Prasannapada · Chapter 68
svabhāvena hi vyavasthitānāṃ kleśānāṃ skandhānāṃ ca svabhāvasyānapāyitvāt kuto nivṛttiḥ, yatastannivṛttyā nirvāṇaṃ syāditi? tasmāt svabhāvavādināṃ naiva nirvāṇamupapadyate | na ca śūnyatāvādinaḥ skandhanivṛttilakṣaṇaṃ kleśanivṛttilakṣaṇaṃ vā nirvāṇamicchanti yatasteṣāmayaṃ doṣaḥ syāditi | ataḥ anupālambha evāyaṃ śūnyavādinām
yadi khalu śūnyatāvādinaḥ kleśānāṃ skandhānāṃ vā nivṛttilakṣaṇaṃ nirvāṇaṃ necchanti, kiṃlakṣaṇaṃ tarhi icchanti? ucyate-
aprahīṇamasaṃprāptamanucchinnamaśāśvatam |
aniruddhamanutpannametannirvāṇamucyate
yaddhi naiva prahīyate rāgādivat, nāpi prāpyate śrāmaṇyaphalavat, nāpyucchidyate skandhādivat, yaccāpi na nityamaśūnyavat, tat svabhāvato 'niruddhamanutpannaṃ ca sarvaprapañcopaśamalakṣaṇaṃ nirvāṇamuktam | tat kutastasminnitthaṃvidhe niṣprapañce kleśakalpanā yeṣāṃ kleśānāṃ prahāṇānnirvāṇaṃ bhavet? kuto vā skandhakalpanā tatra, yeṣāṃ skandhānāṃ nirodhāt tadbhavet? yāvaddhi etāḥ kalpanāḥ pravartante, tāvannāsti nirvāṇādhigamaḥ, sarvaprapañcaparikṣayādeva tadadhigamāt ||
atha syāt- yadyapi nirvāṇe na santi kleśāḥ, na cāpi skandhāḥ, tathāpi nirvāṇādarvāgvidyante | tatasteṣāṃ parikṣayānnirvāṇaṃ bhaviṣyatīti | ucyate | tyajyatāmayaṃ grāhaḥ, yasmānnirvāṇādarvāk svabhāvato vidyamānānāṃ na punarabhāvaḥ śakyate kartum | tasmānnirvāṇābhilāṣiṇā tyājyaiṣā kalpanā | vakṣyati hi-
nivāṇasya ca yā koṭiḥ koṭiḥ saṃsaraṇasya ca |
na tayorantaraṃ kiṃcitsusūkṣmamapi vidyate || iti |
tadevaṃ nirvāṇe na kasyacit prahāṇaṃ nāpi kasyacinnirodha iti vijñeyam | tataśca niravaśeṣakalpanākṣayarūpameva nirvāṇam | uktaṃ ca bhagavatā-
nirvṛtti dharmāṇa ca asti dharmā ye neha astī na te jātu asti |
astīti nāstīti ca kalpanāvatāmevaṃ carantāna na duḥkha śāmyati || iti |
asyā gāthāyā ayamarthaḥ- nivṛtau nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau dharmāṇāṃ kleśakarmajanmalakṣaṇānāṃ skandhānāṃ vā sarvathā astaṃgamādastitvaṃ nāsti, evaṃ ca sarvavādināmabhimatam | ye tarhi dharmā iha nirvṛtau na santi, pradīpodayādandhakāropalabdharajjusarpabhayādivat, na te jātu asti, na te dharmāḥ kleśakarmajanmādilakṣaṇāḥ kasmiṃścit kāle saṃsārāvasthāyāmapi tattvato ( Pp_229 ) vidyante | na hi rajjuḥ andhakārāvasthāyāṃ svarūpataḥ sarpo 'sti, sadbhūtasarpavat andhakāre 'pi āloke 'pi kāyacakṣurbhyāmagrahaṇāt | kathaṃ tarhi saṃsāraḥ iti cet, ucyate | ātmātmīyāsadgrahagrastānāṃ bālapṛthagjanānāmasatsvarūpā api bhāvāḥ satyataḥ pratibhāsante taimirikāṇāmiva asatkeśamaśakādaya iveti | āha-
astīti nāstīti ca kalpanāvatāmevaṃ carantāna na duḥkha śāmyati | iti |
astīti bhāvasadbhāvakalpanāvatāṃ jaiminīyakāṇādakāpilādīnāṃ vaibhāṣikaparyantānām| nāstīti ca kalpanāvatāṃ nāstikānāmapāyagatiniṣṭhānām | tadanyeṣāṃ ca atītānāgatasaṃsthānāṃ vijñaptiviprayuktasaṃskārāṇāṃ nāstivādināṃ tadanyadastivādinām, parikalpitasvabhāvasya nāstivādinām, paratantrapariniṣpannasvabhāvayorastivādinām, evamastināstivādināmevaṃ caratāṃ na duḥkhaṃ saṃsāraḥ śāmyatīti | tathā-
yatha śaṅkitena viṣasaṃjña abhyupeti no cāpi koṣṭha gantu āviṣṭa papadyate |
evameva bālu 'pagato ..... jāyi mriyate sadā abhūto || iti |
tadevaṃ na kasyacinnirvāṇe prahāṇaṃ nāpi kasyacinnirodha iti vijñeyam | tataśca sarvakalpanākṣayarūpameva nirvāṇam | yathoktamāryaratnāvalyām-
na cābhāvo 'pi nirvāṇaṃ kuta evāsya bhāvanā |
bhāvābhāvaparāmarśakṣayo nirvāṇamucyate ||
iti
ye tu sarvakalpanopaśamarūpaṃ nirvāṇamapratipadyamānāḥ bhāvābhāvatadubhayānubhayarūpaṃ nirvāṇaṃ parikalpayanti, tān prati ucyate-
bhāvastāvanna nirvāṇaṃ jarāmaraṇalakṣaṇam |
prasajyetāsti bhāvo hi na jarāmaraṇaṃ vinā
tatraike bhāvato nirvāṇamabhiniviṣṭā evamācakṣate- iha kleśakarmajanmasaṃtānapravṛttiniyatarodhabhūto jalapravāharodhabhūtasetusthānīyo nirodhātmakaḥ padārthaḥ, tannirvāṇam | na ca avidyamānasvabhāvo dharmaḥ evaṃ kāryakārī dṛśyate | nanu ca yo 'syā nandīrāgasahagatāyāstṛṣṇāyāḥ kṣayo virāgo nirodho nirvāṇamityuktam, na ca kṣayamātraṃ bhāvo bhavitumarhati | tathā-
pradyotasyeva nirvāṇaṃ vimokṣastasya cetasaḥ |
ityuktam | na ca pradyotasya nivṛttirbhāva ityupapadyate | ucyate | naitadevaṃ vijñeyaṃ tṛṣṇāyāḥ kṣayaḥ tṛṣṇākṣayaḥ iti | kiṃ tarhi tṛṣṇāyāḥ kṣayo 'sminniti nirvāṇākhye dharme sati bhavati, sa tṛṣṇākṣaya iti vaktavyam | pradīpaśca dṛṣṭāntamātram | tatrāpi yasmin sati cetaso vimokṣo bhavatīti veditavyamiti ||
evaṃ bhāve nirvāṇa vyavasthāpite ācāryo nirūpayati- bhāvastāvanna nirvāṇam | kiṃ kāraṇam? yasmājjarāmaraṇalakṣaṇaṃ prasajyeta, bhāvasya jarāmaraṇalakṣaṇāvyabhicāritvāt | tataśca nirvāṇameva tanna syāt, jarāmaraṇalakṣaṇatvādvijñānavat, ityabhiprāyaḥ ||
tāmeva ca jarāmaraṇalakṣaṇavyabhicāritāṃ spaṣṭayannāha- asti bhāvo hi na jarāmaraṇaṃ vineti | yo hi jarāmaraṇarahitaḥ, sa bhāva eva na saṃbhavati, khapuṣpavat, jarāmaraṇarahitatvāt
kiṃ cānyat-
bhāvaśca yadi nirvāṇaṃ nirvāṇaṃ saṃskṛtaṃ bhavet |
nāsaṃskṛto hi vidyate bhāvaḥ kvacana kaścana
yadi nirvāṇaṃ bhāvaḥ syāt, tadā tannirvāṇaṃ saṃskṛtaṃ bhavet, vijñānādivat bhāvatvāt | yastu asaṃskṛtaḥ, nāsau bhāvaḥ, tadyathā kharaviṣāṇavaditi vyatirekamupadarśayannāha-
nāsaṃskṛto hi vidyate bhāvaḥ kvacana kaścana |
kvacanetyadhikaraṇe deśe kāle siddhānte vā | kaścanetyādheye | ādhyātmiko bāhyātmiko vetyarthaḥ
kiṃ cānyat-
bhāvaśca yadi nirvāṇamanupādāya tatkatham |
nirvāṇaṃ nānupādāya kaścid bhāvo hi vidyate
yadi bhavanmatena nirvāṇaṃ bhāvaḥ syāt, tadupādāya bhavet, svakāraṇasāmagrīmāśritya bhavedityarthaḥ | na caivamupādāya nirvāṇamiṣyate, kiṃ tarhi anupādāya | tadyadi bhāvo nirvāṇamanupādāya, tat kathaṃ nirvāṇaṃ syāt? naiva anupādāya syāt, bhāvatvāt, vijñānādivat | vyatirekakāraṇamāha- nānupādāya kaścidbhāvo hi vidyate iti
atrāha- yadi bhāvo hi na nirvāṇam, yathoditadoṣaprasaṅgāt, kiṃ tarhi abhāva eva nirvāṇam, kleśajanmanivṛttimātratvāditi? ucyate | etadapyayuktam, yasmāt-
yadi bhāvo na nirvāṇamabhāvaḥ kiṃ bhaviṣyati |
nirvāṇaṃ yatra bhāvo na nābhāvastatra vidyate
yadi bhāvo nirvāṇaṃ neṣyate, yadi nirvāṇaṃ bhāva iti neṣyate, tadā kimabhāvo bhaviṣyati nirvāṇam? abhāvo 'pi na bhaviṣyatītyarthaḥ | kleśajanmanorabhāvo nirvāṇamiti cet, evaṃ tarhi ( Pp_231 ) kleśajanmanoranityatā nirvāṇamiti syāt | anityataiva hi kleśajanmanorabhāvo nānyat, ityataḥ anityataiva nirvāṇaṃ syāt | na caitadiṣṭam, ayatnenaiva mokṣaprasaṅgādityuktamevaitat
kiṃ cānyat-
yadyabhāvaśca nirvāṇamanupādāya tatkatham |
nirvāṇaṃ na hyabhāvo 'sti yo 'nupādāya vidyate
tatra abhāvaḥ anityatā vā bhāvamupādāya prajñapyate, kharaviṣāṇādīnāmanityatānupalambhāt | lakṣaṇamāśritya lakṣyaṃ prajñapyate, lakṣyamāśritya ca lakṣaṇam | ataḥ parasparāpekṣikyāṃ lakṣyalakṣaṇapravṛttau kuto lakṣyaṃ bhāvamapekṣya anityatā bhaviṣyati? tasmādabhāvo 'pyupādāya prajñapyate | tato yadi abhāvaśca nirvāṇam, tat kathamanupādāya nirvāṇaṃ bhavet? upādāyaiva tadbhavet, abhāvatvādvināśavat | etadeva spaṣṭayannāha- na hyabhāvo 'sti yo 'nupādāya vidyate iti ||
yadi tarhi abhāvaḥ anupādāya nāsti, kimidānīmupādāya bandhyāputrādayo 'bhāvā bhaviṣyanti? kenaitaduktaṃ vandhyāputrādayo 'bhāvā iti? uktaṃ hi pūrvam-
bhāvasya cedaprasiddhirabhāvo naiva sidhyati |
bhāvasya hyanyathābhāvamabhāvaṃ bruvate janāḥ || iti |
tasmānna bandhyāputrādīnāmabhāvatvam | yaccāpyucyate-
ākāśaṃ śaśaśṛṅgaṃ ca vandhyāyāḥ putra eva ca |
asantaścābhilapyante tathā bhāveṣu kalpanā || iti,
tatrāpi bhāvakalpanāpratiṣedhamātram, na abhāvakalpanā, bhāvatvāsiddhereveti vijñeyam | vandhyāputra iti śabdamātramevaitat, na asya arthaḥ upalabhyate, yasyārthasya bhāvatvamabhāvatvaṃ vā syāditi | kutaḥ anupalabhyamānasvabhāvasya bhāvābhāvakalpanā yokṣyate? tasmāt na bandhyāputro 'bhāva iti vijñeyam | tataśca sthitameva na hyabhāvo 'sti yo 'nupādāya vidyate iti
atrāha- yadi bhāvo nirvāṇaṃ na bhavati, abhāvo 'pi, kiṃ tarhi nirvāṇamiti? ucyate | iha hi bhagavadbhistathāgataiḥ-
ya ājavaṃjavībhāva upādāya pratītya vā |
so 'pratītyānupādāya nirvāṇamupadiśyate
tatra ājavaṃjavībhāvaḥ āgamanagamanabhāvajanmamaraṇaparaṃparetyarthaḥ | sa cāyamājavaṃjavībhāvaḥ kadāciddhetupratyayasāmagrīmāśritya astīti prajñapyate dīrghahrasvavat | kadācidutpadyata iti prajñapyate pradīpaprabhāvad bījāṅkuravat | sarvathā yadyayamupādāya prajñapyate, yadi vā pratītya jāyata iti vyavasthāpyate, sarvathāsya janmamaraṇaparaṃparāprabandhasya apratītya vā anupādāya vā apravṛttistannirvāṇamiti ( Pp_232 ) vyavasthāpyate | na ca apravṛttimātraṃ bhāvo 'bhāvo veti parikalpitu pāryata iti | evaṃ na bhāvo nābhāvo nirvāṇam ||
athavā | yeṣāṃ saṃskārāḥ saṃsarantīti pakṣaḥ, teṣāṃ pratītya pratītya ya utpādaśca vināśaśca, so 'pratītyāpravartamāno nirvāṇamiti kathyate | yeṣāṃ tu pudgalaḥ saṃsarati, teṣāṃ tasya nityānityatvenāvācyasya tattadupādānamāśritya ya ājavaṃjavībhāvaḥ sa upādāya pravartate, sa evopādāyopādāya pravartayamānaḥ sannidānīmanupādāyāpravartayamāno nirvāṇamiti vyapadiśyate | na ca saṃskārāṇāṃ pudgalasya vā apravṛttimātrakaṃ bhāvo 'bhāvo veti śakyaṃ parikalpayitum | ityato 'pi na bhāvo nābhāvo nirvāṇamiti yujyate
kiṃ cānyat-
prahāṇaṃ cābravīcchāstā bhavasya vibhavasya ca |
tasmānna bhāvo nābhāvo nirvāṇamiti yujyate
tatra sūtra uktam- ye kecidbhikṣavo bhavena bhavasya niḥsaraṇaṃ paryeṣante vibhavena vā, aparijñānaṃ [taṃ?] tatteṣāmiti | ubhayaṃ hyetat parityājyaṃ bhave tṛṣṇā vibhave tṛṣṇā ca | na caitannirvāṇaṃ prahātavyamuktaṃ bhagavatā, kiṃ tarhi aprahātavyam | tadyadi nirvāṇaṃ bhāvarūpaṃ syādabhāvarūpaṃ vā, tadapi prahātavyaṃ bhavet | na ca prahātavyam |
tasmānna bhāvo nābhāvo nirvāṇamiti yujyate ||
yeṣāmapi kleśajanmanostatrābhāvādabhāvarūpaṃ nirvāṇaṃ svayaṃ ca bhāvarūpatvādbhāvarūpamityubhayarūpam, teṣāmubhayarūpamiti nirvāṇaṃ nopapadyate, iti pratipādayannāha-
bhavedabhāvo bhāvaśca nirvāṇamubhayaṃ yadi |
bhavedabhāvo bhāvaśca mokṣastacca na yujyate
yadi bhāvābhāvobhayarūpaṃ nirvāṇaṃ syāt, tadā bhāvaśca abhāvaśca mokṣa iti syāt | tataśca yaḥ saṃskārāṇāmātmalābhaḥ tasya ca vigamaḥ, sa eva mokṣaḥ syāt | na ca saṃskārā eva mokṣa iti yujyate | ata evāha- tacca na yujyate iti
kiṃ cānyat-
bhavedabhāvo bhāvaśca nirvāṇamubhayaṃ yadi |
nānupādāya nirvāṇamupādāyobhayaṃ hi tat
yadi bhāvābhāvarūpaṃ nirvāṇaṃ syāt, tadā hetupratyayasāmagrīmupādāya āśritya bhavet, na anupādāya | kiṃ kāraṇam? yasmādupādāyobhayaṃ hi tat | bhāvamupādāya abhāvaḥ, abhāvaṃ copādāya bhāvaḥ, iti kṛtvā ubhayametad bhāvaṃ ca abhāvaṃ ca upādāyaiva bhavati, na anupādāya | evaṃ nirvāṇaṃ bhaved bhāvābhāvarūpam | na caitadevam, iti na yuktametat
kiṃ cānyat-
bhavedabhāvo bhāvaśca nirvāṇamubhayaṃ katham |
asaṃskṛtaṃ ca nirvāṇaṃ bhāvābhāvau ca saṃskṛtau
bhāvo hi svahetupratyayasāmagrīsaṃbhūtatvāt saṃskṛtaḥ | abhāvo 'pi [bhāvaṃ] pratītya saṃbhūtatvāt, jātipratyayajarāmaraṇavacanācca saṃskṛtaḥ | tadyadi bhāvābhāvasvabhāvaṃ nirvāṇaṃ syāt, tadā na asaṃskṛtam, [kiṃ tu] saṃskṛtameva | yasmānna ca saṃskṛtamiṣyate, tasmānna bhāvābhāvasvarūpaṃ nirvāṇaṃ yujyate
athāpi syāt- naiva hi nirvāṇaṃ bhāvābhāvasvarūpam, kiṃ tarhi nirvāṇe bhāvābhāvāviti | evamapi na yuktam | kutaḥ? yasmāt-
bhavedabhāvo bhāvaśca nirvāṇe ubhayaṃ katham |
[tayorekatra nāstitvamālokatamasoryathā]
bhāvābhāvayorapi parasparaviruddhayorekatra nirvāṇe nāsti saṃbhava iti, ataḥ,
bhavedabhāvo bhāvaśca nirvāṇe ubhayaṃ katham |
naiva bhavedityabhiprāyaḥ
idānīṃ yathā naiva bhāvo naivābhāvo nirvāṇaṃ yujyate, tathā pratipādayannāha-
naivābhāvo naiva bhāvo nirvāṇamiti yāñjanā |
abhāve caiva bhāve ca sā siddhe sati sidhyati
yadi hi bhāvo nāma kaścit syāt, tadā tatpratiṣedhena naiva bhāvo nirvāṇamityeṣā kalpanā, yadi kaścidabhāvaḥ syāt, tadā tatpratiṣedhena naivābhāvo nirvāṇaṃ syāt | yadā ca bhāvābhāvāveva na staḥ, tadā tatpratiṣedho 'pi nāstīti | tasmānnaiva bhāvo naivābhāvo nirvāṇamiti yā kalpanā, sāpi nopapadyata eva | iti na yuktametat
kiṃ cānyat-
naivābhāvo naiva bhāvo nirvāṇaṃ yadi vidyate |
naivābhāvo naiva bhāva iti kena tadajyate
yadi etannirvāṇaṃ naivābhāvarūpaṃ naiva bhāvarūpamastīti kalpyate, kena tadānīṃ taditthaṃvidhaṃ nobhayarūpaṃ nirvāṇamastīti ajyate gṛhyate prakāśate vā? kiṃ tatra nirvāṇe kaścidevaṃvidhaḥ pratipattāsti, atha nāsti? yadi asti, evaṃ sati nirvāṇe 'pi tavātmā syāt | na ceṣṭam, nirupādānasyātmano 'stitvābhāvāt | atha nāsti, kenaitaditthaṃvidhaṃ nirvāṇamastīti paricchidyate? saṃsārāvasthitaḥ paricchinattīti cet, yadi saṃsārāvasthitaḥ paricchinatti, sa kiṃ vijñānena paricchinatti, utta jñānena? yadi vijñāneneti parikalpyate, tanna yujyate | kiṃ kāraṇam? ( Pp_234 ) yasmānnimittālambanaṃ vijñānam, na ca nirvāṇe kiṃcinnimittamasti, tasmānna tattāvadvijñānenālambyate | jñānenāpi na jñāyate | kiṃ kāraṇam? yasmād jñānena hi śūnyatālambanena bhavitavyam, tacca anutpādarūpameveti, kathaṃ tenāvidyamānasvarūpeṇa naivābhāvo naiva bhāvo nirvāṇamiti gṛhyate, sarvaprapañcātītarūpatvād jñānasyeti | tasmānna kenacinnirvāṇaṃ naivābhāvo naiva bhāva ityajyate | anajyamānamaprakāśyamānamagṛhyamāṇaṃ tadevamastīti na yujyate
sarvathā yathā ca nirvāṇe etāścatasraḥ kalpanā na saṃbhavanti, evaṃ nirvāṇādhigantaryapi tathāgate etāḥ kalpanā naiva saṃbhavantīti pratipādayannāha-
paraṃ nirodhādbhagavān bhavatītyeva nohyate |
na bhavatyubhayaṃ ceti nobhayaṃ ceti nohyate
uktaṃ hi pūrvam-
ghanagrāhagṛhītastu yenāstīti tathāgataḥ |
nāstīti vā kalpayan sa nirvṛtasya vikalpayet |
evaṃ tāvat paraṃ nirodhādbhavati tathāgato na bhavati ceti nohyate | etaddvayasyābhāvādubhayamityapi nohyate | ubhayasyābhāvādeva nobhayamiti nohyate na gṛhyate || 17|
na ca kevalaṃ paraṃ nirodhāccaturbhiḥ prakārairbhagavānnohyate, api ca-
tiṣṭhamāno 'pi bhagavān bhavatītyeva nohyate |
na bhavatyubhayaṃceti nobhayaṃ ceti nohyate
yathā nājyaṃ na cohyaṃ tathā tathāgataparīkṣāyāṃ pratipāditam
ata eva-
na saṃsārasya nirvāṇātkiṃcidasti viśeṣaṇam |
na nirvāṇasya saṃsārātkiṃcidasti viśeṣaṇam
yasmāttiṣṭhannapi bhagavān bhavatītyevamādinā nohyate, parinirvṛto 'pi nohyate bhavatītyevamādinā, ata eva saṃsāranirvāṇayoḥ parasparato nāsti kaścidviśeṣaḥ, vicāryamāṇayostulyarūpatvāt | yaccāpīdamuktaṃ bhagavatā- anavarāgro hi bhikṣavo jātijarāmaraṇasaṃsāra iti, tadapi ata evopapannam, saṃsāranirvāṇayorviśeṣasyābhāvāt
tathāhi-
nirvāṇasya ca yā koṭiḥ koṭiḥ saṃsaraṇasya ca |
na tayorantaraṃ kiṃcitsusūkṣmamapi vidyate
na ca kevalaṃ saṃsārasya nirvāṇenāviśiṣṭatvāt pūrvāparakoṭikalpanā na saṃbhavati, yā apyetāḥ-
paraṃ nirodhādantādyāḥ śāśvatādyāśca dṛṣṭayaḥ |
nirvāṇamaparāntaṃ ca pūrvāntaṃ ca samāśritāḥ
tā api ata eva nopapadyante, saṃsāranirvāṇayorubhayorapi prakṛtiśāntatvenaikarasatvāt ||
tatra paraṃ nirodhādityanenopalakṣaṇena catasro dṛṣṭayaḥ parigṛhyante | tadyathā- bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāt, na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāta, bhavati ca na bhavati ca tathāgataḥ paraṃ maraṇāt, naiva bhavati na na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāditi | etāścatasro dṛṣṭayo nirvāṇaparāmarśena pravṛttāḥ ||
antādyā api dṛṣṭayaḥ | tadyathā- antavān lokaḥ, anantavāṃśca, antavāṃścānantavāṃśca, naivāntavān nānantavān lokaḥ iti | etāścatasro dṛṣṭayo 'parāntaṃ samāśritya pravṛttāḥ | tatra ātmano lokasya vā anāgatamutpādamapaśyan antavān loka ityevaṃ kalpayan aparāntamālambya pravartate| evamanāgatamutpādaṃ paśyan anantavān loka ioti pravartate| paśyaṃśca apaśyaṃśca ubhayathā prātipadyate| dvayapratiṣedhena naivāntavān nānantavāniti pratipadyate | śāśvato lokaḥ, aśāśvato lokaḥ, śāśvataścāśāśvataśca, naivaśāśvato naivāśāśvāto lokaḥ, ityetāścatasro dṛṣṭayaḥ pūrvāntaṃ samāśritya pravartante| tatra ātmano lokasya vā atītamutpādaṃ paśyan śāśvato loka iti pratipadyate, apaśyannaśāśvata iti pratipadyate, paśyaṃśca apaśyaṃśca śāśvataścāśāśvataśceti pratipadyate, naiva paśyannaivāpaśyan naivaśāśvato nāśāśvataśceti pratipadyate pūrvāntamāaśritya | tāścaitā dṛṣṭayaḥ kathaṃ yujyante? yadi kasyacitpadārthasya kaścit svabhāvo bhavet, tasya bhāvābhāvakalpanāt syuretā dṛṣṭayaḥ | yadā tu saṃsāranirvāṇayoraviśeṣaḥ pratipāditaḥ, tadā-
śūnyeṣu sarvadharmeṣu kimanantaṃ kimantavat |
kimanantamantavacca nānantaṃ nāntavacca kim
kiṃ tadeva kimanyatkiṃ śāśvataṃ kimaśāśvatam |
aśāśvataṃ śāśvataṃ ca kiṃ vā nobhayamapyataḥ
caturdaśāpyetāni avyākṛtavastūni asati bhāvasvarūpe naiva yujyante| yastu bhāvasvarūpamadhyāropya tadvigamāvigamataḥ etā dṛṣṭīrutpādya abhiniviśate, tasyāyamabhiniveśo nirvāṇapuragāminaṃ panthānaṃ niruṇaddhi, sāṃsārikeṣu ca duḥkheṣu niyojayatīti vijñeyam
atrāha- yadi evaṃ bhavatā nirvāṇamapi pratiṣiddham, nanu ca ya eṣa bhavagatā anantacaritasattvarāśyanuvartakena viditāviparītasakalajagadāśayasvabhāvena mahākarūṇāparatantreṇa priyaikaputra kapremānugatāśeṣatribhuvanajanena caritapratipakṣānurūpo dharmo deśito lokasya nirvāṇādhigamārtham, ( Pp_236 ) sa evaṃ sati vyartha eva jāyate| ucyate- yadi kaściddharmo nāma svabhāvarūpataḥ syāt, kecicca sattvāstasya dharmasya śrotāraḥ syuḥ, kaścidvā deśitā buddho bhagavānnāma bhāvasvabhāvaḥ syāt, syādetadevam | yadā tu-
sarvopalambhopaśamaḥ prapañcopaśamaḥ śivaḥ |
na kvacitkasyacitkaściddharmo buddhena deśitaḥ
Original text: Prasannapada · Edition: P.L. Vaidya: Madhyamakaśāstra of Nāgārjuna, with the Commentary: Prasannapadā by Candrakīrti. Darbhaga 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 10). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0