ્ ઇતિ દ્વિગુણતર-બદ્ધ-મત્સરોત્સાહૈર્ મહતા વિમર્દેન નિઃશેષિત-સહાય એક એવ વિમર્દિતાધિક-બલ-ક્રોધ-વેગો દારુણતરં સંપ્રહારમ્ અકરોત્ ।
રાજા - સાધુ વિન્ધ્યકેતો । સાધુ સાધુ ।
વિજયસેનઃ - કિં વા વર્ણ્યતે દેવ । સંક્ષેપતો વિજ્ઞાપયામિ ।
પાદાતં પાત્તેર્ એવ પ્રથમતરમ્ ઉરઃ-પેષ-માત્રેણ પિષ્ટ્વા
દૂરાન્ નીત્વા શરૌઘૈર્ હરિણ-કુલમ્ ઇવ ત્રસ્તમ્ અશ્વીયમ્ આશાઃ ।
[પ્. 9]
સર્વત્રોત્સૃષ્ટ-સર્વ-પ્રહરણ-નિવહસ્ તૂર્ણમ્ ઉત્ખાય ખડ્ગં
પશ્ચાત્ કર્તું પ્રવૃત્તઃ કરિ-કર-કદલી-કાનન-ચ્છેદ-લીલામ્

એવં બલ-ત્રિતયમ્ આકુલમ્ એક એવ
કુર્વન્ કૃપાણ-કિરણ-ચ્છુરિતાંસ-કૂટઃ ।
શસ્ત્ર-પ્રહાર-શત-જર્જરિતોરુ-વક્ષાઃ
શ્રાન્તશ્ ચિરાદ્ વિનિહતો યુધિ વિન્ધ્યકેતુઃ

રાજા - રુમણ્વન્ । સત્-પુરુષોચિતં માર્ગમ્ અનુગચ્છતો યત્ સત્યં વ્રીડિતા એવ વયં વિન્ધ્યકેતોર્ મરણેન ।
રુમણ્વાન્ - દેવ ત્વદ્-વિધાનામ્ એવં ગુણૈક-પક્ષ-પાતિનાં રિપોર્ અપિ ગુણાઃ પ્રીતિં જનયન્તિ ।
રાજા - વિજયસેન અપ્ય્ અસ્તિ વિન્ધ્યકેતોર્ અપત્યં યત્રાસ્ય પરિતોષસ્ય ફલં દર્શયામિ ।
વિજયસેનઃ - દેવ ઇદમ્ અપિ વિજ્ઞાપયામિ । એવં સ-બન્ધુ-પરિવારે હતે વિન્ધ્યકેતૌ તમ્ અનુસૃતાસુ સહ-ધર્મ-ચારિણીષુ વિન્ધ્ય-શિખરાશ્રિતેષુ જન-પદેષુ શૂન્યી-ભૂતે તત્-સ્થાને હા તાત હા માતઃ ઇતિ કૃત-કૃપણ-પ્રલાપા વિન્ધ્યકેતોર્ વેશ્મન્ય્ આભિજાત્યાનુરૂપા કન્યકા તદ્-દુહિતેત્ય્ અસ્માભિર્ આનીતા દ્વારિ તિષ્ઠતિ । તાં પ્રતિ દેવઃ પ્રમાણમ્ ।
[પ્. 10]
રાજા - યશોધરે ગચ્છ । ત્વમ્ એવ વાસવદત્તાયાઃ સમર્પય । વક્તવ્યા ચ દેવી । ભગિની-બુદ્ધ્યા ત્વયૈવ સર્વદા દ્રષ્ટવ્યા । ગીત-નૃત્ત-વાદ્યાદિષુ વિશિષ્ટ-કન્યકોચિતં સર્વં શિક્ષયિતવ્યા । યદા વર-યોગ્યા ભવિષ્યતિ તદા માં સ્મારયેતિ ।
પ્રતીહારી - જં દેવો આણવેદિ । [યદ્ દેવ આજ્ઞાપયતિ] । (ઇતિ નિષ્ક્રાન્તા) ।
(નેપથ્યે વૈતાલિકઃ) ।
લીલા-મજ્જન-મઙ્ગલોપકરણ-સ્નાનીય-સમ્પાદિનઃ
સર્વાન્તઃપુર-વાર-વિભ્રમવતી-લોકસ્ય તે સંપ્રતિ ।
આયાસ-સ્ખલદ્-અંશુકાવ્યવહિત-ચ્છાયાવદાતૈઃ સ્તનૈર્
ઉત્ક્ષિપ્તાપર-શાતકુમ્ભ-કલશેવાલંકૃતા સ્નાન-ભૂઃ

રાજા - (ઊર્ધ્વમ્ અવલોક્ય) । અયે કથં નભો-મધ્યમ્ અધ્યાસ્તે ભગવાન્ સહસ્ર-દીધિતિઃ । સંપ્રતિ હિ ।
આભાત્ય્ અર્કાંશુ-તાપ-ક્વથદ્ ઇવ શફરોદ્વર્તનૈર્ દીર્ઘિકામ્ભશ્
છત્રાભં નૃત્ત-લીલા-શિથિલમ્ અપિ શિખી બર્હ-ભારં તનોતિ ।
[પ્. 11]
છાયા-ચક્રં તરૂણાં હરિણ-શિશુર્ ઉપૈત્યાલવાલામ્બુ-લુબ્ધઃ
સદ્યસ્ ત્યક્ત્વા કપોલં વિશતિ મધુ-કરઃ કર્ણ-પાલીં ગજસ્ય