પ્રતાપરુદ્રીય · અધ્યાય 9

સકલભુવનસારભૂતં પ્રતાપરુદ્રં વિષયીકુર્વતશ્ચિરાદસ્યાલઙ્કારસ્ય સાર ઇત્યન્વર્થાભિધાનમ્ ॥
ઇતિ શ્રીવિદ્યાનાથકૃતૌ પ્રતાપરુદ્રયશોભૂષણે ઽલઙ્કાર-
શાસ્ત્રે ઽર્થાલઙ્કારપ્રકરણં સમાપ્તમ્ ।
॥ અથ મિશ્રાલઙ્કારપ્રકરણમ્ ॥
અથ સંસૃષ્ટિસંકરૌ નિરૂપ્યેતે ।
યથા લૌકિકાનામલઙ્કારાણાં હિરણ્મયાનાં મણિમયાનાં ચ પૃથક્ સૌન્દર્યહેતૂનામન્યોન્યસંબન્ધેન ચારુત્વાતિશયો દૃશ્યતે ; તથૈવ કાવ્યાલઙ્કારાણાં રૂપકાદીનાં મિથઃ સંબન્ધેન સૌન્દર્યાતિશયઃ પ્રતીયતે । સ ચ સંબન્ધો દ્વિવિધઃ---સંયોગરૂપઃ, સમવાયરૂપશ્ચેતિ । સંયોગે (મિશ્ર) તિલતણ્ડુલન્યાયઃ । સમવાયે---(મિશ્ર) ક્ષીરનીરન્યાયઃ । તિલતણ્ડુલન્યાયેન સંબન્ધે સંસૃષ્ટિઃ । ક્ષીરનીરન્યાયેન સંબન્ધે સંકરઃ । અનયોઃ પૃથક્ ચારુત્વાતિશયહેતુત્વાદલઙ્કારધુરન્ધરત્વમ્ ; ન તુ પૂર્વોક્તાલઙ્કારશેષતા ।
સંસૃષ્ટિઃ ।
તત્ર પ્રથમં સંસૃષ્ટિર્નિગદ્યતે ।
તિલતણ્ડુલસંશ્લેષન્યાયાદ્ યત્ર પરસ્પરમ્ ।
સંશ્લિષ્યેયુરલઙ્કારાઃ સા સંસૃષ્ટિર્નિગદ્યતે

યત્ર તિલતણ્ડુલન્યાયેન પરસ્પરસંબદ્ધા રૂપકાદયો ભવન્તિ સા સંસૃષ્ટિઃ । સા ત્રિવિધા---શબ્દાલઙ્કારગતત્વેન, અર્થાલઙ્કારગતત્વેન, ઉભયાલઙ્કારગતત્વેન ચ ।
[ઇx.1.1-શબ્દાલઙ્કારસંસૃષ્ટિઃ]
શબ્દાલઙ્કારસંસૃષ્ટિર્યથા---
શુમ્ભત્સંભ્રમગન્ધસિન્ધુરધુરાનિર્દારિતોર્વીતલા-
સ્ત્વઙ્ગત્તુઙ્ગતુરઙ્ગમપ્રતિભયા દ્રાક્સ્યન્દનસ્યન્દનાઃ ।
તીવ્રારમ્ભસમુદ્યદુદ્ભટભટાટોપસ્ફુરદ્દિક્તટા
નિઃ સીમાઃ પ્રસરન્તિ રુદ્રનૃપતેર્જૈત્રપ્રયાણોદ્યમાઃ

અત્ર ચ્છેકાનુપ્રાસવૃત્ત્યનુપ્રાસયોઃ સંસૃષ્ટિઃ ।
[ઇx.1.2-અર્થાલઙ્કારસંસૃષ્ટિઃ]
અર્થાલઙ્કારસંસૃષ્ટિર્યથા---
કાકતીન્દ્રચમૂર્ધત્તે મહિમાનમુદન્વતઃ ।
ગ્રસતે યા દ્વિષદ્ભૂપધ્વજિનીસ્તટિનીરિવ

અત્ર નિદર્શનોપમાયોઃ સંસૃષ્ટિઃ ।
[ઇx.1.3-ઉભયસંસૃષ્ટિઃ]
ઉભયસંસૃષ્ટિર્યથા--
પ્રતાપરુદ્રદોર્દણ્ડો મણ્ડલાગ્રેણ મણ્ડિતઃ ।
દૃશ્યતે સમરે વીરૈરુત્ફણઃ ફણવાનિવ

અત્ર વૃત્ત્યનુપ્રાસોપમાયોઃ સંસૃષ્ટિઃ ।
ઇx.2સઙ્કરઃ ।
અથ સઙ્કરો નિરૂપ્યતે ।
ક્ષીરનીરનયાદ્ યત્ર સંબન્ધઃ સ્યાત્ પરસ્પરમ્ ।
અલઙ્કૃતીનામેતાસાં સઙ્કરઃ સ ઉદાહૃતઃ

યત્ર ક્ષીરનીરન્યાયેનાલઙ્કારાણાં મિથઃ સંબન્ધો ભવતિ સ સઙ્કરઃ । તસ્યાઙ્ગાઙ્ગિભાવેન એકવાચકાનુપ્રવેશેન સંદેહેન ચ ત્રૈવિધ્યમ્ । તત્રાઙ્ગાઙ્ગિભાવસઙ્કરો યથા---
ઉદ્યદ્બૃંહિતગર્જિતૈર્દ્વિપઘટાકાદમ્બિનીસંભ્રમૈઃ
ક્ષોણીભૃત્કટકોપરોધપટુભિઃ પ્રાવૃડ્વિહારા ઇવ ।
શત્રુસ્ત્રીબહુલાશ્રુવૃષ્ટિશમિતક્ષ્માચક્રતાપોદયા
યાત્રાઃ કાકતિવલ્લભસ્ય જગતામાનન્દમાતન્વતે

અત્ર યાત્રાઃ પ્રાવૃડ્વિહારા ઇવેત્યુપમાલઙ્કારેણ દ્વિપઘટાકાદમ્બિનીત્યત્રોપમા પ્રસાધ્યત ઇતિ સજાતીયયોરઙ્ગાઙ્ગિભાવઃ ; કાદમ્બિનીવ દ્વિપઘટેતિ સમાસાશ્રયણાત્ । ક્ષોણીભૃત્કટકોપરોધેત્યત્ર
શ્લેષમૂલાતિશયોક્તિઃ । વિજાતીયસઙ્કરો યથા---
પ્રતાપરુદ્રસ્ય કૃપાણધારા પ્રત્યર્થિફાલેષુ પતત્યમન્દમ્ ।
પ્રક્ષાલનાયેવ કૃતસ્ય ધાત્રા તદ્વર્તિનો દુર્લિપિકલ્મષસ્ય

અત્ર પ્રક્ષાલનાયેવેત્યુત્પ્રેક્ષયા દુર્લિપિકલ્મષસ્યેત્યત્ર રૂપકં પ્રસાધ્યત ઇતિ વિજાતીયયોરઙ્ગાઙ્ગિભાવઃ ।
એકવાચકાનુપ્રવિષ્ટસઙ્કરો યથા---
વિજિતારિપુરો મૂર્તૌ વિલસત્સર્વમઙ્ગલઃ ।
ભુવિ શંભુરિવાભાતિ કાકતીયનરેશ્વરઃ

અત્ર વિજિતારિપુર ઇત્યર્થસામ્યાદુપમા, વિલસત્સર્વમઙ્ગલ ઇતિ શબ્દસામ્યાત્ શ્લેષશ્ચ શમ્ભુરિવેત્યેકસ્મિન્નિવશબ્દે ઽનુપ્રવિષ્ટૌ ।
સંદેહસઙ્કરો યથા---
જાતઃ પ્રતાપરુદ્રેન્દુઃ કાકતીયાન્વયામ્બુધૌ ।
ધત્તે જનચકોરાણાં પ્રસાદજ્યોત્સ્નયામૃતમ્

અત્ર કાકતીયકુલામ્બુધૌ ઇત્યાદૌ રૂપકોપમાયોઃ સંદેહસઙ્કરઃ । કાકતીયાન્વય એવામ્બુધિઃ, કાકતીયાન્વયો ઽમ્બુધિરિવેતિ સમાસદ્વયસંભવાત્ । ન ચાત્ર સાધકં બાધકં વા પ્રમાણમન્યતરસ્યાસ્તીતિ સંદેહ એવ પર્યવસ્યતિ । સાધકબાધકપ્રમાણસંભવે તુ સંદેહનિવૃત્તિઃ । અત્ર સાધકં યથા---
પ્રતાપરુદ્રનૃપતેઃ પારિજાતાત્ સમુદ્ભવાઃ ।
વતંસયન્તિ દિઙ્નાર્યો મધુરાઃ કીર્ત્તિમઞ્જરીઃ

અત્ર કીર્ત્તય એવ મઞ્જર્ય ઇતિ રૂપકાલઙ્કારે વતંસયન્તીતિ સાધકં પ્રમાણમ્। (અ) વતંસીકરણેનાભેદપ્રતીતિઃ । બાધકં યથા---
કાકતીન્દ્રસ્ય નિઃ સાણધ્વનૌ દિક્ષુ વિજૃમ્ભિતે ।
વ્યાકુલકૃતસત્ત્વો ઽભૂત્ પ્રતિપક્ષબલાર્ણવઃ