Prasannapada · અધ્યાય 69

તદા કુતો ઽસ્માકં યથોક્તદોષપ્રસઙ્ગઃ? ઇહ હિ સર્વેષાં પ્રપઞ્ચાનાં નિમિત્તાનાં ય ઉપશમો ઽપ્રવૃત્તિસ્તન્નિર્વાણમ્ । સ એવ ચોપશમઃ પ્રકૃત્યૈવોપશાન્તત્વાચ્છિવઃ । વાચામપ્રવૃત્તેર્વા પ્રપઞ્ચોપશમશ્ચિત્તસ્યાપ્રવૃત્તેઃ શિવઃ । ક્લેશાનામપ્રવૃત્ત્યા વા જન્મનો ઽપ્રવૃત્ત્યા શિવઃ । ક્લેશપ્રહાણેન વા પ્રપઞ્ચોપશમો નિરવશેષવાસનાપ્રહાણે શિવઃ । જ્ઞેયાનુપલબ્ધ્યા વા પ્રપઞ્ચોપશમો જ્ઞાનાનુપલબ્ધ્યા શિવઃ । યદા ચૈવં બુદ્ધા ભગવન્તઃ સર્વપ્રપઞ્ચોપશાન્તરૂપે નિર્વાણે શિવે ઽસ્થાનયોગેન નભસીવ હંસરાજાઃ સ્થિતાઃ સ્વપુણ્યજ્ઞાનસંભારપક્ષપાતવાતે વાતગગને વા ગગનસ્યાકિંચનત્વાત્, તદા સર્વનિમિત્તાનુપલમ્ભાન્ન ક્વચિદ્દેવેષુ વા મનુષ્યેષુ વા ન કસ્યચિદ્દેવસ્ય વા મનુષ્યસ્ય વા ન કશ્ચિદ્ધર્મઃ સાંક્લેશિકો વા વૈયવદાનિકો વા દેશિત ઇતિ વિજ્ઞેયમ્ । યથોક્તમાર્યતથાગતગુહ્યસૂત્રે- "યાં ચ રાત્રિં શાન્તમતે તથાગતો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધઃ, યાં ચ રાત્રિમનુપાદાય પરિનિર્વાસ્યતિ, અત્રાન્તરે તથાગતેનૈકમપ્યક્ષરં નોદાહૃતં ન વ્યાહૃતં નાપિ પ્રવ્યાહરતિ નાપિ પ્રવ્યાહરિષ્યતિ । અથ ચ યથાધિમુક્તાઃ સર્વસત્ત્વા નાનાધાત્વાશયાસ્તાં તાં વિવિધાં તથાગતવાચં નિશ્ચરન્તીં સંજાનન્તિ । તેષામેવં પૃથક્ પૃથગ્ભવતિ- અયં ભગવાનસ્મભ્યમિમં ધર્મં દેશયતિ, વયં ચ તથાગતસ્ય ધર્મદેશનાં શૃણુમઃ । તત્ર તથાગતો ન કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । સર્વકલ્પવિકલ્પજાલવાસનાપ્રપઞ્ચવિગતો હિ શાન્તમતે તથાગતઃ" । ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
તથા-
અવાચ ઽનક્ષરાઃ સર્વશૂન્યાઃ શાન્તાદિનિર્મલાઃ ।
ય એવં જાનતિ ધર્માન્ કુમારો બુદ્ધ સોચ્યતે ॥
યદિ તર્હ્યેવં ન ક્વચિત્કસ્યચિત્કશ્ચિદ્ધર્મો બુદ્ધેન દેશિતઃ, તત્કથમિમે એતે વિચિત્રાઃ પ્રવચનવ્યવહારાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે? ઉચ્યતે । અવિદ્યાનિદ્રાનુગતાનાં દેહિનાં સ્વપ્નાયમાનાનામિવ સ્વવિકલ્પાભ્યુદય એષઃ- અયં ભગવાન્ સકલત્રિભુવનસુરાસુરનરનાથઃ ઇમં ધર્મમસ્મભ્યં દેશયતીતિ । યથોક્તં ભગવતા-
તથાગતો હિ પ્રતિબિમ્બભૂતઃ કુશલસ્ય ધર્મસ્ય અનાસ્રવસ્ય ।
નૈવાત્ર તથતા ન તથાગતો ઽસ્તિ બિમ્બં ચ સંદૃશ્યતિ સર્વલોકે ॥ ઇતિ ।
એતચ્ચ તથાગતવાગ્ગુહ્યપરિવર્તે વિસ્તરેણ વ્યાખ્યાતમ્ । તતશ્ચ નિર્વાણાર્થં ધર્મદેશનાયા અભાવાત્ કુતો ધર્મદેશનાયાઃ સદ્ભાવેન નિર્વાણસ્યાસ્તિત્વં ભવિષ્યતિ? તસ્માન્નિર્વાણમપિ નાસ્તીતિ સિદ્ધમ્ । ઉક્તં ચ ભગવતા-
અનિર્વાણં હિ નિર્વાણં લોકનાથેન દેશિતમ્ ।
આકાશેન કૃતો ગ્રન્થિરાકાશેનૈવ મોચિતઃ ॥ ઇતિ ।
તથા- ન તેષાં ભગવન્ સંસારસમતિક્રમો યે નિર્વાણં ભાવતઃ પર્યેષન્તે । તત્કસ્ય હેતોઃ? નિર્વાણમિતિ ભગવન્ યઃ પ્રશમઃ સર્વનિમિત્તાનામુપરતિઃ સર્વેઞ્જિતસમિઞ્જિતાનામ્ । તદિમે ભગવન્ મોહપુરુષા યે સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્ય તીર્થિકદૃષ્ટૌ નિપતિતા નિર્વાણં ભાવતઃ પર્યેષન્તે તદ્યથા તિલેભ્યસ્તૈલં ક્ષીરાત્સર્પિઃ । અત્યન્તપરિનિર્વૃતેષુ ભગવન્ સર્વધર્મેષુ યે નિર્વાણં માર્ગન્તિ તાનહમાભિમાનિકાન્ તીર્થિકાનિતિ વદામિ । ન ભગવન્ યોગાચારઃ સમ્યક્ પ્રતિપન્નઃ કસ્યચિદ્ધર્મસ્યોત્પાદં વા નિરોધં વા કરોતિ, નાપિ કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય પ્રાપ્તિમિચ્છતિ નાભિસમયમિતિ વિસ્તરઃ ॥
ઇત્યાચાર્યચન્દ્રકીર્તિપાદોપરચિતાયાં પ્રસન્નપદાયાં મધ્યમકવૃત્તૌ નિર્વાણપરીક્ષા નામ પઞ્ચવિંશતિતમં પ્રકરણમ્ ॥
26
દ્વાદશાઙ્ગપરીક્ષા ષડ્વિંશતિતમં પ્રકરણમ્ ।
અત્રાહ- યદુક્તમ્-
યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ શૂન્યતાં તાં પ્રચક્ષ્મહે ।
સા પ્રજ્ઞપ્તિરુપાદાય પ્રતિપત્સૈવ મધ્યમા ॥ ઇતિ,
કઃ પુનરસૌ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ, યઃ શૂન્યતેત્યુચ્યતે?
અથવા । યદેતદુક્તમ્-
યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પશ્યતીદં સ પશ્યતિ ।
દુઃખં સમુદયં ચૈવ નિરોધં માર્ગમેવ ચ ॥ ઇતિ,
તત્કતમો ઽસૌ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ ઇતિ? અતસ્તદઙ્ગપ્રભેદવિવક્ષયેદમુચ્યતે-
પુનર્ભવાય સંસ્કારાનવિદ્યાનિવૃતસ્ત્રિધા ।
અભિસંસ્કુરુતે યાંસ્તૈર્ગતિં ગચ્છતિ કર્મભિઃ