પ્રશ્નોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6

પ્રુપ્ભ્_5.7
ઋગ્ભિરેતં લોકં મનુષ્યોપલક્ષિતમ્ ।
યજુર્ભિરન્તરિક્ષં સોમાધિષ્ઠિતમ્ ।
સામભિર્યત્તદ્ બ્રહ્મલોકમિતિ તૃતીયં કવયો મેધાવિનો વિદ્યાવન્ત એવ નાવિદ્વાંસો વેદયન્તે ।
તં ત્રિવિધં લોકમોઙ્કારેણ સાધનેનાપરબ્રહ્મલક્ષણમન્વેત્યનુગચ્છતિ વિદ્વાન્ ।
તેનૈવોઙ્કારેણ યત્તત્પરં બ્રહ્માક્ષરં સત્યં પુરુષાખ્યં શાન્તં વિમુક્તં જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપાત્યાદિ વિશેષસર્વપ્રપઞ્ચવિવર્જિતમત એવ અજરં જરાવર્જિતમમૃતં મૃત્યુવર્જિતમત એવ યસ્માજ્જરાવિક્રિયારહિતમતો ઽભયમ્, યસ્માદેવાભયં તસ્માત્પરં નિરતિશયમ્, તદપ્યોઙ્કારેણાયતનેન ગમનસાધનેનાન્વેતીત્યર્થઃ ।
ઇતિશબ્દો વાક્યપરિસમાપ્ત્યર્થઃ ॥7॥
ઇતિ પઞ્ચમઃ પ્રશ્નઃ
=============================================================================
ષષ્ઠઃ પ્રશ્નઃ
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 6.1
અથ હૈનં સુકેશા ભારદ્વાજઃ પપ્રચ્છ ।
ભગવન્ હિરણ્યનાભઃ કૌસલ્યો રાજપુત્રો મામુપેત્યૈતં પ્રશ્નમપૃચ્છત ।
ષોડશકલં ભારદ્વાજ પુરુષં વેત્થ ।
તમ્ અહં કુમારમ્ અબ્રુવં નાહમ્ ઇમં વેદ ।
યદ્ય્ અહમ્ ઇમમ્ અવેદિષં કથં તે નાવક્ષ્યમ્ ઇતિ ।
સમૂલો વા એષ પરિશુષ્યતિ યો ઽનૃતમ્ અભિવદતિ ।
તસ્માન્ નાર્હામ્ય્ અનૃતં વક્તું ।
સ તૂષ્ણીં રથમ્ આરુહ્ય પ્રવવ્રાજ ।
તં ત્વા પૃચ્છામિ કાસૌ પુરુષ ઇતિ

પ્રુપ્ભ્_6.1
અથ હૈનં સુકેશા ભારદ્વાજઃ પપ્રચ્છ ।
સમસ્તં જગત્કાર્યકારણલક્ષણં સહ વિજ્ઞાનાત્મના પરસ્મિન્નક્ષરે સુષુપ્તિકાલે સમ્પ્રતિષ્ઠત ઇત્યુક્તમ્ ।
સામર્થ્યાત્પ્રલયે ઽપિ તસ્મિન્નેવાક્ષરે સમ્પ્રતિષ્ઠતે જગત્તત એવોત્પદ્યત ઇતિ સિદ્ધં ભવતિ ।
ન હ્યકારણે કાર્યસ્ય સમ્પ્રતિષ્ઠાનમુપપદ્યતે ।
ઉક્તં ચ આત્મન એષ પ્રાણો જાયતેઽઇતિ ।
જગતશ્ચ યન્મૂલં તત્પરિજ્ઞાનાત્પરં શ્રેય ઇતિ સર્વોપનિષદાં નિશ્ચિતોર્ઽથઃ ।
અનન્તરં ચોક્તં ઽસ સર્વજ્ઞઃ સર્વો ભવતિઽઇતિ વક્તવ્યં ચ ક્વ તર્હિ તદક્ષરં સત્યં પુરુષાખ્યં વિજ્ઞેયમિતિ તદર્થોયં પ્રશ્ન આરભ્યતે ।
વૃત્તાન્વાખ્યાનં ચ વિજ્ઞાનસ્ય દુર્લભત્વખ્યાપનેન તલ્લબ્ધ્યર્થં મુમુક્ષણાં યત્નવિશેષોપાદાનાર્થમ્ ।
હે ભગવન્ હિરણ્યનાભો નામતઃ કોસલાયાં ભવઃ કૌસલ્યો રાજપુત્રો જાતિતઃ ક્ષત્રિયો મામ્ ઉપેત્યોપગમ્યૈતમુચ્યમાનં પ્રશ્નમપૃચ્છત ।
ષોડશકલં ષોડશસંખ્યાકાઃ કલા અવયવા ઇવ આત્મન્યવિદ્યાધ્યારોપિતરૂપા યસ્મિન્ પુરુષે સો ઽયં ષોડશકલસ્તં ષોડશકલં હે ભારદ્વાજ પુરુષં વેત્થ વિજાનાસિ ।
તમહં રાજપુત્રં કુમારં પૃષ્ટવન્તમબ્રુવમુક્તવાનસ્મિ નાહમિમં વેદ યં ત્વં પૃચ્છસીતિ ।
એવમુક્તવત્યપિ મય્યજ્ઞાનમસંભાવયન્તં તમજ્ઞાને કારણમવાદિષમ્ ।
યદિ કથઞ્ચિદહમિમં ત્વયા પૃષ્ટં પુરુષમવેદિષં વિદિતવાનસ્મિ કથમત્યન્તશિષ્યગુણવતે ઽર્થિને તે તુભ્યં નાવક્ષ્યં નોક્તવાનસ્મિ ન બ્રૂયામિત્યર્થઃ ।
ભૂયો ઽપ્યપ્રત્યયમિવાલક્ષ્ય પ્રત્યાયયિતુમબ્રવમ્ ।
સમૂલઃ સહ મૂલેન વા એષો ઽન્યથા સન્તમાત્માનમન્યથા કુર્વન્નનૃતમયથાભૂતાર્થમભિવદતિ યઃ સ પરિશુષ્યતિ શોષમુપૈતીહલોકપરલોકાભ્યાં વિચ્છિદ્યતે વિનશ્યતિ ।
યત એવં જાને તસ્માન્નાર્હાભ્યહમનૃતં વક્તું મૂઢવત્ ।
સ રાજપુત્ર એવં પ્રત્યાયિત તૂષ્ણીં વ્રીડિતો રથમારુહ્ય પ્રવવ્રાજ પ્રગતવાન્ યથાગતમેવ ।
અતો ન્યાયત ઉપસન્નાય યોગ્યાય જાનતા વિદ્યા વક્તવ્યૈવાનૃતં ચ ન વક્તવ્યં સર્વાસ્વપ્યવસ્થાસુ ઇત્યેતત્સિદ્ધં ભવતિ ।
તં પુરુષં ત્વા ત્વાં પૃચ્છામિ મમ હૃદિ વિજ્ઞેયત્વેન શલ્યમિવ સ્થિતં ક્વાસૌ વર્તતે વિજ્ઞેયઃ પુરુષ ઇતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 6.2
તસ્મૈ સ હોવાચ ।
ઇહૈવાન્તઃ શરીરે સોમ્ય સ પુરુષો યસ્મિન્ન્ એતાઃ ષોડશ કલાઃ પ્રભવન્તીતિ

પ્રુપ્ભ્_6.2
તસ્મૈ સ હોવાચ ।
ઇહૈવાન્તઃશરીરે હૃદયપુણ્ડરીકાકાશમધ્યે હે સોમ્ય સ પુરુષો ન દેશાન્તરે વિજ્ઞેયો યસ્મિન્નેતા ઉચ્યમાનાઃ ષોડશ કલાઃ પ્રાણાદ્યાઃ પ્રભવન્તિ ઉત્પદ્યન્ત ઇતિ ષોડશકલાભિઃ ઉપાધિભૂતાભિઃ સકલ ઇવ નિષ્કલઃ પુરુષો લક્ષ્યતે ઽવિદ્યયેતિ તદુપાધિકલાધ્યારોપાપનયેન વિદ્યયા સ પુરુષઃ કેવલો દર્શયિતવ્ય ઇતિ કલાનાં તત્પ્રભવત્વમુચ્યતે ।
પ્રાણાદીનામત્યન્તનિર્વિશેષે હ્યદ્વયે શુદ્ધે તત્ત્વે ન શક્યો ઽધ્યારોપમન્તરેણ પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદનાદિવ્યવહારઃ કર્તુમિતિ કલાનાં પ્રભવસ્થિત્યપ્યયા આરોપ્યન્તે અવિદ્યાવિષયાઃ ।
ચૈતન્યાવ્યતિરેકેણૈવ હિ કલા જાયમાનાઃ તિષ્ઠન્ત્યઃ પ્રલીયમાનાશ્ચ સર્વદા લક્ષ્યન્તે ।
અત એવ ભ્રાન્તાઃ કેચિદ્ અગ્નિસંયોગાદ્ ઘૃતમિવ ઘટાદ્યાકારેણ ચૈતન્યમ્ એવ પ્રતિક્ષણં જાયતે નશ્યતીતિ ।
તન્નિરોધે શૂન્યમિવ સર્વમિત્યપરે ।
ઘટાદિવિષયં ચૈતન્યં ચેતયિતુર્નિત્યસ્યાત્મનો ઽનિત્યં જાયતે વિનશ્યતીત્યપરે ।
ચૈતન્યં ભૂતધર્મ ઇતિ લૌકયતિકાઃ ।
અનપાયોપજનધર્મકચૈતન્યમાત્મા એવ નામરૂપાદ્યુપાધિધર્મૈઃ પ્રત્યવભાસતે "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ"(તૈ.ઉ.2 । 1 । 1) "પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ"(ઐ.ઉ.5 । 3) "વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મ"(બૃ.ઉ.3 । 9 । 28) "વિજ્ઞાનઘન એવ"(બૃ.ઉ.2 । 4 । 12) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યઃ ।
સ્વરૂપવ્યભિચારિષુ પદાર્થેષુ ચૈતન્યસ્યાવ્યભિચારાદ્યથા યથા યો યઃ પદાર્થો વિજ્ઞાયતે તથા તથા જ્ઞાયમાનત્વાદેવ તસ્ય તસ્ય ચૈતન્યસ્યાવ્યભિચારિત્વમ્ ।
વસ્તુતત્ત્વં ભવતિ કિઞ્ચિત્ ન જ્ઞાયત ઇતિ ચાનુપપન્નમ્ રૂપં ચ દૃશ્યતે ન ચાસ્તિ ચક્ષુરિતિ યથા ।
વ્યભિચરતિ તુ જ્ઞેયમ્ ન જ્ઞાનં વ્યભિચરતિ કદાચિદપિ જ્ઞેયમ્, જ્ઞેયાભાવે ઽપિ જ્ઞેયાન્તરે ભાવાજ્જ્ઞાનસ્ય ।
ન હિ જ્ઞાને ઽસતિ જ્ઞેયં નામ ભવતિ કસ્યચિત્ સુષુપ્તે ઽદર્શનાત્ ।
જ્ઞાનસ્યાપિ સુષુપ્તે ઽભાવાજ્જ્ઞેયવજ્જ્ઞાનસ્વરૂપસ્ય વ્યભિચાર ઇતિ ચેત્ ।
ન જ્ઞેયાવભાસકસ્ય જ્ઞાનસ્યાલોકવજ્જ્ઞેયાભિવ્યઞ્જકત્વાત્સ્વવ્યઙ્ગ્યાભાવ આલોકાભાવાનુપપત્તિવત્સુષુપ્તે વિજ્ઞાનભાવાનુપપત્તેઃ ।
ન હ્યન્ધકારે ચક્ષુષા રૂપાનુપલબ્ધૌ ચક્ષુષો ઽભાવઃ શક્યઃ કલ્પયિતું વૈનાશિકેન ।
વૈનાશિકો જ્ઞેયાભાવે જ્ઞાનાભાવં કલ્પયત્યેવેતિ ચેત્ ।
યેન તદભાવં કલ્પયેત્તસ્યાભાવઃ કેન કલ્પ્યત ઇતિ વક્તવ્યં વૈનાશિકેન, તદભાવસ્યાપિ જ્ઞેયત્વાજ્જ્ઞાનાભાવે તદનુપપત્તેઃ ।
જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયાવ્યતિરિક્તત્વાજ્જ્ઞેયાભાવે જ્ઞાનાભાવ ઇતિ ચેત્ ।
ન અભાવસ્યાપિ જ્ઞેયત્વાભ્યુપગમાદભાવો ઽપિ જ્ઞેયોભ્યુપગમ્યતે વૈનાશિકૈર્નિત્યશ્ચ તદવ્યતિરિક્તં ચેજ્જ્ઞાનં નિત્યં કલ્પિતં સ્યાત્તદભાવસ્ય ચ જ્ઞાનાત્મકત્વાદભાવત્વં વાઙ્માત્રમેવ ન પરમાર્થતો ઽભાવત્વમનિત્યત્વં ચ જ્ઞાનસ્ય ।
ન ચ નિત્યસ્ય જ્ઞાનસ્યાભાવનામમાત્રાધ્યારોપે કિઞ્ચિન્નશ્છિન્નમ્ ।
અથાભાવો જ્ઞેયો ઽપિ સન્ જ્ઞાનવ્યતિરિક્ત ઇતિ ચેત્ ।
ન તર્હિ જ્ઞેયાભાવે જ્ઞાનાભાવઃ ।
જ્ઞેયં જ્ઞાનવ્યતિરિક્તં ન તુ જ્ઞાનં જ્ઞેયવ્યતિરિક્તમિતિ ચેત્ ।
ન શબ્દમાત્રત્વાદ્વિશેષાનુપપત્તેઃ ।
જ્ઞેયજ્ઞાનયોરેકત્વં ચેદભ્યુપગમ્યતે જ્ઞેયં જ્ઞાનવ્યતિરિક્તં જ્ઞાનં જ્ઞેયવ્યતિરિક્તં નેતિ તુ શબ્દમાત્રમેતદ્વહ્નિરગ્નિવ્યતિરિક્તઃ અગ્નિર્ન વહ્નિવ્યતિરિક્ત ઇતિ યદ્વદભ્યુપગમ્યતે ।
જ્ઞેયવ્યતિરેકે તુ જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયાભાવે જ્ઞાનાભાવાનુપપત્તિઃ સિદ્ધા ।
જ્ઞેયાભાવે ઽદર્શનાદભાવો જ્ઞાનસ્યેતિ ચેત્ ।
ન, સુષુપ્તે જ્ઞપ્ત્યભ્યુપગમાત્ ।
વૈનાશિકૈરભ્યુપગમ્યતે હિ સુષુપ્તે ઽપિ જ્ઞાનાસ્તિત્વમ્ ।
તત્રાપિ જ્ઞેયત્વમભ્યુપગમ્યતે જ્ઞાનસ્ય સ્વેનૈવેતિ ચેત્ ।
ન, ભેદસ્ય સિદ્ધત્વાત્ ।
સિદ્ધં હ્યભાવવિજ્ઞેયવિષયસ્ય જ્ઞાનસ્ય અભાવજ્ઞેયવ્યતિરેકાજ્જ્ઞેયજ્ઞાનયોઃ અન્યત્વમ્ ।
ન હિ તત્સિદ્ધં મૃતમિવોજ્જીવયિતું પુનરન્યથા કર્તું શક્યતે વૈનાશિકશતૈરપિ ।
જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયત્વમેવેતિ તદપ્યન્યેન તદપ્યન્યેનેતિ ત્વત્પક્ષે ઽતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ ।
ન, તદ્વિભાગોપપત્તેઃ સર્વસ્થ ।
યદા હિ સર્વં જ્ઞેયં કસ્યચિત્તદા તદ્વ્યતિરિક્તં જ્ઞાનં જ્ઞાનમેવેતિ દ્વિતીયો વિભાગ એવાભ્યુપગમ્યતે ઽવૈનાશિકેર્ન તૃતીયસ્તદ્વિષય ઇત્યનવસ્થાનુપપત્તિઃ ।
જ્ઞાનસ્ય સ્વેનૈવાવિજ્ઞેયત્વે સર્વજ્ઞત્વહાનિરિતિ ચેત્ ।
સો ઽપિ દોષસ્તસ્યૈવાસ્તુ કિં તન્નિબર્હણેનાસ્માકમ્ ।
અનવસ્થાદોષશ્ચ જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયત્વાભ્યુપગમાત્ ।
અવશ્યં ચ વૈનાશિકાનાં જ્ઞાનં જ્ઞેયમ્ ।
સ્વાત્મના ચાવિજ્ઞેયત્વેનાનવસ્થાનિવાર્યા.
સમાન એવાયં દોષ ઇતિ ચેત્ ।
ન, જ્ઞાનસ્યૈકત્વોપપત્તેઃ ।
સર્વદેશકાલપુરુષાદ્યવસ્થમેકમેવ જ્ઞાનં નામરૂપાદ્યનેકોપાધિભેદાત્ સવિત્રાદિજલાદિપ્રતિબિમ્બવદ્ અનેકધાવભાસત ઇતિ નાસૌ દોષઃ ।
તથા ચેહેદમુચ્યતે ।
નનુ શ્રુતેરિહૈવાન્તઃશરીરે પરિચ્છિન્નઃ કુણ્ડબદરવત્પુરુષ ઇતિ ।
ન, પ્રાણાદિકલાકારણત્વાત્ ।
ન હિ શરીરમાત્રપરિચ્છિન્નસ્ય પ્રાણશ્રદ્ધાદીનાં કલાનાં કારણત્વં પ્રતિપત્તું શક્નુયાત્ ।
કલાકાર્યત્વાચ્ચ શરીરસ્ય ।
ન હિ પુરુષકાર્યાણાં કલાનાં કાર્યં સચ્છરીરં કારણકારણં સ્વસ્ય પુરુષં કુણ્ડબદરમિવાભ્યન્તરીકુર્યાત્ ।
બીજવૃક્ષાદિવત્સ્યાદિતિ ચેત્ ।
યથા બીજકાર્યં વૃક્ષસ્તત્કાર્યં ચ ફલં સ્વકારણકારણં બીજમભ્યન્તરીકરોત્યામ્રાદિ તદ્વત્ પુરુષમભ્યન્તરીકુર્યાચ્છરીરં સ્વકારણકારણમપીતિ ચેત્ ।
ન, અન્યત્વાત્સાવયવત્વાચ્ચ ।
દૃષ્ટાન્તે કારણબીજાત્ વૃક્ષફલસંવૃતાન્યન્યાન્યેવ બીજાનિ દાર્ષ્ટાન્તિકે તુ સ્વકારણકારણભૂતઃ સ એવ પુરુષઃ શરીરે ઽભ્યન્તરીકૃતઃ શ્રૂયતે ।
બીજવૃક્ષાદીનાં સાવયવત્વાચ્ચ સ્યાદાધારાધેયત્વં નિરવયવશ્ચ પુરુષઃ સાવયવાશ્ચ કલાઃ શરીરં ચ ।
એતેનાકાશસ્યાપિ શરીરાધારત્વમનુપપન્નં કિમુતાકાશકારણસ્ય પુરુસ્ય તસ્માદસમાનો દૃષ્ટાન્તઃ ।
કિં દૃષ્ટાન્તેન વચનાત્સ્યાદિતિ ચેત્ ।
ન, વચનસ્યાકારકત્વાત્ ।
ન હિ વચનં વસ્તુનો ઽન્યથાકરણે વ્યાપ્રિયતે ।
કિં તર્હિ?યથાભૂતાર્થાવદ્યોતને ।
તસ્માદન્તઃશરીર ઇત્યેતદ્વચનમણ્ડસ્યાન્તર્વ્યોમેતિવચ્ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ઉપલબ્ધિનિમિત્તત્વાચ્ચ, દર્શનશ્રવણમનનવિજ્ઞાનાદિલિઙ્ગૈઃ અન્તઃ શરીરે પરિચ્છિન્ન ઇવ હ્યુપલભ્યતે પુરુષ ઉપલભ્યતે ચાત ઉચ્યતે ઽન્તઃ શરીરે સોમ્ય સ પુરુષ ઇતિ ।
ન પુનરાકાશકારણઃ સન્કુણ્ડબદરવચ્છરીરપરિચ્છિન્ન ઇતિ મનસાપીચ્છતિ વક્તું મૂઢો ઽપિ કિમુત પ્રમાણભૂતા શ્રુતિઃ ॥2॥
યસ્મિન્નેતાઃ ષોડશ કલાઃ પ્રભવન્તીત્યુક્તં પુરુષવિશેષણાર્થં કલાનાં પ્રભવઃ સ ચાન્યાર્થે ઽપિ શ્રુતઃ કેન ક્રમેણ સ્યાદિત્યત ઇદમુચ્યતે - ચેતનપૂર્વિકા ચ સૃષ્ટિરિત્યેવમર્થં ચ ।
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 6.3
સ ઈક્ષાં ચક્રે ।
કસ્મિન્ન્ અહમ્ ઉત્ક્રાન્ત ઉત્ક્રાન્તો ભવિષ્યામિ કસ્મિન્ વા પ્રતિષ્ઠિતે પ્રતિષ્ઠાસ્યામીતિ

પ્રુપ્ભ્_6.3
સ પુરુષઃ ષોડશકલઃ પૃષ્ટો યો ભારદ્વાજેન ઈક્ષાન્તક્ર ઈક્ષ્યં દર્શનં ચક્રે કૃતવાનિત્યર્થઃ સૃષ્ટિફલક્રમાદિવિષયમ્ ।
કથમ્?ઇત્યુચ્યતે કસ્મિનકર્તૃવિશેષે દેહાદુત્ક્રાન્ત ઉત્ક્રાન્તે ભવિષ્યામિ
અહમેવં કસ્મિન્વા શરીરે પ્રતિષ્ઠિતે અહં પ્રતિષ્ઠાસ્યામિ પ્રતિષ્ઠિતસ્યામિત્યર્થઃ ।
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 6.4
સ પ્રાણમસૃજત ।
પ્રાણાચ્ છદ્વાં ખં વાયુર્ જ્યોતિર્ આપઃ પૃથિવીન્દ્રિયં મનો ઽન્નમ્ અન્નાદ્ વીર્યં તપો મન્ત્રાઃ કર્મ લોકા લોકેષુ નામ ચ

પ્રુપ્ભ્_6.4
નન્વાત્માકર્તા પ્રધાનં કર્તૃ, અતઃ પુરુષાર્થપ્રયોજનમુરરીકૃત્ય પ્રધાનં પ્રવર્તતે મહદાદ્યાકારેણ ।
તત્રેદમનુપપન્નં પુરુષસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણ ઈક્ષાપૂર્વકં કર્તૃત્વવચમ્, સત્ત્વાદિગુણસામ્યે પ્રધાને પ્રમાણોપપન્ને સૃષ્ટિકર્તરિ સતીશ્ચરેચ્છાનુવર્તિષુ વા પરમાણુષુ સત્સ્વાત્મનો ઽપ્યેકત્વેન કર્તૃત્વે સાધનાભાવાદાત્મન આત્મન્યનર્થકર્તૃત્વાનુપપત્તેશ્ચ ।
ન હિ ચેતનાવાન્બુદ્ધિપૂર્વકાર્યાત્મનો ઽનર્થ કુર્યાત્ ।
તસ્માત્પુરુષાર્થેન પ્રયોજનેન ઈક્ષાપૂર્વકમિવ નિયતક્રમેણ પ્રવર્તમાને ઽચેતને પ્રધાને ચેતનવદુપચારે ઽયં સ ઈક્ષાઞ્ચક્રે ઇત્યાદિઃ ।
યથા રાજ્ઞઃ સર્વાર્થકારિણિ ભૃત્યે રાજેતિ તદ્વત્ ।
ન, આત્મનો ભોક્તૃત્વવત્કર્તૃત્વોપપત્તેઃ ।
યથા સાંખ્યસ્ય ચિન્માત્રસ્યાપારણામિનો ઽપ્યાત્મનો ભોક્તૃત્વં તદ્વદ્વેદવાદિનામીક્ષાદિપૂર્વકં જગત્કર્તૃત્વમુપપન્નં શ્રુતિપ્રામાણ્યાત્ ।
તત્ત્વાન્તરપરિણામ આત્મનો ઽનિત્યત્વાશુદ્ધત્વાનેકત્વનિમિત્તો ન ચિન્માત્રસ્વરૂપવિક્રિયા ।
અતઃ પુરુષસ્ય સ્વાત્મન્યેવ ભોક્તૃત્વં ચિન્માત્રસ્વરૂપવિક્રિયા ન દોષાય ભવતાં પુનર્વેદવાદિનાં સૃષ્ટિકર્તૃત્વે તત્ત્વાન્તરપરિણામ એવેત્યાત્મનો ઽનિત્યત્વાદિસર્વદોષપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ ।
ન, એકસ્યાપ્યાત્મનો ઽવિદ્યાયાં વિષયનામરૂપોપાધ્યનુપાધિકૃતવિશેષોભ્યુપગમાદવિદ્યાકૃતનામરૂપોપાધિકૃતો હિ વિશેષો ઽભ્યુપગમ્યત આત્મનો બન્ધમોક્ષાદિશાસ્ત્રકૃતસંવ્યવહારાય પરમાર્થતો ઽનુપાધિકૃતં ચ તત્ત્વમેકમેવાદ્વિતીયમુપાદેયં સર્વતાકિઙ્કબુદ્ધ્યનવગાહ્યમભયં શિવમ્ ઇષ્યતે ન તત્ર કર્તૃત્વં ભોક્તૃત્વં વા ક્રિયાકારકફલં ચ સ્યાદ્ અદ્વૈતત્વાત્સર્વભાવાનામ્.
સાંખ્યાસ્ત્વવિદ્યાધ્યારોપિતમ્ એવ પુરુષે કર્તૃત્વં ક્રિયાકારકં ફલં ચેતિ કલ્પયિત્વાગમબાહ્યત્વાત્પુનસ્તતસ્ત્રસ્યન્તઃ પરમાર્થત એવ ભોક્તૃત્વં પુરુષસ્યેચ્છન્તિ તત્ત્વાન્તરં ચ પ્રધાનં પુરુષાત્પરમાર્થવસ્તુભૂતમેવ કલ્પયન્તો ઽન્યતાર્કિકકૃતબુદ્ધિવિષયાઃ સન્તો વિહન્યન્તે ।
તથેતરે તાર્કિકાઃ સાંખ્યૈઃ ।
ઇત્યેવં પરસ્પરવિરુદ્ધાર્થકલ્પનાત્ આમિષાર્થિન ઇવ પ્રાણિનો ઽન્યોન્યવિરુદ્ધમાનાર્થદર્શિત્વાત્ પરમાર્થતત્ત્વાદ્દૂરમ્ એવાપકૃષ્યન્તે ।
અતસ્તન્મતમનાદૃત્ય વેદાન્તાર્થતત્ત્વમેકત્વદર્શનં પ્રતિ આદરવન્તો મુમુક્ષવઃ સ્યુરિતિ તાર્કિકમતદોષપ્રદર્શનં કિઞ્ચિદુચ્યત અસ્માભિર્ન તુ તાર્કિકવત્તાત્પર્યેણ ।
તદૈતદત્રોક્તમ્ -
ઽવિવદત્સ્વેવ નિક્ષિપ્ય વિરોધોદ્ભવકારણમ્ ।
તૈઃ સંરક્ષિતસદ્બુદ્ધિઃ સુખં નિર્વાતિ વેદવિત્ટ ॥
ઇતિ ।
કિં ચ ભોક્તૃત્વકર્તૃત્વયોર્વિક્રિયયોર્વિશેષાનુપપત્તિઃ ।
કા નામાસૌ કર્તૃત્વાજ્જાત્યન્તરભૂતા ભોક્તૃત્વવિશિષ્ટા વિક્રિયા યતો ભોક્તૈવ પુરુષઃ કલ્પ્યતે ન કર્તા પ્રધાનં તુ કર્ત્રેવ ન ભોક્ત્રિતિ ।
નનૂક્તં પુરુષશ્ચિન્માત્ર એવ સ ચ સ્વાત્મસ્થો વિક્રિયતે ભુઞ્જાનો ન તત્ત્વાન્તરપરિણામેન પ્રધાનં તુ તત્ત્વાન્તરપરિણામેન પ્રધાનં તુ તત્ત્વાન્તરપરિણામેન વિક્રિયતે ઽતો ઽનેકમશુદ્ધમચેતનં ચેત્યાદિધર્મવત્તદ્વિપરીતઃ પુરુષઃ ।
નાસૌ વિશેષો વાઙ્માત્રત્વાત્ ।
પ્રાગ્ભોગોત્પત્તેઃ કેવલચિન્માત્રસ્ય પુરુષસ્ય ભોક્તૃત્વં નામ વિશેષો ભોગોત્પત્તિકાલે ચેજ્જાયતે નિવૃત્તે ચ ભોગે પુનસ્તદ્વિશેષાદપેતશ્ચિન્માત્ર એવ ભવતીતિ ચેન્મહદાદ્યાકારેણ ચ પરિણમ્ય પ્રધાનં તતો ઽપેત્ય પુનઃ પ્રધાનં તતો ઽપેત્ય પુનઃ પ્રધાનં સ્વરૂપેણાવતિષ્ઠત ઇત્યસ્યાં કલ્પનાયાં ન કશ્ચિદ્વિશેષ ઇતિ વાઙ્માત્રેણ પ્રધાનપુરુષયોર્વિશિષ્ટવિક્રિયા કલ્પ્યતે ।
અથ ભોગકાલે ઽપિ ચિન્માત્ર એવ પ્રાગ્વત્પુરુષ ઇતિ ચેત્ ।
ન તર્હિ પરમાર્થતો ભોગઃ પુરુષસ્ય ।
ભોગકાલે ચિન્માત્રસ્ય વિક્રિયા પરમાર્થૈવ તેન ભોગઃ પુરુષસ્યેતિ ચેત્ ।
ન, પ્રધાનસ્યાપિ ભોગકાલે વિક્રિયાવત્ત્વાદ્ભોક્તૃત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
ચિન્માત્રસ્યૈવ વિક્રિયા ભોક્તૃત્વમ્ ઇતિ ચેદૌષ્ણ્યાદ્યસાધારણધર્મવતામગ્ન્યાદીનામભોક્તૃત્વે હેત્વનુપપત્તિઃ ।
પ્રધાનપુરુષસ્યોર્દ્વયોર્યુગપદ્ભોક્તૃત્વમિતિ ચેત્ ।
ન, પ્રધાનસ્ય પરાર્થ્યાનુપપત્તેઃ ।
ન હિ ભોક્તૃર્ત્રોર્દ્વયોરિતરેતરગુણપ્રધાનભાવ ઉપપદ્યતે પ્રકાશયોરિવેતરેતરપ્રકાશને ।
ભોગધર્મવતિ સત્ત્વાઙ્ગિનિ ચેતસિ પુરુષસ્ય ચૈતન્યપ્રતિબિમ્બોદયો ઽવિક્રિયસ્ય પુરુષસ્ય ભોક્તૃત્વમિતિ ચેત્ ।
ન, પુરુષસ્ય વિશેષાભાવે ભોક્તૃત્વકલ્પનાનર્થક્યાત્ ।
ભોગરૂપશ્ચેદનર્થઃ પુરુષસ્ય નાસ્તિ સદા નિર્વિશેષત્વાત્પુરુષસ્ય કસ્ય અપનયાર્થં મોક્ષસાધનં શાસ્ત્રં પ્રણીયતે ।
અવિદ્યાધ્યારોપિતાનર્થાપનયનાય શાસ્ત્રપ્રણયનમિતિ ચેત્પરમાર્થતઃ પુરુષો ભોક્તૈવ ન કર્તા પ્રધાનં કર્ત્રેવ ન ભોક્તૃપરમાર્થસદ્વસ્ત્વન્તરં પુરુષાચ્ચેતીયં કલ્પનાગમબાહ્યાવ્યર્થા નિર્હેતુકા ચેતિ નાદર્તવ્યા મુમુક્ષુભિઃ ।
એકત્વે ઽપિ શાસ્ત્રપ્રણાયનાદ્યાનર્થક્યમિતિ ચેત્ ।
ન અભાવાત્ ।
સત્સુ હિ શાસ્ત્રપ્રણેત્રાદિષુ તત્ફલાર્થિષુ ચ શાસ્ત્રસ્ય પ્રણયનમનર્થકં સાર્થકં વેતિ વિકલ્પના સ્યાત્ ।
ન હ્યાત્મૈકત્વે શાસ્ત્રપ્રણેત્રાદયસ્તતો ભિન્નાઃ સન્તિ તદભાવ એવં વિકલ્ફનૈવાનુપપન્ના ।
અભ્યુપગત આત્મૈકત્વે પ્રમાણાર્થશ્ચાભ્યુપગતો ભવતા યદાત્મૈકત્વમભ્યુપગચ્છતા, તદભ્યુપગમે ચ વિકલ્પાનુપપત્તિમાહ શાસ્ત્રમ્"યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્"(બૃ.ઉ.2 । 4 । 14) ઇત્યાદિ ।
શાસ્ત્રપ્રણયનાદ્યુપપત્તિં ચાહાન્યત્ર પરમાર્થવસ્તુસ્વરૂપાદવિદ્યાવિષયે ।
"યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ"(બૃ.ઉ.2 । 4 । 14) ઇત્યાદિ વિસ્તરતો વાજસનેયકે ।
અત્ર ચ વિભક્તે વિદ્યાવિદ્યે પરાપરે ઇત્યાદાવેવ શાસ્ત્રસ્ય ।
અતો ન તાર્કિકવાદભટપ્રવેશો વેદાન્તરાજપ્રમાણબાહુગુપ્ત ઇહાત્મૈકત્વવિષય ઇતિ ।
એતેનાવિદ્યાકૃતનામરૂપાદ્યુપાધિકૃતાનેકશક્તિસાધનશ્રુતભેદવત્ત્વાદ્બ્રાહ્મણઃ સૃષ્ટ્યાદિકર્તૃત્વે સાધનાદ્યભાવો દોષઃ પ્રત્યુક્તો વેદિતવ્યઃ પરૈરુક્ત આત્માનર્થકર્તૃત્વાદિદોષશ્ચ ।
યસ્તુ દૃષ્ટાન્તો રાજ્ઞઃ સર્વાર્થકારિણિ કર્તર્યુપચારાદ્રાજા કર્તેતિ સો ઽત્રાનુભપપન્નઃ"સ ઈક્ષાઞ્ચક્રે"ઇતિ શ્રુતેર્મુખ્યાર્થબાધનાત્પ્રમાણભૂતાયાઃ ।
તત્ર હિ ગૌણી કલ્પના શબ્દસ્ય યત્ર મુખ્યાર્થો ન સમ્ભવતિ ।
ઇહ ત્વચેતનસ્ય મુક્તબદ્ધપુરુષવિશેષાપેક્ષયા કર્તૃકર્મદેશકાલનિમિત્તાપેક્ષયા ચ બન્ધમોક્ષાદિફલાર્થા નિયતા પુરુષં પ્રતિ પ્રવૃત્તિર્નોપપદ્યતે ।
યથોક્તસર્વજ્ઞેશ્વરકર્તૃત્વપક્ષે તૂપપન્ના ઈશ્વરેણેવ સર્વાધિકારિ પ્રાણઃ પુરુષેણ સૃજ્યતે ।
કથમ્ સ પુરુષ ઉક્તપ્રકારેણેક્ષિત્વા સર્વપ્રાણં હિરણ્યગર્ભાખ્યં સર્વપ્રાણિકરણાધારમ્ આત્માનમ્ અસૃજત સૃષ્ટવાન્ ।
અતઃ પ્રાણાચ્છ્રદ્ધાં સર્વપ્રાણિનાં શુભકર્મપ્રવૃત્તિહેતુભૂતામ્ ।
તતઃ કર્મફલોપભોગસાધનાધિષ્ઠાનાનિ કારણભૂતાનિ મહાભૂતાન્યસૃજત ।
સ્વં શબ્દગુણમ્, વાયું સ્વેન સ્પર્શેન કારણગુણેન ચ વિશિષ્ટં ત્રિગુણં શબ્દસ્પર્શાભ્યામ્ ।
તથાપો રસેન ગુણેન સાધારણેન પૂર્વગુણાનુપ્રવેશેન ચ ચતુર્ગુણાઃ ।
તથા ગન્ધગુણેન પૂર્વગુણાનુપ્રવેશેન ચ ચતુર્ગુણાઃ ।
તથા ગન્ધગુણેન પૂર્વગુણાનુપ્રવેશેન ચ પઞ્ચગુણા પૃથિવી ।

તથા તૈરેવ ભૂતૈરારબ્ધમિન્દ્રિયં દ્વિપ્રકારં બુદ્ધ્યર્થં કર્માર્થં ચ દશસંખ્યાકં તસ્ય ચેશ્વરમન્તઃસ્થં સંશયસઙ્કલ્પલક્ષણં મનઃ ।
એવં પ્રાણિનાં કાર્યં કરણં ત સૃષ્ટ્વા તત્સ્થિત્યર્થં વ્રીહિયવાદિલક્ષણમન્નમ્ ।
તતશ્ચાન્નાદદ્યમાનાદ્વીર્યં સામર્થ્યં બલં સર્વકર્મપ્રવૃત્તિસાધનમ્ ।
તદ્વીર્યવતાં ચ પ્રાણિનાં તપો વિશુદ્ધિસાધનં સઙ્કીર્યમાણાનામ્ ।
મન્ત્રસ્તપોવિશુદ્ધાન્તર્બહિઃકરણેભ્યઃ કર્મસાધનભૂતાઋગ્યજુઃ સામાથર્વાઙ્ગિરસઃ તતઃ ।
કર્માગ્નિહોત્રાદિલક્ષણમ્ ।
તપો લોકાઃ કર્મણાં ફલમ્ ।
તેષુ ચ સૃષ્ટાનાં પ્રાણિનાં નામ ચ દેવદત્તો યજ્ઞદત્ત ઇત્યાદિ ।
એવમ્ એતાઃ કલાઃ પ્રાણિનામવિદ્યાદિદોષબીજાપેક્ષયા સૃષ્ટાઃ તૈમિરિકદૃષ્ટિસૃષ્ટા ઇવ દ્વિચન્દ્રમશકમક્ષિકાદ્યાઃ સ્વપ્નદૃક્સૃષ્ટા ઇવ ચ સર્વપદાર્થઃ પુનસ્તસ્મિન્નેવ પુરુષે પ્રલીયન્તે હિત્વા નામરૂપાદિ વિભાગમ્ ॥4॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 6.5
કથમ્ -
સ યથેમા નદ્યઃ સ્યન્દમાનાઃ સમુદ્રાયણાઃ સમુદ્રં પ્રાપ્યાસ્તં ગચ્છન્તિ ।
ભિદ્યેતે તાસાં નામરૂપે ।
સમુદ્ર ઇત્ય્ એવં પ્રોચ્યતે ।
એવમ્ એવાસ્ય પરિદ્રષ્ટુર્ ઇમાઃ ષોડશ કલાઃ પુરુષાયણાઃ પુરુષં પ્રાપ્યાસ્તં ગચ્છન્તિ ।
ભિદ્યેતે ચાસાં નામરૂપે ।
પુરુષ ઇત્ય્ એવં પ્રોચ્યતે ।
સ એષો ઽકલો ઽમૃતો ભવતિ તદેષ શ્લોકઃ

પ્રુપ્ભ્_6.5
સ દૃષ્ટાન્તો યથા લોક ઇમા નદ્યઃ સ્યન્દમાનાઃ સ્રવન્ત્યઃ સમુદ્રાયણાઃ સમુદ્રો ઽયનં ગતિઃ આત્મભોવો યાસાં તાઃ સમુદ્રાયણાઃ સમુદ્રં પ્રાપ્યોપગમ્યાસ્તં નામરૂપતિરસ્કારં ગચ્છન્તિ ।
તાસાં ચાસ્તં ગતાનાં ભિદ્યેતે વિનશ્યતો નામરૂપે ગઙ્ગાયમુનેત્યાદિલક્ષણે ।
તદભેદે સમુદ્ર ઇત્યેવં પ્રોચ્યતે તદ્વસ્તૂદકલક્ષણમ્ ।
એવં યથાયં દૃષ્ટાન્તઃ, ઉક્તલક્ષણસ્ય પ્રકૃતસ્યાસ્ય પુરુષસ્ય પરિદ્રષ્ટુઃ પરિસમન્તાદ્ દ્રષ્ટુર્દર્શનસ્ય કર્તુઃ સ્વરૂપભૂતસ્ય યથાર્કઃ સ્વાત્મપ્રકાશસ્ય કર્તા સર્વતઃ તદ્વદિમાઃ ષોડશ કલાઃ પ્રાણાદ્યા ઉક્તાઃ કલાઃ પુરુષાયણા નદીનામિવ સમુદ્રઃ પુરુષો ઽયનમાત્મભાવગમનં યાસાં કલાનાં તાઃ પુરુષાયણાઃ પુરુષં પ્રાપ્ય પુરુષાત્મભાવમુપગમ્ય તથૈવાસ્તં ગચ્છન્તિ ।
ભિદ્યેતે ચાસાં નામરૂપે કલાનાં પ્રાણાદ્યાખ્યા રૂપં ચ યથાસ્વમ્ ।
ભેદે ચ નામરૂપયોર્યદનષ્ટં તત્ત્વં પુરુષ ઇત્યેવં પ્રોચ્યતે બ્રહ્મવિદ્ભિઃ ।
ય એવં વિદ્વાન્ગુરુણા પ્રદર્શિતકલાપ્રલયમાર્ગઃ સ એષ વિદ્યયા પ્રવિલાપિતાસ્વવિદ્યાકામકર્મજનિતાસુ પ્રાણાદિકલાસ્વકલઃ અવિદ્યાકૃતકલાનિમિત્તો હિ મૃત્યુઃ તદપગમે ઽકલત્વાદેવામૃતો ભવતિ તદેતસ્મિન્નર્થ એષ શ્લોકઃ ॥5॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 6.6
અરા ઇવ રથનાભૌ કલા યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
તં વેદ્યં પુરુષં વેદ યથા મા વો મૃત્યુઃ પરિવ્યથા ઇતિ

પ્રુપ્ભ્_6.6
અરા રથચક્રપરિવારા ઇવ રથનાભૌ રથચક્રસ્ય નાભૌ યથા પ્રવેશિતાસ્તદાશ્રયા ભવન્તિ યથા તથેત્યર્થઃ, કલાઃ પ્રાણાદ્યા યસ્મિન્પુરુષે પ્રતિષ્ઠિતા ઉત્પત્તિસ્થિતિલયકાલેષુ તં પુરુષં કલાનામાત્મભૂતં વેદ્યં વેદનીયં પૂર્ણત્વાત્ પુરુષં પુરિ શયનાદ્વા વેદ જાનીયાત્, યથા હે શિષ્યા મા વો યુષ્માન્મૃત્યુઃ પરિવ્યથા મા પરિવ્યથયતુ ।
ન ચેદ્વિજ્ઞાયેત પુરુષો મૃત્યુનિમિત્તાં વ્યથામાપન્ના દુઃખિન એવ યૂયં સ્થ ।
અતસ્તન્મા ભુદ્યુષ્માકમિત્યભિપ્રાયઃ ॥6॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 6.7
તાન્ હોવાચ ।
એતાવદ્ એવાહમ્ એતત્ પરં બ્રહ્મ વેદ ।
નાતઃ પરમ્ અસ્તીતિ

પ્રુપ્ભ્_6.7
તાનેવમનુશિષ્ય શિષ્યાંસ્તાન્ હોવાચ પિપ્પલાદઃ કિલૈતાવદેવ વેદ્યં પરં બ્રહ્મ વેદ વિજાનામ્યહમેતત્ ।
નાતો ઽસ્માત્પરમસ્તિપ્રકૃષ્ટતરં વેદિતવ્યમિત્યેવમુક્તવાઞ્શિષ્યાણામવિદિતશેષાસ્તિત્વાશઙ્કાનિવૃત્તયે કૃતાર્થબુદ્ધિજનનાર્થં ચ ॥7॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 6.8
તે તમ્ અર્ચયન્તસ્ ત્વં હિ નઃ પિતા યો ઽસ્માકમ્ અવિદ્યાયાઃ પરં પારં તારયસીતિ નમઃ ।
પરમઋષિભ્યો નમઃ પરમઋષિભ્યઃ