Prasannapada · Chapter 69
tadā kuto 'smākaṃ yathoktadoṣaprasaṅgaḥ? iha hi sarveṣāṃ prapañcānāṃ nimittānāṃ ya upaśamo 'pravṛttistannirvāṇam | sa eva copaśamaḥ prakṛtyaivopaśāntatvācchivaḥ | vācāmapravṛttervā prapañcopaśamaścittasyāpravṛtteḥ śivaḥ | kleśānāmapravṛttyā vā janmano 'pravṛttyā śivaḥ | kleśaprahāṇena vā prapañcopaśamo niravaśeṣavāsanāprahāṇe śivaḥ | jñeyānupalabdhyā vā prapañcopaśamo jñānānupalabdhyā śivaḥ | yadā caivaṃ buddhā bhagavantaḥ sarvaprapañcopaśāntarūpe nirvāṇe śive 'sthānayogena nabhasīva haṃsarājāḥ sthitāḥ svapuṇyajñānasaṃbhārapakṣapātavāte vātagagane vā gaganasyākiṃcanatvāt, tadā sarvanimittānupalambhānna kvaciddeveṣu vā manuṣyeṣu vā na kasyaciddevasya vā manuṣyasya vā na kaściddharmaḥ sāṃkleśiko vā vaiyavadāniko vā deśita iti vijñeyam | yathoktamāryatathāgataguhyasūtre- "yāṃ ca rātriṃ śāntamate tathāgato 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhaḥ, yāṃ ca rātrimanupādāya parinirvāsyati, atrāntare tathāgatenaikamapyakṣaraṃ nodāhṛtaṃ na vyāhṛtaṃ nāpi pravyāharati nāpi pravyāhariṣyati | atha ca yathādhimuktāḥ sarvasattvā nānādhātvāśayāstāṃ tāṃ vividhāṃ tathāgatavācaṃ niścarantīṃ saṃjānanti | teṣāmevaṃ pṛthak pṛthagbhavati- ayaṃ bhagavānasmabhyamimaṃ dharmaṃ deśayati, vayaṃ ca tathāgatasya dharmadeśanāṃ śṛṇumaḥ | tatra tathāgato na kalpayati na vikalpayati | sarvakalpavikalpajālavāsanāprapañcavigato hi śāntamate tathāgataḥ" | iti vistaraḥ ||
tathā-
avāca 'nakṣarāḥ sarvaśūnyāḥ śāntādinirmalāḥ |
ya evaṃ jānati dharmān kumāro buddha socyate ||
yadi tarhyevaṃ na kvacitkasyacitkaściddharmo buddhena deśitaḥ, tatkathamime ete vicitrāḥ pravacanavyavahārāḥ prajñāyante? ucyate | avidyānidrānugatānāṃ dehināṃ svapnāyamānānāmiva svavikalpābhyudaya eṣaḥ- ayaṃ bhagavān sakalatribhuvanasurāsuranaranāthaḥ imaṃ dharmamasmabhyaṃ deśayatīti | yathoktaṃ bhagavatā-
tathāgato hi pratibimbabhūtaḥ kuśalasya dharmasya anāsravasya |
naivātra tathatā na tathāgato 'sti bimbaṃ ca saṃdṛśyati sarvaloke || iti |
etacca tathāgatavāgguhyaparivarte vistareṇa vyākhyātam | tataśca nirvāṇārthaṃ dharmadeśanāyā abhāvāt kuto dharmadeśanāyāḥ sadbhāvena nirvāṇasyāstitvaṃ bhaviṣyati? tasmānnirvāṇamapi nāstīti siddham | uktaṃ ca bhagavatā-
anirvāṇaṃ hi nirvāṇaṃ lokanāthena deśitam |
ākāśena kṛto granthirākāśenaiva mocitaḥ || iti |
tathā- na teṣāṃ bhagavan saṃsārasamatikramo ye nirvāṇaṃ bhāvataḥ paryeṣante | tatkasya hetoḥ? nirvāṇamiti bhagavan yaḥ praśamaḥ sarvanimittānāmuparatiḥ sarveñjitasamiñjitānām | tadime bhagavan mohapuruṣā ye svākhyāte dharmavinaye pravrajya tīrthikadṛṣṭau nipatitā nirvāṇaṃ bhāvataḥ paryeṣante tadyathā tilebhyastailaṃ kṣīrātsarpiḥ | atyantaparinirvṛteṣu bhagavan sarvadharmeṣu ye nirvāṇaṃ mārganti tānahamābhimānikān tīrthikāniti vadāmi | na bhagavan yogācāraḥ samyak pratipannaḥ kasyaciddharmasyotpādaṃ vā nirodhaṃ vā karoti, nāpi kasyaciddharmasya prāptimicchati nābhisamayamiti vistaraḥ ||
ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau nirvāṇaparīkṣā nāma pañcaviṃśatitamaṃ prakaraṇam ||
26
dvādaśāṅgaparīkṣā ṣaḍviṃśatitamaṃ prakaraṇam |
atrāha- yaduktam-
yaḥ pratītyasamutpādaḥ śūnyatāṃ tāṃ pracakṣmahe |
sā prajñaptirupādāya pratipatsaiva madhyamā || iti,
kaḥ punarasau pratītyasamutpādaḥ, yaḥ śūnyatetyucyate?
athavā | yadetaduktam-
yaḥ pratītyasamutpādaṃ paśyatīdaṃ sa paśyati |
duḥkhaṃ samudayaṃ caiva nirodhaṃ mārgameva ca || iti,
tatkatamo 'sau pratītyasamutpādaḥ iti? atastadaṅgaprabhedavivakṣayedamucyate-
punarbhavāya saṃskārānavidyānivṛtastridhā |
abhisaṃskurute yāṃstairgatiṃ gacchati karmabhiḥ
Original text: Prasannapada · Edition: P.L. Vaidya: Madhyamakaśāstra of Nāgārjuna, with the Commentary: Prasannapadā by Candrakīrti. Darbhaga 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 10). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0