Prasannapada · અધ્યાય 64

યદિ યુક્ત્યા નોપપદ્યતે ઇતિ કૃત્વા સર્વમિદં બાહ્યમાધ્યાત્મિકં ભાવજાતં શૂન્યમિતિ પ્રતિપાદિતમ્, નનુ ચ એવં સતિ બહવશ્ચ મહાન્તશ્ચ દોષા ભવત આપદ્યન્તે । કથં કૃત્વા? યદિ સર્વમિદં શૂન્યં સ્યાત્, તદા યચ્છૂન્યં તન્નાસ્તિ, યચ્ચ નાસ્તિ, તદવિદ્યમાનત્વાદ્ વન્ધ્યાપુત્રવન્નૈવોત્પદ્યતે ન ચાપિ નિરુધ્યતે, ઇતિ ન કસ્યચિત્પદાર્થસ્ય ઉદયો વ્યયશ્ચ । તદભાવાચ્ચ ચતુર્ણામાર્યસત્યાનામભાવઃ તે શૂન્યવાદિનઃ પ્રસજ્યતે । કથં કૃત્વા? ઇહ હિ પૂર્વહેતુજનિતાઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નાઃ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ દુઃખદુઃખતયા વિપરિણામદુઃખતયા સંસ્કારદુઃખતયા ચ પ્રતિકૂલવર્તિત્વાચ્ચ પીડાત્મકત્વેન દુઃખમિત્યુચ્યતે । એતચ્ચ દુઃખમાર્યા એવ વિપર્યાસપ્રહાણે સતિ દુઃખમિતિ સંજાનતે, ન અનાર્યાઃ, વિપર્યાસાનુગતત્વાત્, યથાદર્શનં ચ પદાર્થસ્વભાવવ્યવસ્થાનાત્ । યથા હિ વિપર્યસ્તેન્દ્રિયાણાં મધુરસ્વભાવમપિ ગુડશર્કરાદિકં તિક્તતયા ઉપલભમાનાનાં જ્વરાદિરોગાતુરાણાં તિક્તતૈવ સત્યં તજ્જ્ઞાનાપેક્ષયા, માધુર્યમ્, તેનાત્મના તસ્ય વસ્તુનો ઽનુપલભ્યમાનત્વાત્, એવમિહાપિ યદ્યપિ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધા દુઃખસ્વભાવા ભવન્તિ, તથાપિ યે એતાન્ દુઃખાત્મકાન્ પશ્યન્તિ, તેષામેવ દુઃખં વ્યવસ્થાપ્યતે, ન વિપર્યાસાનુગમાદન્યથોપલભમાનાનામિતિ । અતઃ આર્યાણામેવ દુઃખાત્મતા સત્યમિતિ કૃત્વા દુઃખમાર્યસત્યમિત્યુચ્યતે । નનુ ચ અનાર્યૈર્દુઃખા વેદના દુઃખમિતિ પરિચ્છિદ્યતે ઇતિ, એવં તત્કથં દુઃખમાર્યાણામેવ સત્યમ્? સત્યમ્ । ન હિ દુઃખૈવ વેદના કેવલં દુઃખસત્યમ્, કિં તર્હિ પઞ્ચાપ્યુપાદાનસ્કન્ધાઃ, ઇત્યતઃ આર્યાણામેવ તત્ સત્યમિતિ કૃત્વા આર્યસત્યમિતિ વ્યવસ્થાપ્યતે । યથોક્તમ્-
ઊર્ણાપક્ષ્મ યથૈવ હિ કરતલસંસ્થં ન વિ(વે?)દ્યતે પુંભિઃ ।
અક્ષિગતં તુ તદેવ હિ જનયત્યરતિં ચ પીડાં ચ ॥
કરતલસદૃશો બાલો ન વેત્તિ સંસ્કારદુઃખતાપક્ષ્મ ।
અક્ષિસદૃશસ્તુ વિદ્વાન્ તેનૈવોદ્વેજતે ગાઢમ્ ॥ ઇતિ ।
તસ્માદાર્યાણામેવ તદ્દુઃખસત્યમિતિ દુઃખમાર્યસત્યમિતિ વ્યવસ્થાપ્યતે ॥
કદા ચ તદ્દુઃખમાર્યસત્યં યુજ્યતે? યદા સંસ્કારાણામુદયવ્યયૌ સંભવતઃ । યદા તુ શૂન્યત્વાન્ન કિંચિદુત્પદ્યતે નાપિ કિંચિન્નિરુધ્યતે, તદા નાસ્તિ દુઃખમ્ ॥
અસતિ ચ દુઃખે કુતઃ સમુદયસત્યમ્? યતો હિ હેતોર્દુઃખમ્, સમુદેતિ સમુત્પદ્યતે સ હેતુઃ તૃષ્ણાકર્મક્લેશલક્ષણઃ સમુદય ઇત્યુચ્યતે । યદા તુ ફલભૂતં દુઃખસત્યં નાસ્તિ, તદા ફલરહિતસ્ય હેતુકત્વાનુપપત્તેઃ સમુદયો ઽપિ નાસ્તિ ॥
દુઃખસ્ય ચ વિગમઃ અપુનરુત્પાદઃ નિરોધ ઇત્યુચ્યતે । યદા તુ દુઃખમેવ નાસ્તિ, તદા કસ્ય નિરોધઃ સ્યાદિતિ? અતો દુઃખનિરોધો ઽપિ ન સંભવતિ । અસતિ હિ દુઃખે નિરોધસત્યસ્યાપ્યભાવઃ । અસતિ ચ દુઃખનિરોધે કુતો દુઃખનિરોધગામિની આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગાનુગા પ્રતિપદ્ ભવિષ્યતીતિ માર્ગસત્યમપિ નાસ્તીતિ । તદેવં શૂન્યત્વં ભાવાનાં બ્રુવતઃ ચતુર્ણામાર્યસત્યાનામભાવઃ પ્રસજ્યતે

તતશ્ચ કો દોષ ઇતિ? ઉચ્યતે-
પરિજ્ઞા ચ પ્રહાણં ચ ભાવના સાક્ષિકર્મ ચ ।
ચતુર્ણામાર્યસત્યાનામભાવાન્નોપપદ્યતે