Prasannapada · Chapter 64
yadi yuktyā nopapadyate iti kṛtvā sarvamidaṃ bāhyamādhyātmikaṃ bhāvajātaṃ śūnyamiti pratipāditam, nanu ca evaṃ sati bahavaśca mahāntaśca doṣā bhavata āpadyante | kathaṃ kṛtvā? yadi sarvamidaṃ śūnyaṃ syāt, tadā yacchūnyaṃ tannāsti, yacca nāsti, tadavidyamānatvād vandhyāputravannaivotpadyate na cāpi nirudhyate, iti na kasyacitpadārthasya udayo vyayaśca | tadabhāvācca caturṇāmāryasatyānāmabhāvaḥ te śūnyavādinaḥ prasajyate | kathaṃ kṛtvā? iha hi pūrvahetujanitāḥ pratītyasamutpannāḥ pañcopādānaskandhāḥ duḥkhaduḥkhatayā vipariṇāmaduḥkhatayā saṃskāraduḥkhatayā ca pratikūlavartitvācca pīḍātmakatvena duḥkhamityucyate | etacca duḥkhamāryā eva viparyāsaprahāṇe sati duḥkhamiti saṃjānate, na anāryāḥ, viparyāsānugatatvāt, yathādarśanaṃ ca padārthasvabhāvavyavasthānāt | yathā hi viparyastendriyāṇāṃ madhurasvabhāvamapi guḍaśarkarādikaṃ tiktatayā upalabhamānānāṃ jvarādirogāturāṇāṃ tiktataiva satyaṃ tajjñānāpekṣayā, mādhuryam, tenātmanā tasya vastuno 'nupalabhyamānatvāt, evamihāpi yadyapi pañcopādānaskandhā duḥkhasvabhāvā bhavanti, tathāpi ye etān duḥkhātmakān paśyanti, teṣāmeva duḥkhaṃ vyavasthāpyate, na viparyāsānugamādanyathopalabhamānānāmiti | ataḥ āryāṇāmeva duḥkhātmatā satyamiti kṛtvā duḥkhamāryasatyamityucyate | nanu ca anāryairduḥkhā vedanā duḥkhamiti paricchidyate iti, evaṃ tatkathaṃ duḥkhamāryāṇāmeva satyam? satyam | na hi duḥkhaiva vedanā kevalaṃ duḥkhasatyam, kiṃ tarhi pañcāpyupādānaskandhāḥ, ityataḥ āryāṇāmeva tat satyamiti kṛtvā āryasatyamiti vyavasthāpyate | yathoktam-
ūrṇāpakṣma yathaiva hi karatalasaṃsthaṃ na vi(ve?)dyate puṃbhiḥ |
akṣigataṃ tu tadeva hi janayatyaratiṃ ca pīḍāṃ ca ||
karatalasadṛśo bālo na vetti saṃskāraduḥkhatāpakṣma |
akṣisadṛśastu vidvān tenaivodvejate gāḍham || iti |
tasmādāryāṇāmeva tadduḥkhasatyamiti duḥkhamāryasatyamiti vyavasthāpyate ||
kadā ca tadduḥkhamāryasatyaṃ yujyate? yadā saṃskārāṇāmudayavyayau saṃbhavataḥ | yadā tu śūnyatvānna kiṃcidutpadyate nāpi kiṃcinnirudhyate, tadā nāsti duḥkham ||
asati ca duḥkhe kutaḥ samudayasatyam? yato hi hetorduḥkham, samudeti samutpadyate sa hetuḥ tṛṣṇākarmakleśalakṣaṇaḥ samudaya ityucyate | yadā tu phalabhūtaṃ duḥkhasatyaṃ nāsti, tadā phalarahitasya hetukatvānupapatteḥ samudayo 'pi nāsti ||
duḥkhasya ca vigamaḥ apunarutpādaḥ nirodha ityucyate | yadā tu duḥkhameva nāsti, tadā kasya nirodhaḥ syāditi? ato duḥkhanirodho 'pi na saṃbhavati | asati hi duḥkhe nirodhasatyasyāpyabhāvaḥ | asati ca duḥkhanirodhe kuto duḥkhanirodhagāminī āryāṣṭāṅgamārgānugā pratipad bhaviṣyatīti mārgasatyamapi nāstīti | tadevaṃ śūnyatvaṃ bhāvānāṃ bruvataḥ caturṇāmāryasatyānāmabhāvaḥ prasajyate
tataśca ko doṣa iti? ucyate-
parijñā ca prahāṇaṃ ca bhāvanā sākṣikarma ca |
caturṇāmāryasatyānāmabhāvānnopapadyate
Original text: Prasannapada · Edition: P.L. Vaidya: Madhyamakaśāstra of Nāgārjuna, with the Commentary: Prasannapadā by Candrakīrti. Darbhaga 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 10). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0