પ્રતાપરુદ્રીય · અધ્યાય 1

શ્રીમદ્વિદ્યાનાથપ્રણીતં પ્રતાપરુદ્રીયમ્
શ્રીમત્કુમારસ્વામિકૃતરત્નાપણસહિતમ્
અથ નાયકપ્રકરણમ્ ।
વિદ્યાકૈરવકૌમુદીં શ્રુતિશિરઃ સીમન્તમુક્તામણિં દારાન્ પદ્મભુવસ્ત્રિલોકજનનીં વન્દે ગિરાં દેવતામ્ ।
યત્પાદાબ્જનમસ્ક્રિયાઃ સુકૃતિનાં સારસ્વતપ્રક્રિયાબીજન્યાસભુવો ભવન્તિ કવિતાનાટ્યૈકજીવાતવઃ ॥ 1,1 ॥
પૂર્વેભ્યો ભામહાદિભ્યઃ સાદરં વિહતાઞ્જલિઃ ।
વક્ષ્યે સમ્યગલઙ્કારશાસ્ત્રસર્વસ્વસંગ્રહમ્ ॥ 1,2 ॥
ચિરેણ ચરિતાર્થો ઽભૂત્ કાવ્યાલઙ્કારસંગ્રહઃ ।
પ્રતાપરુદ્રદેવસ્ય કીર્તિર્યેન પ્રકાશ્યતે ॥ 1,3 ॥
રસપ્રધાનાઃ શબ્દાર્થા ગુણાલઙ્કારવૃત્તયઃ ।
રીતયશ્ચેયતી શાસ્ત્રપ્રમેયં કાવ્યપદ્ધતિઃ

યદ્યપ્યસૌ પ્રબન્ધેષુ પ્રાચાં સાધુ નિરૂપિતા ।
તથાપ્યસ્યાઃ સમં નેતુર્નોદાહરણમાદૃતમ્

પુણ્યશ્લોકસ્ય ચરિતમુદાહરણમર્હતિ ।
ન કશ્ચિત્ તાદૃશઃ પૂર્વૈઃ પ્રબન્ધાભરણીકૃતઃ

પ્રબન્ધાનાં પ્રબન્ધૄણામપિ કીર્ત્તિપ્રતિષ્ઠયોઃ ।
મૂલં વિષયભૂતસ્ય નેતુર્ગુણનિરૂપણમ્

યથા રામગુણવર્ણનં રામાયણવલ્મીકજન્મનોર્મહાપ્રતિષ્ઠાકરણં, તથા મહાપુરુષવર્ણનેન હિ શ્રેયસ્કરી પ્રબન્ધસ્થિતિઃ ।
યથા વેદશાસ્ત્રપુરાણાદેર્હિતપ્રાપ્તિઃ અહિતનિવૃત્તિશ્ચ, તથા સદાશ્રયાત્ કાવ્યાદપિ ।
ઇયાન્ વિશેષઃ---કાવ્યાત્ કર્તવ્યતાધીઃ સરસા, અન્યત્ર ન તથા ।
તથા હિ---
યદ્વેદાત્ પ્રભુસંમિતાદધિગતં શબ્દપ્રધાનાચ્ચિરં યચ્ચાર્થપ્રવણાત્ પુરાણવચનાદિષ્ટં સુહૃત્સંમિતાત્ ।
કાન્તાસંમિતયા યયા સરસતામાપાદ્ય કાવ્યશ્રિયા કર્તવ્યે કુતુકી બુધો વિરચિતસ્તસ્યૈ સ્પૃહાં કુર્મહે

તતઃ કાવ્યં દૃષ્ટાદૃષ્ટફલજનકતયા બહૂપયુક્તમ્ ।
તચ્ચોક્તં કાવ્યપ્રકાશે---
"કાવ્યં યશસે ઽર્થકૃતે વ્યવહારવિદે શિવેતરક્ષતયે ।
સદ્યઃ પરનિર્વૃતયે કાન્તાસંમિતતયોપદેશયુજે" ॥
ઇતિ ।
પ્રસિદ્ધં ચૈતન્મહાપ્રબન્ધેષુ---
"પરિવડ્ઢૈ વિણ્ણાણં સંભાવિજ્જૈ જસો વિડપ્પંદિ ગુણા ।
સુત્રૈ સુપુરુસચરિઅં કિં તજ્જેણ ણ હરંતિ કવ્વાઠ્ઠાવા" ॥
(પરિવર્ધતે વિજ્ઞાનં સંભાવ્યતે યશો ઽર્જ્યન્તે ગુણાઃ ।
શ્રૂયતે સુપુરુષચરિતં કિં તદ્ યેન ન હરન્તિ કાવ્યાલાપાઃ) ॥
યત્ર પુનરુત્તમપુરષચરિતં ન નિબધ્યતે, તત્ કાવ્યં પરિત્યાજ્યમેવ ।
તન્મૂલા ચેયં
સ્મૃતિઃ---"કાવ્યાલાપાંશ્ચ વર્જયેત્ઽ; ઇતિ ।
ન કેવલં કાવ્યસ્યાયં પન્થાઃ ।
કિન્તુ શાસ્તરજાતસ્યાપિ સદાશ્રયત્વેન મહાન્ લોકાદરઃ ।
તથા વૈશેષિકાદેરીશ્વરપ્રતિષ્ઠાપકતયા જગત્પૂજ્યતા ।
તથા મહાભારતાદીનામપિ મહાપુરુષવર્ણનપરતયૈવ વિશ્વાતિશાયિત્વમ્ ।
કિં બહુના? વેદાન્તા અપિ બ્રહ્મપ્રતિપાદકતયા પરમુત્કૃષ્યન્તે ।
ઽઅથાતો ધર્મજિજ્ઞાસાઽ; ઇત્યુપક્રમમાણેન સૂત્રકૃતા મહર્ષિણાપિ પુરુષાશ્રિતસ્ય ગુણશ્રેષ્ઠસ્ય ધર્મસ્ય જિજ્ઞાસાદ્વારેણ મહાપુરુષગુણવર્ણનમેવ શાસ્ત્રસ્ય પ્રાણ ઇત્યુરરીકૃતમ્ ।
તત્તન્ન્યાયનિરૂપણપરસ્યાપિ પ્રબન્ધરાશેર્મહાપુરુષગુણવર્ણનં હેમ્નઃ પરમામોદઃ ।
અતશ્ચ,
પ્રતાપરુદ્રદેવસ્ય ગુણાનાશ્રિત્ય નિર્મિતઃ ।
અલઙ્કારપ્રબન્ધો ઽયં સન્તઃ કર્ણોત્સવો ઽસ્તુ વઃ

કાકતીયનરેન્દ્રસ્ય યશો ભૂષયિતું કૃતા ।
વિદ્યાનાથકૃતિશ્ચેયં સ્વયં તેન વિભૂષ્યતે

તદુક્તં દણ્ડિના---
"આદિરાજયશોબિમ્બમાદર્શં પ્રાપ્ય વાઙ્મયમ્ ।
તેષામસંનિધાને ઽપિ ન સ્વયં પશ્ય નશ્યતિ" ॥
ઇતિ ।
સૂક્તૈવ પ્રતિપાદ્યમહિમ્ના પ્રબન્ધમહત્તા ।
તદુક્તં પ્રાચા ભામહેન---
"ઉપશ્લોક્યસ્ય માહાત્મ્યાદુજ્જ્વલાઃ કાવ્યસંપદઃ" ।
ઇતિ ।
પ્રતિપાદિતં ઽચોદ્ભટેનઽ---
"ગુણાલઙ્કારચારુત્વયુક્તમપ્યધિકોજ્જ્વલમ્ ।
કાવ્યમાશ્રયસંપત્ત્યા મેરુણેવામરદ્રુમઃ" ॥
ઇતિ ।
રુદ્રભટ્ટેનાપિ કથિતમ્---"ઉદારચરિતનિબન્ધના પ્રબન્ધપ્રતિષ્ઠાઽ; ઇતિ ।
પ્રપઞ્ચિતં ચ સાહિત્યમીમાંસાયામ્---"નાયકગુણગ્રથિતાઃ સૂક્તિસ્રજઃ સુકૃતિનામાકલ્પમાકલ્પન્તિઽ; ઇતિ ।
નિરૂપિતં ચ ઽભોજરાજેનઽ---
"કવેરલ્પાપિ વાગ્વૃત્તિર્વિદ્વત્કર્ણાવતંસતિ ।
નાયકો યદિ વર્ણ્યેત લોકોત્તરગુણોત્તરઃ" ॥
ઇતિ ।
॥ મહાકુલીનત્વાદિનાયકગુણાઃ ॥
અત્રૈતે નાયકગુણાઃ ।
મહાકુલીનતૌજ્જ્વલ્યં મહાભાગ્યમુદારતા ।
તેજસ્વિતા વિદગ્ધત્વં ધાર્મિકત્વાદયો ગુણાઃ

પૂર્વશાસ્ત્રાનુસારેણ કતિચિત્ કથિતા ઇમે ।
પ્રતાપરુદ્રદેવસ્ય ગુણા વાચામગોચરાઃ

અથૈતેષાં સ્વરૂપમુદાહરણં ચ ।
તત્ર
[1.1.1 મહાકુલીનતા]
મહાકુલીનતા નામ કુલે મહતિ સંભવઃ ।
યથા---
તાદૃઙ્મધ્યમલોકભાગ્યવિભવાદિન્દ્રાદિબૃન્દારકૈઃ ક્ષોણ્યાં ક્રીડિતુમિચ્છુભિશ્ચિરતરં સંપ્રાર્થિતઃ પદ્મભૂઃ ।
અત્યર્કેન્દુકુલપ્રશસ્તિમસૃજદ્ યં કાકતીયાન્વયં તસ્મિન્ સંપ્રતિ વીરરુદ્રવપુષા જાગર્તિ લક્ષ્મીપતિઃ

[1.1.2 ઔજ્જ્વલ્યમ્]
અથૌજ્જ્વલ્યમ્---
રૂપસંપન્નદેહત્વમૌજ્જ્વલ્યં પરિકીર્ત્યતે

યથા---
મુરારેર્યઃ પૂર્વં જલનિધિસુતાયામુદભવન્મહાદેવાજ્જાતઃ સ પુનરવનીભૃદ્દુહિતરિ ।
વપુષ્માન્ કામો ઽયં જયતિ જગતીભાગ્યવિભવૈઃ પ્રતાપશ્રીરુદ્રઃ સ્વયમિતિ મનીષા મૃગાદૃશામ્

[1.1.3 મહાભાગ્યમ્]
અથ મહાભાગ્યમ્---
વિશ્વંભરાધિપત્યં યત્ તન્મહાભાગ્યમુચ્યતે ।
યથા---
સેવાનમ્રનરેન્દ્રમૌલિવિલસદ્રત્નંશુનીરાજિતં રાજ્યશ્રીપ્રથમાવતારપદવીમારુહ્ય સિંહાસનમ્ ।
ક્ષોણીં રક્ષતિ વિક્રમૈરનુપમૈઃ પ્રત્યર્થિપૃથ્વીપતિશ્લાઘાલઙ્ઘનજાઙ્ઘિકૈર્ગુણનિધિઃ શ્રીવીરરુદ્રો નૃપઃ

[1.1.4 ઔદાર્યમ્]
અથૌદાર્યમ્---
યદ્ વિશ્રાણનતાચ્છીલ્યમૌદાર્યં તન્નિગદ્યતે

યથા---
વદાન્યો નાન્યો ઽસ્તિ ત્રિજગતિ સમો રુદ્રનૃપતેર્ગુણશ્રેણીશ્લાઘાપિહિતહરિદીશાનયશસઃ ।
સમન્તાદુદ્ભૂતૈર્દ્વિરદમદગન્ધૈઃ સુરભયઃ ક્રિયન્તે યદ્વિદ્વજ્જનમણિગૃહપ્રાઙ્ગણભુવઃ

[1.1.5 તેજસ્વિતાઃ]
અથ તેજસ્વિતા---
જગત્પ્રકાશકત્વં યત્ તેજસ્વિત્વં તદુચ્યતે ।
યથા---
સદા તેજોભાનૌ સ્ફુરતિ જયિનઃ કાકતિવિભોરરિક્ષ્માભૃત્કાન્તાચિકુરતિમિરાહંકૃતિમુષિ ।
પ્રકાશવ્યુત્પત્તિર્ભવતિ જરદુદ્દામતમસામસૂર્યંપશ્યાનામવધિગિરિપાશ્ચાત્ત્યદૃષદામ્

[1.1.6 વૈદગ્ધ્યમ્]
અથ વૈદગ્ધ્યમ્---
કૃત્યવસ્તુષુ ચાતુર્યં વૈદગ્ધ્યં પરિકીર્ત્યતે

યથા---
ચાતુર્યં કિમુ વર્ણ્યતે ગુણનિધેઃ શ્રીવીરરુદ્રપ્રભોર્યત્રાન્યોન્યવિરુદ્ધયોરપિ મહદ્વાણીશ્રિયોરાર્જવમ્ ।
કિં ચાભ્યાં સદૃશોપચારલલિતાં તત્તાદૃશૈરુત્સવૈર્નિઃ સાપત્ન્યમિમાં ભુવં સ નૃપતિર્ધત્તે દિશાં જિત્વરઃ

[1.1.7 ધાર્મિકત્વમ્]
અથ ધાર્મિકત્વમ્---
ધર્મૈકાયત્તચિત્તત્વં ધાર્મિકત્વમુદીર્યતે ।
યથા---
પરિહાસે ઽપ્યનૌચિત્યં સ્વપ્ને ઽપ્યન્યવધૂકથામ્ ।
શત્રાવપ્યગુણારોપં કાકતીન્દ્રો ન મૃષ્યતિ

આદિગ્રહણાન્મહામહિમત્વપાણ્ડિત્યપ્રભૃતયઃ ।
તન્મહામહિમત્વં સ્યાદ્ યા પુનર્દેવતાત્મતા

[1.1.8 મહામહીતાત્મતા]
યથા---
કૌસલ્યાઽસીત્ પ્રથમજનની, દેવકી ચ દ્વિતીયા વિષ્ણોર્માતા તદનુ મહિતા મુમ્મડામ્બા તૃતીયા ।
યસ્ત્રેતાયાં રઘુપતિરભૂદ્ દ્વાપરે શૌરિરાસીત્ ત્રાતું ક્ષોણીં સ જયતિ કલૌ વીરરુદ્રાવતારઃ

અત્ર ગરુડધ્વજાત્મકતયા મહામહિમતોક્તા ।
[1.1.9 પાણ્ડિત્યમ્]
અથ પાણ્ડિત્યમ્---
સર્વવિદ્યાધિકત્વં યત્ પાણ્ડિત્યં તદુદાહૃતમ્ ।
યથા---
ગોષ્ઠીભિઃ પરિતોષયન્ બુધગણાન્ ષડ્દર્શનીસીમભિઃ સત્સારસ્વતમાર્ગદર્શનચણૈઃ સૂક્તૈઃ કવીન્ પ્રીણયન્ ।
સંગીતોપનિષદ્રહસ્યપિશુનૈરાતોદ્યયોગ્યક્રમૈર્ધિન્વન્ સંસદિ વૈણિકાન્ વિહરતે શ્રીકાકતીન્દ્રો નૃપઃ

અથ નાયકગુણનિરૂપણાનન્તરં નાયકસ્વરૂપં નિરૂપ્યતે ।
યશઃ પ્રતાપસુભગો ધર્મકામાર્થતત્પરઃ ।
ધુરંધરો ગુણાઢ્યશ્ચ નાયકઃ પરિકીર્ત્તિતઃ

યશઃ પ્રતાપાભ્યાં
[1.2.1 સુભગત્વમ્ઃ]
સુભગત્વં યથા---
ધર્માલમ્બસમુચ્છ્રિતાં ત્રિભુવનસ્યૈકાતપત્રશ્રિયં ધત્તે કાકતિવીરરુદ્રનૃપતેઃ સ્ફારં યશોમણ્ડલમ્ ।
છાયેવાસ્ય નભઃ સ્થલી કુવલયશ્યામેયમાલોક્યતે તન્મન્યે નિયતં પ્રતાપતપનસ્તસ્યોપરિ દ્યોતતે

[1.2.2 ધર્મકામાર્થતત્પરત્વમ્]
ધર્મકામાર્થતત્પરત્વં યથા---
ધર્મો ઽર્થ ઇવ પૂર્ણશ્રીરર્થો ધર્મ ઇવ સ્થિતઃ ।
કામસ્તાવિવ તૌ કામ ઇવ રુદ્રનરેશ્વરે

[1.2.3 ધરીણકા]
ધુરીણતા યથા---
ગાયન્તીરનુમોદતે નિજવધૂઃ શેષઃ શિરઃ કમ્પનૈર્લક્ષ્મીં પ્રીણયતે ઽદ્ય કચ્છપપતિર્વક્ષઃ સ્થલીદર્શનાત્ ।
દિઙ્નાગાશ્ચ કરેણુકાશુચમપાકુર્વન્ત્યનુવ્રજ્યયા દોષ્ણા કાકતિવીરરુદ્રનૃપતૌ વિશ્વમ્ભરાં બિભ્રતિ

[1.2.4 ગુણાઢ્યત્વમ્]
ગુણાઢ્યત્વં યથા---
મુખૈઃ સહસ્ત્રેણ ફણી વદેચ્ચેત્ કરૈઃ સહસ્રેણ લિખેદ્વિવસ્વાન્ ।
નેત્રૈઃ સહસ્રેણ હરિશ્ચ પશ્યેત્ સ્થાને ગુણાન્ કાકતિવીરભુર્તુઃ

અથ નાયકવિશેષા નિરૂપ્યન્તે ।
ઉદાત્ત ઉદ્ધતશ્ચૈવ લલિતઃ શાન્ત ઇત્યપિ ।
ધીરપૂર્વા ઇમે પૂર્વૈશ્ચત્વારો નાયકાઃ સ્મૃતાઃ

તત્ર સર્વરસસાધારણાશ્ચત્વારો નાયકાઃ ધીરોદાત્તધીરોદ્ધતધીરલલિતધીરશાન્તાઃ ।
એતેષાં સ્વરૂપમુદાહરણં ચ ।
[1.3.1 ધીરોદાત્તઃ]
મહાસત્ત્વો ઽતિગમ્ભીરઃ કૃપાવાનવિકત્થનઃ ।
પ્રતાપરુદ્રવદ ધીરો ધીરોદાત્તઃ સ સંમતઃ

યથા---
સંદિગ્ધે કૃપયા મૃદુઃ ક્ષણમરીન્ હન્તું ધૃતાસિઃ પુરઃ શૌર્યશ્રીપ્રણયપ્રશંસિષુ નમદ્ભ્રૂર્લજ્જતે વન્દિષુ ।
આકારાન્ સુખરોષહર્ષપિશુનાન્ વક્ત્રે ન ધત્તે મનાક્ ત્રૈલોક્યાતિશયાલુકીર્ત્તિસુભગઃ શ્રીવીરરુદ્રો નૃપઃ

દર્પમાત્સર્યભૂયિષ્ઠશ્ચણ્ડવૃત્તિર્વિકત્થનઃ ।
માયાવી સુલભક્રોધઃ સ ધીરોદ્ધત ઉચ્યતે

[1.3.2 ધીરોધ્દતઃ]
યથા---
રે રે ઘૂર્જર જર્ઝરો ઽસિ સમરે લમ્પાક કિં કમ્પસે વઙ્ગ ત્વઙ્ગસિ કિં મુધા બલરજઃ કાણો ઽસિ કિં કોઙ્કણ ।
હૂણ પ્રાણપરાયણો ભવ મહારાષ્ટ્રાપરાષ્ટ્રો ઽસ્યમી યોદ્ધારો વયમિત્યરીનભિભવન્ત્યન્ધ્રક્ષમાભૃદ્ભટાઃ

અત્ર ભટાનાં ધીરોદ્ધતત્વમ્ ।
[1.3.3 ધીરલલિતઃ]
ઽસુરવૈકભૂઃઽ; ઇતિ પાઠાન્તરમ્ ।
નિશ્ચિન્તો ધીરલલિતઃ કલાસક્તઃ ।
સુખી મૃદુઃ ।
ઇ ।
સુખૈકભૂઃ ઇતિ પાઠાન્તરમ્]
યથા---
શૌર્યોષ્મા નિરવગ્રહઃ પ્રતિનૃપાઃ સર્વે ઽપિ નમ્રીકૃતાઃ પાતિવ્રત્યમુપૈતિ ભૂરિયમયં નાથઃ સ્વયંભૂઃ શિવઃ ।
ધીરો ઽયં યુવરાજ એવ વહતિ શ્રીવીરરુદ્રો ધુરં સર્વામિત્યનુમોદતે પ્રતિકલં શ્રીકાકતીન્દ્રો નૃપઃ

[1.3.4 ધીરશાન્તઃ]
ધીરઃ શાન્તઃ પ્રસન્નાત્મા ધીરશાન્તો દ્વિજાદિકઃ

યથા---
વીરં રુદ્રનૃપાલરત્નમભિતઃ પ્રાપ્તોદયં મોદતે સંખ્યાવદરણ એષ પૂષણમિવ પ્રત્યગ્રમબ્જાકરઃ ।
ઉન્મીલત્કમલાવિહારવસતિર્ભૂત્વા વિકાસૈર્નિજૈર્વિશ્વામોદમુદઞ્ચયન્નવિરતં દોષાવસાનોત્સુકઃ

અત્ર વિપ્રાણાં ધીરશાન્તત્વમ્ ।
॥ શૃઙ્ગારનાયકા નિરૂપ્યન્તે ।
અથ શૃઙ્ગારવિષયાશ્ચત્વારો નાયકા ઇમે ।
અનુકૂલો દક્ષિણશ્ચ ધૃષ્ટઃ શઠ ઇતિ સ્મૃતાઃ

એષાં સ્વરૂપમુદાહરણં ચ ।
[1.4.1અનુકૂલઃ]
એકાયત્તો ઽનુકૂલઃ સ્યાત્
એકસ્યાં નાયિકાયાં વિશેષાનુરક્તો ઽનુકૂલો નાયકઃ ।
યથા---
કિં નામાચરિતં તપઃ સખિ ! ભુવા યસ્યાઃ પતિર્ગીયતે વીરો રુદ્રનૃપઃ ક્વ તત્ સુચરિતં તસ્ય પ્રિયા સ્યાં યતઃ ।
જાને માનિનિ મા વિષીદ પુરતઃ પ્રખ્યાપ્ય નામ સ્થિરાં ત્વાં રત્નાકરમેખલાં ત્વયિ સદા સક્તં વિધાસ્યે નૃપમ્

અત્ર પ્રતાપરુદ્રસ્ય ક્ષોણ્યાં વિશેષાનુરાગો વ્યજ્યતે, યેન વધ્વા સ્થિરા રત્નાકરમેખલેતિ તન્નામગ્રહણેન સ્નેહપ્રખ્યાપનં ક્રિયતે ।
[1.4.2 દક્ષિણઃ]
તુલ્યો ઽનેકત્ર દક્ષિણઃ ।
અનેકાસુ નાયિકાસુ અવૈષમ્યેણ સ્નેહાનુવર્તી દક્ષિણો નાયકઃ ।
યથા---
નર્મોક્ત્યૈવ નિયન્ત્રિતા સ્મરકલાકેલીષુ કાચિન્મયા સાકૂતેન વિલોકનેન હૃદયં કસ્યૈચિદાવિષ્કૃતમ્ ।
કસ્યાશ્ચિત્ પ્રહિતઃ પ્રસાધનનિધિર્દૂતીકરેણ, ક્વ વા ગન્તાસ્મીત્યનુચિન્તયૈવ નૃપતેરાસીત્ પ્રભાતા નિશા

તથા ચ ---
વાણીં મુખેન, નેત્રાભ્યાં શ્રિયં, દોષ્ણા ચ મેદિનીમ્ ।
માનયંસ્તુલ્યતાં ધત્તે તાસુ રુદ્રનરેશ્વરઃ

[1.4.3 ધૃષ્ટઃ]
વ્યક્તાગા ગતભીર્ધૃષ્ટઃ
યથા---
રાજ્યશ્રીપરિભોગશંસિ ભવતઃ સર્વાઙ્ગમાલોક્યતે કસ્તત્રાવિનયો ઽસ્તિ સાહસમિદં તન્નામ મય્યર્પિતમ્ ।
જાને ત્વાં બહુવલ્લભં કિમપરં વક્તવ્યમલ્પા વયં તસ્યાં પ્રેમ તવાધિકં વસુમતી યા નામ કિં જલ્પિતૈઃ

[1.4.4 શઠઃ]
ગૂઢવિપ્રિયકૃચ્છઠઃ

નાયિકામાત્રવિદિતવિપ્રિયકારી શઠઃ ।
યથા---
દૃષ્ટ્યા પશ્યસિ કેવલં ન મનસા વાચા પ્રિયં ભાષસે નો ભાવેન ભુજાન્તરં પ્રકટયસ્યગ્રે ન ચાભ્યન્તરમ્ ।
જ્ઞાતં કાકતિનાથ ! ભૂસ્તવ પરં પ્રાણેશ્વરી ધ્યાયતો માદૃક્ષેષુ વિડમ્બનૈવ ; તદલં વ્યર્થૈર્બહિસ્સંભ્રમૈઃ

અત્ર તત્તન્નાયકવિષયતયા કાકતીશ્વરાણામુદાહરણેન વીરરુદ્રસ્યૈવ વર્ણનમ્ ।
એષાં નાયિકાનુકૂલને પીઠમર્દવિટચેટવિદૂષકનામાનઃ સહાયાઃ ।
તેષાં સ્વરૂપં નિરૂપ્યતે ।
કિંચિદૂનઃ પીઠમર્દ એકવિદ્યો વિટઃ સ્મૃતઃ ।
સંધાનકુશલશ્ચેટો હાસ્યપ્રાયો વિદૂષકઃ

સ્પષ્ટમેષામુદાહરણમ્ ।
અથાષ્ટવિધાઃ શૃઙ્ગારનાયિકાઃ ।
સ્વાધીનપતિકા ચૈવ તથા વાસકસજ્જિકા ।
વિરહોત્કણ્ઠિતા ચૈવ વિપ્રલબ્ધા ચ ખણ્ડિતા

કલહાન્તરિતા ચૈવ તથા પ્રોષિતભર્તૃકા ।
તથાભિસારિકા ચેતિ ક્રમાલ્લક્ષણમુચ્યતે

પ્રિયોપલાલિતા નિત્યં સ્વાધીનપતિકા મતા ।
[1.5.1 સ્વધીનપતિકા]
યથા---
પ્રિયાં સર્વંસહાં તૈસ્તૈર્વિશેષૈરુપલાલયન્ ।
પ્રતાપરુદ્રનૃપતિઃ પ્રતિક્ષણમવેક્ષતે

પ્રિયાગમનવેલાયાં મણ્ડયન્તી મુહુર્મુહુઃ ।
કેલીગૃહં તથાત્માનં સા સ્યાદ્વાસકસજ્જિકા

[1.5.2 વાસકાસજ્નિકા]
યથા---
સ્વતેજસા પરિષ્કૃત્ય પ્રધાનાગારમુત્કયા ।
શ્રિયાભિષેકવેલાયાં વીરરુદ્રઃ પ્રતીક્ષિતઃ

ચિરયત્યધિકં કાન્તે વિરહોત્કણ્ઠિતોન્મનાઃ

[1.5.3 વિરહોત્કણ્ઠિતા]
યથા---
ન શઙ્કાન્યા તાદૃગ્ગુણપરિમલે રુદ્રનૃપતૌ કયા વા ગોષ્ઠ્યાસૌ ચિરયતિ સખીભિર્ન સુલભઃ ।
સમાનેતું કાન્તં વ્રજ મદન બદ્ધો ઽઞ્જલિરયં યતો વિષ્વદ્રીચઃ કિરતિ કિરણાંસ્ત્વત્પ્રિયસખઃ

ક્વચિત્ સંકેતમાવેદ્ય દયિતેનાથ વઞ્ચિતા ।
સ્મરાર્તા વિપ્રલબ્ધેતિ કલાવિદ્ભિઃ પ્રકીર્ત્યતે

[1.5.4 વિપ્રલબ્ધા]
યથા---
ગચ્છાગ્રે સખિ ! કા પ્રિયાગમકથા પ્રાપ્તો નિશીથઃ પરં સંકેતાલય ! મોક્ષ્યસે મમ વૃથા જાતો ઽશ્રુભિઃ પઙ્કિલઃ ।
યદ્વા રુદ્રનરેશ્વરે પ્રિયતમે રાજ્યશ્રિયો વલ્લભે ભારત્યા દયિતે ભુવઃ કૃતપદાઃ પ્રાયો વયં વઞ્ચિતાઃ

નીત્વાન્યત્ર નિશાં પ્રાતરાગતે પ્રાણવલ્લભે ।
અન્યાસંભોગચિહ્નૈસ્તુ કુપિતા ખણ્ડિતા મતા

[1.5.5 ખણ્ડિતા]
યથા---
રાત્રિર્યામત્રયપરિમિતા વલ્લભાસ્તે સહસ્રં માર્ગાસક્ત્યા મમ ગૃહમપિ પ્રાતરેવાગતો ઽસિ ।
કિં કર્તવ્યં વદ નૃપતિભિર્વીક્ષણીયા હિ સર્વાઃ કો વા દોષસ્તવ પુનરહં કામમાયાસયિત્રી

કોપાત્ પ્રિયં પરાણુદ્ય પશ્ચાત્તાપસમન્વિતા ।
કલહાન્તરિતા નામ સૂરિભિઃ પરિકીર્તિતા

[1.5.6 કલહાન્તરિતા]
યથા---
તહ તહ અણુણઅન્તો પિઓ તુએ હિઅઅ રોસકલુસેણ ।
અવહીરિદો ણ મુણિઅં રાએતિ વિઓઅવેઅણં સહસુ

(તથા તથા અનુનયન્ પ્રિયસ્ત્વયા હૃદય ! રોષ કલુષેણ ।
અવધીરિતો ન જ્ઞાતો રાજેતિ વિયોગવેદનાં સહસ્વ) ॥ ॥
દેશાન્તરગતે કાન્તે ખિન્ના પ્રોષિતભર્તૃકા ।
[1.5.7 પ્રોષિતભર્તૃકા]
યથા---
ત્રૈલોક્યપ્રથમાનકીર્ત્તિમહસઃ શ્રીવીરરુદ્રપ્રભોઃ સેવાર્થં ચિરયત્સુ કાકતિપુરે ભૂપેષુ તદ્યોષિતઃ ।
દ્વારાસક્તદૃશો નયન્તિ દિવસાન્ વ્યુષ્ટાશયા ચ ક્ષપાસ્તદ્ધ્યાનપ્રતિબદ્ધસાન્દ્રપુલકવ્યાકીર્ણકામેષવઃ

કાન્તાભિસરણોદ્યુક્તા સ્મરાર્તા સાભિસારિકા

[1.5.8 અભિસારિકા]
યથા---
સંભ્રમૈરલમલ્પજ્ઞે ! પ્રેયાનસ્તુ મહીપતિઃ ।
કરેણુસ્થાં ન પશ્યામિ ન શૃણોમ્યભિસારિકામ્

॥ આસાં નાયિકાનુકૂલને સહાયાઃ ॥
દૂત્યો દાસી સખી કારૂર્ધાત્રેયી પ્રાતિવેશિની ।
લિઙ્ગિની શિલ્પિની સ્વા ચ સહાયાઃ પરિકીર્તિતાઃ

એતાસાં સ્વરૂપમુદાહરણં ચ સ્પષ્ટમ્ ।
કામશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધાઃ પદ્મનીચિત્રિણીપ્રભૃતયો જાતિવિશેષા જ્ઞાતવ્યાઃ ।
સંક્ષેપેણ નાયિકા ત્રિવિધા---મુગ્ધા મધ્યા પ્રૌઢા ચેતિ ।
ઉદયદ્યૌવના મુગ્ધા લજાવિજિતમન્મથા ।
લજામન્મથમધ્યસ્થા મધ્યમોદિતયૌવના ।
સ્મરમન્દીકૃતવ્રીડા પ્રૌઢા સંપૂર્ણયૌવના

યથાક્રમમુદાહરણાનિ ।
મુગ્ધા યથા---
મુગ્ધે ! યન્મનસો ઽપિ ગોપ્યમખિલં તન્મહ્યમાવેદ્યતે કિં યા કાચિદહં તવ પ્રિયસખિ પ્રચ્છાદ્ય કિં તામ્યસિ ।
આસક્તિસ્તવ રુદ્રદેવનૃપતાવાશાસ્યતે કિં ભવેદિત્યાલ્યાં પ્રણયૈકવાચિ સુતનુર્દત્તોત્તરા વ્રીડયા

મધ્યા યથા---
લીલાવિભ્રમપૂર્વરઙ્ગમુદિતં તારુણ્યમેત્ય ત્રપાનેપથ્યાન્તરબિમ્બિતસ્મરકલાલાસ્યપ્રપઞ્ચશ્રિયઃ ।
સખ્યઃ પશ્યત કાકતીયનૃપતૌ ભાવાનુબન્ધોજ્જ્વલઃ કો ઽપ્યસ્યાસ્તરલભ્રુવો વિજયતે શૃઙ્ગારનાટ્યક્રમઃ

પ્રૌઢા યથા---
સહેલં પશ્યન્ત્યાઃ પ્રકૃતિસુભગં રુદ્રનૃપતિં તદાત્વપ્રત્યુદ્યદ્વિવિધલલિતાટોપમધુરમ્ ।
રસપ્રાદુર્ભાવાદ્ યુગપદુદયત્સાત્ત્વિકમહો મૃગાક્ષ્યાસ્તારુણ્યે કુસુમશરશિલ્પં વિજયતે

ભેદાન્તરં યથાસંભવમુદાહાર્યમ્ ।
ગુણાલંકારાણાં રસમહતિ કાવ્યે વિલસિતં સ્ફુરચ્છબ્દાર્થાભ્યાં તદપિ હૃદયાનન્દિ ભવતિ ।
તયોરપ્યુન્મેષઃ સ્રવદમૃતમાધુર્યસુભગઃ પરં પુણ્યશ્લોકં ચરિતમનુબધ્નન્ વિજયતે

એષ સંગ્રહશ્લોકઃ ।
ઉપસ્કારહેતૂનાં ગુણાલઙ્કારાણાં સદૃઽશેઙાર્યે સતિ ચરિતાર્થત્વમ્ ।
યસ્યાલઙ્કારાશ્રયત્વં તદેવ લોકન્યાયેનાલઙ્કાર્યમ્ ।
તેન ગુણાલઙ્કારાણાં કાવ્યમેવાશ્રયભૂતમિતિ તદેવાલઙ્કાર્યમ્ ।
રસાદેરલઙ્કાર્યત્વોક્તિઃ પ્રાધાન્યેનાત્મન ઇવ હારનૂપુરાદ્યલઙ્કાર્યત્વમ્ ।
જીવિતભૂતત્વાદ્રસાદેઃ કાવ્યાત્મતા ।
ક્વચિદ્રસસ્ય પ્રાધાન્યમ્ ।
ક્વચિદલઙઅકારસ્ય પ્રાધાન્યમ્ ।
ક્વચિદ્વસ્તુનઃ પ્રાધાન્યં ચ ।
(ઉપસ્કારહેતૂનામિત્યાદિઃ અતિશ્લાઘાકારણમિત્યન્તો ગ્રન્થો બહુષુ કોશેષુ ન દૃશ્યતે, નાપિ વ્યાખ્યાતઃ કુમારસ્વામિસોમપીથિના) ।
રસપ્રાધાન્યં યથા---
ઈષદઙ્કુરિતવિભ્રમચારૌ દેહપલ્લવિતકાન્તિનિ તન્વ્યાઃ ।
યૌવને મુકુલિતસ્તનમાત્રે પુષ્પિતશ્ચ ફલિતશ્ચ મનોભૂઃ

એતત્ કાઞ્ચિદ્બાલામાલોક્ય સસ્પૃહસ્ય પ્રતાપરુદ્રસ્ય વચનમ્ ।
અત્ર શૃઙ્ગારરસો વ્યજ્યતે ॥
અલઙ્કારપ્રાધાન્યં યથા---
કીર્ત્તૌ પ્રતાપરુદ્રસ્ય વિહરન્ત્યાં દિગન્તરે ।
લોકાલોકતટાઃ શશ્વદ્દ્રવચ્ચન્દ્રોપલાઙ્કિતાઃ

અત્ર ચન્દ્રકાન્તકુટ્ટિમાનાં લોકાલોકાચલતટાનાં રુદ્રદેવકીર્ત્તૌ ચન્દ્રિકાબુદ્ધ્યા શશ્વત્ દ્રવો ઽભૂદિતિ ભ્રાન્તિમદલઙારો વ્યજ્યતે ।
વ્યઙ્ગ્યાવસ્થાયામલઙ્કારસ્યાપિ પ્રાધાન્યમસ્ત્યેવ ॥
વસ્તુપ્રાધાન્યં યથા---
અવતરતિ વીરરુદ્રે કાકતિવંશે ત્રિલોકમહનીયે ।
ત્યક્ત્વા દુગ્ધપયોધિં તલ્પફણીશઃ સ્વમન્દિરં પ્રાપ્તઃ

અત્ર તલ્પફણીશઃ દુગ્ધાબ્ધિં વિહાય સ્વગૃહં પ્રાપ્તઃ ઇત્યનેન ક્ષીરસમુદ્રે હરિર્નાસ્તીતિ વ્યજ્યતે ।
અનેન પુરુષોત્તમઃ પ્રતાપરુદ્રરૂપેણ કાકતીયકુલે ઽવતતારેતિ વસ્તુ વ્યજ્યતે ।
ઇતિ ત્રિવિધં વ્યઙ્ગ્યપ્રાધાન્યમ્ ॥
કાવ્યમાશ્રિત્ય ગુણાલઙ્કારાણાં વિલાસઃ ।
તચ્ચ કાવ્યં શબ્દસ્ફુરણેનાર્થસ્ફુરણેન તદુભયસ્ફુરણેન ચ સહૃદયહૃદયાનન્દિ ભવતિ ॥
[1.6.1 શબ્દસ્પુરણમ્]
શબ્દસ્ય સ્ફુરણં નામ પ્રૌઢબન્ધસ્ય ડમ્બરઃ ।
યો બન્ધાડમ્બર આરભટ્યાં પ્રતિપાદયિષ્યતે તચ્છબ્દસ્ફુરણમ્ ।
યથા---
ક્ષોણીરક્ષણદક્ષિણાઃ ક્ષતજગત્ક્ષોભા દુરીક્ષક્રમાઃ ક્ષુદ્રક્ષત્રિયપક્ષશિક્ષણવિધૌ પ્રોત્ક્ષિપ્તકૌક્ષેયકાઃ ।
ઉદ્દામોદ્યમનસ્ય રુદ્રનૃપતેર્દેર્દણ્ડયોશ્ચણ્ડયોર્ગર્જદ્દુર્જનગર્વપર્વતભિદાદમ્ભોલયઃ કેલયઃ

[1.6.2 અર્થસ્પુરણમ્]
અચુમ્બિતાર્થસંપત્તિરર્થસ્ફુરણમિષ્યતે

યથા---
ખગ્ગે જુજ્જ્ઞવિજિમ્ભિએ રિવુમહીણાહંજલિં બિંબિઅં પેક્ખંતો જઅલચ્છિવાસકમલં મણ્ણંતિ વિણ્ણાણિણો ।
મણ્ણે વીરપઆવરુદ્દવિહુણો જણ્ણેસુ ઘેત્તું ઉણો સિઠ્ઠીએ રિપુજીવિઆઇ વિહિણો પત્તસ્સ પીઢંબુઅમ્

(ખડ્ગે યુદ્ધવિજૃમ્ભિતે રિપુમહીનાથાઞ્જલિં બિમ્બિતં પ્રેક્ષમાણાઃ જયલક્ષ્મીવાસકમલં મન્યન્તે વિજ્ઞાનિનઃ ।
મન્યે વીરપ્રતાપરુદ્રવિભોર્જન્યેષુ ગ્રહીતું પુનઃ સૃષ્ટ્યૈ રિપુજીવિતાનિ વિધેઃ પ્રાપ્તસ્ય પીઠામ્બુજમ્) ॥ ॥
[1.6.3 ઉભયસ્પુરણમ્]
ઉભયસ્ફુરણં યથા---
ઉદ્યદ્બૃંહિતગર્જિતૈઃ કરિઘટાકાદમ્બિનીડમ્બરૈઃ ક્ષોણીભૃત્કટકોપરોધપટુભિઃ સદ્યઃ સ્ફુર(ટ?) દ્દિક્તટૈઃ ।
પ્રાવૃટસંભ્રમશંસિનો રિપુવધૂબાષ્પોદ્ગમૈર્દુર્દિનં કુર્વન્તશ્ચલમર્તિગણ્ડનૃપતેર્જૈત્રપ્રયાણોદ્યમાઃ

એવંવિધશબ્દાર્થસ્ફુરણાભ્યાં કાવ્યસ્ય ચારુત્વમ્ ।
શબ્દાર્થયોરપિ પુણ્યશ્લોકચરિતવર્ણનેન સહૃદયહૃદયાનન્દિત્વમ્ ।
અતો નાયકસ્યૈવ કાવ્યે પ્રાધાન્યમ્ ।
[1.6.4 નાયકપ્રધાન્યમ્]
કુલાચારયશઃ શૌર્યશ્રુતશીલાદિવર્ણનમ્ ।
ક્રિયતે નેતુરેવં યત્તદેવ બહુસંમતમ્

અથવા પ્રતિપક્ષસ્ય વર્ણયિત્વા ગુણાન્ બહૂન્ ।
તજ્જયાન્નાયકોત્કર્ષવર્ણનં ચ મતં ક્વચિત્

યથાક્રમમુદાહરણમ્---
તત્ત્વં યસ્સ પરઃ પુમાનવતરો યસ્યાન્વયે કાકતિક્ષ્માપાનાં ચરિતં ચ યસ્ય ભુવનક્ષેમંકરપ્રક્રમમ્ ।
શ્લઘા યસ્ય લઘૂકૃતામરતરુસ્વર્ધેનુચિન્તામણિઃ સો ઽયં વિશ્વધુરંધરો વિજયતે શ્રીવીરરુદ્રો નૃપઃ

યત્તેજઃ પ્રતિપક્ષભૂપવિહરદ્ગર્વાન્ધકારાતપો યદ્દોરર્ગલવિક્રમસ્ત્રિજગતીશુદ્ધાન્તદૌવારિકઃ ।
સો ઽપ્યાસીદ્ યુધિ સેવણક્ષિતિપતિઃ સન્નાહભેરીધ્વનિં શ્રુત્વા રુદ્રનરેશ્વરસ્ય મહતો ભીતઃ પલાય્યાકુલઃ

એવંવિધવર્ણનમુત્પાદ્યે નાયકે ન ઘટતે ।
તસ્ય લોકપ્રસિદ્ધ્યર્થં કુલવ્યપદેશાદયો બહુધા વર્ણયિતુમેવોચિતાઃ ।
સ્વતઃ સિદ્ધે તુ નાયકે દ્વૈવિધ્યમપિ સંભવતિ ।
તસ્ય કુલવ્યપદેશાદીનાં લોકપ્રસિદ્ધત્વાત્ કવિભિર્બલવત્પ્રતિપક્ષવિજયવર્ણનં યુક્તમ્ ।
એવં સ્વતઃ સિધ્દોત્પાદ્યત્વભેદેન નાયકસ્ય દ્વૈવિધ્યમ્ ।
તત્ર ચ-
[1.6.5 નાયક-ગુણયોર્વર્ગીકરણમ્]
ધીરોદ્ધતે યથા રૌદ્રો વર્ણ્યતે બાહ્યસંભ્રમઃ ।
યથા ચ ધીરલલિતે શૃઙ્ગારો બહુભાવકૃત્

ન ધીરોદાત્તવિષયે તથા વર્ણનમિષ્યતે ।
કાર્યતો રસસંપૂર્તિસ્તસ્મિન્નપ્યુચિતક્રમા

હાસ્યાદીનાં તથાન્યેષાં રસાનામપિ કીર્તનમ્ ।
મન્દોદ્યમાનુભાવં સ્યાદ્ધીરોદાત્તે તુ નેતરિ