Prasannapada · Chapter 65
caturṇāmāryasatyānāmabhāvaprasaṅge sati yadetadanityādibhirākārairduḥkhasatyaparijñānaṃ duḥkhasamudayasya ca prahāṇaṃ duḥkhanirodhagāminyāśca pratipado bhāvanā duḥkhanirodhasya ca sākṣikarma sākṣātkaraṇam, tannopapadyate
yadi duḥkhādīnāmāryasatyānāmabhāve sati parijñānādikaṃ nāsti, tadā ko doṣa iti? ucyate-
tadabhāvānna vidyante catvāryāryaphalāni ca |
phalābhāve phalasthā no na santi pratipannakāḥ
saṃgho nāsti na cetsanti te 'ṣṭau puruṣapudgalāḥ |
abhāvāccāryasatyānāṃ saddharmo 'pi na vidyate
dharme cāsati saṃghe ca kathaṃ buddho bhaviṣyati |
yadā caivaṃ duḥkhaparijñānādikaṃ nāsti, tadā, asminnasati srotaāpattisakṛdāgāmyanāgāmyarhatphalākhyaṃ phalacatuṣṭayaṃ nopapadyate | kathaṃ kṛtvā? iha kleśānāṃ prahāṇaṃ saṃpiṇḍitaṃ phalākhyaṃ pratilabhate | tadyathā- saṃyojanatrayaprahāṇe sati ṣoḍaśe mārge anvayajñānakṣaṇe yat kleśaprahāṇaṃ tat srotaāpattiphalam | kāmāvacarāṇāṃ bhāvanāprahātavyānāṃ kleśānāmadhimātramadhyamṛdūnāṃ prakārāṇāṃ punaradhimātramadhyamṛduprakārabhedena pratyekaṃ bhidyamānānāṃ nava prakārā bhavanti | tatra kāmāvacaraṣaṣṭhakleśaprakāraparikṣaye vimuktimārge yat prahāṇaṃ tat sakṛdāgāmiphalam | teṣāmeva kāmāvacarāṇāṃ navamaprakārakleśaparikṣaye vimuktimārge yat kleśaprahāṇaṃ tadanāgāmiphalam | rūpārūpyāvacarāṇāṃ kleśānāṃ bhāvanāprahātavyānāṃ bhūmau bhūmau navaprakārabhedabhinnānāṃ yāvannaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanabhūmikanavamakleśaprakāraparikṣaye vimuktimārge yat prahāṇaṃ tadarhatphalam | ityetāni catvāri phalāni | tānyetāni kathaṃ yujyante? yadi duḥkhasya parijñānaṃ saṃbhavati, samudayasya prahāṇam, nirodhasya sākṣātkaraṇam, āryamārgasya ca bhāvanā bhavati | yadā tu duḥkhādīnāmāryasatyānāmabhāve sati duḥkhaparijñānādikaṃ nāsti, tadā na santi tāni catvāri phalāni | caturṇā ca phalānāmabhāve sati ye teṣu vyavasthitāḥ phalasthāścatvāra āryapudgalāḥ, te na santi | ata eva ca pratipannakā api catvāra āryapudgalā na saṃvidyante ||
iha hi ṣoḍaśāt mārge 'nvayajñānakṣaṇāt pūrve ye pañcadaśa kṣāntijñānakṣaṇāḥ, tadyathā- traidhātukaduḥkhābhisamaye duḥkhasatyālambanāścatvāraḥ kṣāntijñānakṣaṇāḥ | tatra katame traidhātukaduḥkhābhisamaye catvāraḥ kṣāntijñānakṣaṇāḥ? tadyathā- kāmāvacaraduḥkhadarśanaprahātavyasatkāyāntagrāhamithyādṛṣṭidṛṣṭiparāmarśaśīlavrataparāmarśavicikitsārāgapratighamānāvidyākhyadaśānuśayapratipakṣaḥ anityaduḥkhaśūnyānātmākārotpannaḥ kāmāvacaraduḥkhasatyālambanaḥ ānantaryamārgalakṣaṇaḥ duḥkhe dharmajñānakṣāntikṣaṇaḥ ekaḥ | tadālambanākāra eva ca vimuktimārgalakṣaṇaḥ duḥkhe dharmajñānakṣaṇaḥ dvitīyaḥ | evaṃ rūpārūpyāvacaraduḥkhasatyālambanaḥ pratighavarjitānantaroktāṣṭādaśānuśayapratipakṣaḥ duḥkhādyākārotpannaḥ ānantaryamārgalakṣaṇaḥ duḥkhe anvayajñānakṣāntikṣaṇastṛtīyaḥ | tadālambanākāra eva ca vimuktimārgalakṣaṇaḥ duḥkhe 'nvayajñānakṣaṇaścaturthaḥ ||
yathā caite traidhātukāvacaraduḥkhasatyābhisamaye kṣāntijñānakṣaṇāścatvāraḥ, evaṃ kāmāvacarasamudayadarśanaprahātavyamithyādṛṣṭidṛṣṭiparāmarśavicikitsārāgapratighamānāvidyākhyasaptānuśayapratipakṣaḥ hetusamudayaprabhavapratyayākārotpannaḥ kāmāvacarasamudayasatyālambanaḥ ānantaryamārgalakṣaṇaḥ samudaye dharmajñānakṣāntikṣaṇaḥ ekaḥ | tadālambanākāra eva ca vimuktimārgalakṣaṇaḥ samudaye dharmajñānakṣayo dvitīyaḥ | evaṃ rūpārūpyāvacarasamudayasatyālambanaḥ pratighavarjitānantaroktadvādaśānuśayapratipakṣaḥ samudayasatyākārotpannaḥ ānantaryamārgalakṣaṇaḥ samudaye 'nvayajñānakṣāntikṣaṇastṛtīyaḥ | tadālambanākāra eva ca vimuktimārgalakṣaṇaḥ samudaye 'nvayajñānakṣaṇaścaturthaḥ | ityete traidhātukāvacaraduḥkhasamudayasatyābhisamaye catvāraḥ kṣaṇāḥ ||
yathā caite catvāraḥ kṣaṇāḥ traidhātukaduḥkhasamudayasatyābhisamaye, evaṃ kāmāvacaraduḥkhanirodhadarśanaprahātavyasamudayoktasaptānuśayapratipakṣaḥ nirodhaśāntapraṇītaniḥsaraṇākārotpannaḥ kāmāvacaraduḥkha nirodhasatyālambanaḥ ānantaryamārgalakṣaṇaḥ nirodhe dharmajñānakṣāntikṣaṇaḥ ekaḥ | tadālambanākāra eva ca vimuktimārgalakṣaṇaḥ nirodhe dharmajñānakṣaṇaḥ dvitīyaḥ | etaireva ākāraiḥ rūpārūpyāvacaraduḥkhanirodhasatyālambanaḥ pratighavarjitadvādaśānuśayapratipakṣaḥ ānantaryamārgalakṣaṇaḥ nirodhe anvayajñānakṣāntikṣaṇastṛtīyaḥ | tadālambanākāra eva ca vimuktimārgalakṣaṇaḥ nirodhe anvayajñānakṣaṇaścaturthaḥ | ityete traidhātukāvacaraduḥkhanirodhasatyābhisamaye catvāraḥ kṣaṇāḥ ||
evaṃ kāmāvacaraduḥkhanirodhagāmimārgadarśanaprahātavyanirodhoktānuśayeṣu śīlavrataparāmarśamaṣṭamaṃ prakṣipya aṣṭānuśayapratipakṣaḥ mārganyāyapratiopannairyāṇikākārotpannaḥ kāmāvacaraduḥkhanirodhagāmimārgālambanaḥ ānantaryamārgalakṣaṇaḥ mārge dharmajñānakṣāntikṣaṇaḥ ekaḥ | tadālambanākāra eva ca vimuktimārgalakṣaṇaḥ mārge dharmajñānakṣaṇaḥ dvitīyaḥ | etairevākāraiḥ rūpārūpyāvacaraduḥkhanirodhagāmimārgālambanaḥ pratighavarjitacaturdaśānuśayapratipakṣaḥ ānantaryamārgalakṣaṇo mārge 'nvayajñānakṣāntikṣaṇaḥ tṛtīyaḥ | ityete pañcadaśa kṣaṇāḥ darśanamārgābhidhānāḥ ||
evaṃ vyavasthitaḥ āryaḥ srotaāpattiphalasākṣātkriyāyai pratipannakaḥ ityucyate | ṣoḍaśe tu mārge 'nvayajñānasthitaḥ sa srotaāpanna ityucyate ||
ta ete aṣṭāśītiranuśayāḥ satyānāṃ darśanamātreṇa bhāvanāmanapekṣyaiva prahīyante iti kṛtvā darśanaprahātavyā ityucyante | yathādṛṣṭasatyākārabhāvanayā tu ye paścātprahīyante te bhāvanāprahātavyāḥ | te ca daśānuśayā bhavanti | kāmāvacarā rāgapratighamānāvidyāḥ | rūpāvacarā eva pratighavarjitāsrayaḥ | ārūpyāvacarāśca trayaḥ ete eveti daśa bhavanti | ete ca yathoktena nyāyena bhūmau bhūmau navadhā bhidyante, kāmadhātau caturṣu dhyāneṣu, caturṣvārūpyeṣu | ekaikasya ca kleśaprakārasya prahāṇārthamānantaryavimuktimārgabhedena dvau dvau jñānakṣaṇau vyavasthāpyete kleśakṣaṇaviparyayeṇa | adhimātrādhimātro hi kleśaprakāraḥ mṛdumṛdubhyāmānantaryavimuktimārgābhyāṃ prahīyate | yāvanmṛdumṛdukleśaprakāro 'dhimātrādhimātrābhyāṃ jñānakṣaṇābhyāṃ prahīyate | sthūlaṃ hi malamalpaprayatnasādhyam, sūkṣmaṃ tu mahāyatnasādhyaṃ rajakavastradhāvanasādharmyeṇeti vijñeyam ||
tatra darśanamārgādūrdhvaṃ kāmāvacarabhāvanāprahātavyaṣaṣṭhakleśaprakārapratipakṣavimuktimārgākhyajñānakṣaṇādarvāg jñānakṣaṇāvasthitaḥ āryaḥ sakṛdāgāmiphalapratipannaka ityucyate | sakṛdimaṃ lokamāgatya parinirvāṇāt sakṛdāgāmītyucyate, tatphalārthaṃpratipannakaḥ prayogasthaḥ sakṛdāgāmiphalapratipannaka ityucyate | ṣaṣṭhe tu kṣaṇe sakṛdāgāmītyucyate ||
ṣaṣṭhāt kṣaṇādūrdhva navamakleśaprakāraprahāṇavimuktimārgakṣaṇādarvāgjñānakṣaṇeṣu vartamānaḥ āryaḥ anāgāmiphalapratipannaka ityucyate | anāgatya imaṃ lokaṃ tatraiva parinirvāṇādanāgāmītyucyate | tatphalārthaṃ pratipannakaḥ prayogasthaḥ anāgāmiphalapratipannaka ityucyate | navame tu kṣaṇe anāgāmītyucyate ||
kāmāvacaranavamavimuktimārgakṣaṇādūrdhvaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñātayanabhūmikanavamakleśaprakāraprahāṇavimuktimārgakṣaṇādarvāgjñānakṣaṇeṣu vartamānaḥ āryaḥ arhatphalapratipannakaḥ ityucyate | sadevamānuṣāsurāllokāt pūjārhatvādarhannityucyate | tatphalārthaṃ pratipannakaḥ prayogasthaḥ arhatphalapratipannakaḥ ityucyate | bhavāgrikanavamakleśaprakāraprahāṇāttu navamavimuktimārge vyavasthitaḥ arhan bhavati ||
ta ete catvāraḥ pratipannakāḥ pudgalāḥ, catvāraśca phalasthāḥ ityete aṣṭau mahāpuruṣapudgalā bhavanti | paramadakṣiṇārhā uktā bhagavatā | yathoktaṃ sūtre-
pṛṣṭaḥ sa devarājena śakreṇa vaśavartinā |
kṛṣatāṃ yajamānānāṃ prāṇināṃ puṇyakāṅkṣiṇām ||
kurvatāṃ śraddhaddadhānānāṃ puṇyamaupadhikaṃ sadā |
sukṣetraṃ te pravakṣyāmi yatra dattaṃ mahatphalam ||
pratipannakāścatvāraścatvāraśca phalasthitāḥ |
eṣa saṃgho dakṣiṇīyo vidyācaraṇasaṃpadā || iti |
yadi catvāri āryasatyāni na santi teṣāṃ ca parijñānāni, tadā satyadarśanabhāvanālabhyānāṃ phalānāmabhāvāt pratipannakaphalasthapudgalānāmabhāva eva | ataśca saṃgho nāsti | tatra ( Pp_213 ) adhigamadharmeṇa pratyakṣadharmatayā sarvamārairapi buddhe bhagavati abhedyatvādavetya prasādalābhena saṃghaḥ, sa na syāt | na cet santi te 'ṣṭau puruṣapudgalāḥ ||
āryasatyānāṃ ca abhāvāt saddharmo 'pi na saṃbhavati | satāmāryāṇāṃ dharmaḥ saddharmaḥ | tatra nirodhasatyaṃ phaladharmaḥ, mārgasatyaṃ tu phalāvatāradharmaḥ | eṣa tāvadadhigamadharmaḥ | tatsaṃprakāśikā deśanā āgamadharmaḥ | sarva eṣa āryasatyānāmabhāve sati nāstīti-
abhāvāccāryasatyānāṃ saddharmo 'pi na vidyate |
dharme cāsati saṃghe ca kathaṃ buddhao bhaviṣyati ||
yadi hi yathokto dharmaḥ syāt, tadā taddharmapratipattyā sarvākārasarvadharmābhisaṃbodhād buddho bhavatīti yuktaṃ syāt | yadi ca saṃghaḥ syāt, tadā tadupadeśairupacīyamānajñānasaṃbhāraḥ taddānamānaśaraṇagamanādibhiśca upacīyamānapuṇyasaṃbhāraḥ kramād buddho bhavet ||
athavā | asati saṃghe srotaāpattiphalapratipannakādīnāmabhāvaḥ syāt | na ca pratipannakāditvamaprāpya buddhatvamāpyate | avaśyaṃ hi pūrvaṃ bhagavatā kasmiṃścit phale vyavasthātavyam | tatra ca phale vyavasthitaḥ saṃghāntaḥpātyeva bhagavān bhavati | saṃghe cāsati niyataṃ nāsti bhagavān buddhaḥ | atha bhagavānapi aśaikṣāntarbhāvāt saṃghāntargata eva | tathā ca buddhapramukho bhikṣusaṃghaḥ ityabhidhānāt saṃghāntargata eva bhagavān iti kecidvarṇayanti | teṣāṃ matena spaṣṭamevaitat-
dharme cāsati saṃghe ca kathaṃ buddho bhaviṣyati |iti |
madhyoddeśikāśca mahāvastūpadiṣṭabhūmivyavasthayā prathamabhūmisthitaṃ bodhisattvamutpannadarśanamārgaṃ vyācakṣāṇāḥ saṃghāntaḥpātinaṃ vyācakṣate | tadā saṃghe cāsati bodhisattvo 'pi nāstīti kathaṃ buddho bhaviṣyatīti spaṣṭamevaitat | tad-
evaṃ trīṇyapi ratnāni bruvāṇaḥ pratibādhase
śūnyatāmityevaṃ vadan buddhadharmasaṃghākhyāni trīṇyapi durlabhatvāt kadācideva utpattitaḥ alpapuṇyānāṃ ca tadaprāpteḥ mahārghamūlyatvād ratnāni pratibādhase
kiṃ cānyat-
śūnyatāṃ phalasadbhāvamadharmaṃ dharmameva ca |
sarvasaṃvyavahārāṃśca laukikān pratibādhase
śūnyatāṃ bruvāṇa ityanena saṃbandhaḥ | yadi sarvamidaṃ śūnyam, yadā sarvameva nāsti, tadā sarvāntaḥ pātitvāt dharmādharmau saha taddhetukena iṣṭāniṣṭaphalena na saṃbhavataḥ | sarva eva cāmī laukikā vyavahārāḥ- kuru, paca, khāda, tiṣṭha, gaccha, āgaccha ityevamādayo 'pi sarvāntargatatvāt sarvadharmāṇāṃ ca śūnyatvānnaiva yujyante iti | ato nāyaṃ yathopavarṇito nyāyo jyāyāniti
atra brūmaḥ śūnyatāyāṃ na tvaṃ vetsi prayojanam |
śūnyatāṃ śūnyatārthaṃ ca tata evaṃ vihanyase
sa bhavān svavikalpanayaiva nāstitvaṃ śūnyatārtha ityevaṃ viparītamadhyāropya "yadi sarvamidaṃ śūnyamudayo nāsti na vyayaḥ" ityādinopālambhaṃ bruvāṇo 'smāsu mahāntaṃ khedamāpanno 'tīva vihanyate vividhairbhūtaiḥ parikalpairhanyate ityarthaḥ | na tvayamasmābhiratra śāstre śūnyatārthaṃ upavarṇito yastvayā parigṛhītaḥ, śūnyatārthaṃ cājānānaḥ śūnyatāmapi na jānāsi | na cāpi śūnyatāyā yatprayojanaṃ tadvijānāsi | tataśca yathāvasthitavastusvarūpāparijñānena etat tvayā bahucāyuktamasmadvayākhyānāsaṃbaddhamevopavarṇitam ||
atha kiṃ punaḥ śūnyatāyāṃ prayojanam? uktameva tadātmaparīkṣāyām-
karmakleśakṣayānmokṣaḥ karmakleśā vikalpataḥ |
te prapañcātprapañcastu śūnyatāyāṃ nirudhyate || iti ||
ato niravaśeṣaprapañcopaśamārthaṃ śūnyatopadiśyate, tasmātsarvaprapañcopaśamaḥ śūnyatāyāṃ prayojanam | bhavāṃstu nāstitvaṃ śūnyatārthaṃ parikalpayan prapañcajālameva saṃvardhayamāno na śūnyatāyāṃ prayojanaṃ vetti ||
atha kā punaḥ śūnyatā? sāpi tatraivoktā |
aparapratyayaṃ śāntaṃ prapañcairaprapañcitam ||
nirvikalpamanānārthametattatvasya lakṣaṇam || iti |
ataḥ prapañcanivṛttisvabhāvāyāṃ śūnyatāyāṃ kuto nāstitvamiti śūnyatāmapina jānāti bhavān | yaṃ cārthamupādāya śūnyatāśabdaḥ pravartate, tamapīhaiva pratipādayiṣyāmaḥ-
yaḥ pratītyasamutpādaḥ śūnyatāṃ tāṃ pracakṣmahe |
sā prajñaptirupādāya pratipatsaiva madhyamā || iti ||
yaḥ pratyayairjāyati sa hyajāto na tasya utpādu svabhāvato 'sti |
yaḥ pratyayādhīnu sa śūnyu ukto yaḥ śūnyatāṃ jānati so 'pramattaḥ ||
iti bhagavato gāthāvacanāt | evaṃ pratītyasamutpādaśabdasya yo 'rthaḥ, sa eva śūnyatāśabdasyārthaḥ, na punarabhāvaśabdasya yo 'rthaḥ sa śūnyatāśabdasyārthaḥ | abhāvaśabdārthaṃ ca śūnyatārthamityadhyāropya bhavānasmānupālabhate | tasmācchūnyatāśabdārthamapi na jānāti | ajānānaśca tvamevamupālambhaṃ kurvan niyataṃ vihanyase
kaścāsmākaṃ yathoktamupālambhaṃ karoti? yo bhagavatpravacanopadiṣṭāviparītasatyadvayavibhāgaṃ na jānāti, kevalaṃ granthamātrādhyayanapara eveti | ata ācāryaḥ karuṇayā parasya mithyāpravacanārthāvabodhanirāsārthaṃ bhagavatpravacanopadiṣṭāviparītasatyadvayavyavasthāmeva tāvadadhikṛtyāha-
dve satye samupāśritya buddhānāṃ dharmadeśanā |
lokasaṃvṛtisatyaṃ ca satyaṃ ca paramārthataḥ
iha hi bhagavatāṃ buddhānāṃ satyadvayamāśritya dharmadeśanā pravartate | katamatsatyadvayam? lokasaṃvṛtisatyaṃ ca paramārthasatyaṃ ca | tatra
skandhātmā loka ākhyātastatra loko hi niśritaḥ |
iti vacanātpañca skandhānupādāya prajñapyamānaḥ pudgalo loka ityucyate | samantādvaraṇaṃ saṃvṛtiḥ | ajñānaṃ hi samantātsarvapadārthatattvāvacchādanātsaṃvṛtirityucyate | parasparasaṃbhavanaṃ vā saṃvṛtiranyonyasamāśrayeṇetyarthaḥ | athavā saṃvṛtiḥ saṃketo lokavyavahāra ityarthaḥ | sa cābhidhānābhidheyajñānajñeyādilakṣaṇaḥ | loke saṃvṛtirlokasaṃvṛtiḥ | kiṃ punaralokasaṃvṛtirapyasti yata evaṃ viśiṣyate lokasaṃvṛtiriti? yathāvasthitapadārthānuvāda eṣaḥ, nātraiṣā cintāvatarati | athavā | timirakāmalādyupahatendriyaviparītadarśanāvasthānāste 'lokāḥ, teṣāṃ yā saṃvṛtirasāvalokasaṃvṛtiḥ | ato viśiṣyate lokasaṃvṛtiriti | etacca madhyamakāvatāre vistareṇoktaṃ tato veditavyam | lokasaṃvṛtyā satyaṃ lokasaṃvṛtisatyam | sarva evāyamabhidhānābhidheyajñānajñeyādivyavahāro 'śeṣo lokasaṃvṛtisatyamityucyate | na hi paramārthata ete vyavahārāḥ saṃbhavanti | tatra hi-
nivṛttamabhidhātavyaṃ nivṛtte cittagocare |
anutpannāniruddhā hi nirvāṇamiva dharmatā ||
iti kṛtvā kutastatra paramārthe vācāṃ pravṛttiḥ kuto vā jñānasya? sa hi paramārtho 'parapratyayaḥ śāntaḥ pratyātmavedya āryāṇāṃ sarvaprapañcātītaḥ | sa nopadiśyate na cāpi jñāyate | uktaṃ hi pūrvam-
aparapratyayaṃ śāntaṃ prapañcairaprapañcitam |
nirvikalpamanānārthametattattvasya lakṣaṇam || iti |
paramaścāsāvarthaśceti paramārthaḥ | tadeva satyaṃ paramārthasatyam | anayośca satyayorvibhāgo vistareṇa madhyamakāvatārādavaseyaḥ | tadetatsatyadvayamāśritya buddhānāṃ bhagavatāṃ dharmadeśanā pravartate | evaṃ vyavasthite deśanākrame-
ye 'nayorna vijānanti vibhāgaṃ satyayordvayoḥ |
te tattvaṃ na vijānanti gambhīraṃ buddhaśāsane
atrāha- yadi tarhi paramārtho niṣprapañcasvabhāvaḥ sa evāstu, tatkimanayā aparayā skandhadhātvāyatanāryasatyapratītyasamutpādādideśanayā prayojanamaparamārthayā? atatvaṃ hi parityājyam | yacca parityājyaṃ kiṃ tenopadiṣṭena? ucyate | satyametadevam | kiṃ tu laukikaṃ vyavahāramanabhyupagamya abhidhānābhidheyajñānajñeyādilakṣaṇam, aśakya eva paramārtho deśayitum, adeśitaśca na śakyo 'dhigantum, anadhigamya ca paramārthaṃ na śakyaṃ nirvāṇamadhigantumiti pratipādayannāha-
vyavahāramanāśritya paramārtho na deśyate |
paramārthamanāgamya nirvāṇaṃ nādhigamyate
tasmānnirvāṇādhigamopāyatvādavaśyameva yathāvasthitā saṃvṛtirādāvevābhyupeyā bhājanamiva salilārthineti
tadevaṃ yaḥ saṃvṛtiparamārthalakṣaṇasatyadvayasya vyavasthāmapākṛtya śūnyatāṃ varṇayati, taṃ tathāvidhaṃ pudgalam-
vināśayati durdṛṣṭā śūnyatā mandamedhasam |
sarpo yathā durgṛhīto vidyā vā duṣprasādhitā
saṃvṛtisatyaṃ hi ajñānamātrasamutthāpitaṃ niḥsvabhāvaṃ buddhā tasya paramārthalakṣaṇāṃ śūnyatāṃ pratipadyamāno yogī nāntadvaye patati | kiṃ tadāsīdyadidānīṃ nāstītyevaṃ pūrvaṃ bhāvasvabhāvānupalambhāt paścādapi nāstitāṃ na pratipadyate | pratibimbākārāyāśca lokasaṃvṛterabādhanāt karmakarmaphaladharmādharmādikamapi na bādhate | na cāpi paramārthaṃ bhāvasvabhāvatvena samāropayati | niḥsvabhāvānāmeva padārthānāṃ karmaphalādidarśanāt sasvabhāvanāṃ cādarśanāt ||
yastu evaṃ satyadvayavibhāgamapaśyan śūnyatāṃ saṃskārāṇāṃ paśyati, sa śūnyatāṃ paśyan mumukṣurnāstitāṃ vā saṃskārāṇāṃ parikalpayed, yadi vā śūnyatāṃ kāṃcidbhāvataḥ satīm, tasyāścāśrayārthaṃ bhāvasvabhāvamapi parikalpayet | ubhayathā cāsya durdṛṣṭā śūnyatā niyataṃ vināśayet | kathaṃ kṛtvā? yadi tāvatsarvamidaṃ śūnyaṃ sarvaṃ nāstīti parikalpayet, tadāsya mithyādṛṣṭirāpadyate | yathoktam-
vināśayati durdṛṣṭo dharmo 'yamavipaścitam |
nāstitādṛṣṭisamale yasmādasminnimajjati ||
atha sarvāpavādaṃ kartuṃ necchati, tadā niyatamasya śūnyatāyāḥ pratikṣepa āpadyate- kathaṃ hi nāma amī bhāvāḥ sakalasurāsuranaralokairupalabhyamānā api śūnyā bhaviṣyanti? tasmānna niḥsvabhāvārthaḥ śūnyatārthaḥ, ityevaṃ pratikṣipya saddharmavyasanasaṃvartanīyena pāpakena karmaṇā niyatamapāyānvayāt | yathoktamāryaratnāvalyām-
aparo 'pyasya durjñānānmūrkhaḥ paṇḍitamānikaḥ |
pratikṣepavinaṣṭātmā yātyavīcimadhomukhaḥ || iti |
evaṃ tāvadabhāvena gṛhyamāṇā śūnyatā grahītāraṃ vināśayati | athāyaṃ bhāvena śūnyatāṃ parikalpayet, tadāśrayāṇāṃ ca saṃskārāṇāmastitvam, evamapi nirvāṇagāmini mārge vipratipannatvācchūnyatopadeśavihvalo jāyeta | tadevaṃ bhāvarūpeṇāpi śūnyatā gṛhyamāṇā grahītāraṃ vināśayati ||
nanu ca yadupakārakaṃ tadanyathā [kriyamāṇamakāloptamiva bījaṃ na phalāya kalpate, kāloptaṃ ca mahate phalalābhāya jāyate, evameva maṇimantrauṣadhādibhi] rgṛhyamāṇaḥ [sarpaḥ] mahāntaṃ dhanaskandhamāvahati śiromaṇigrahaṇāt, tena ca vyālagrāhakāṇāṃ jīvikākalpanāt | yathoddeśatiraskāreṇa ( Pp_217 ) tu gṛhyamāṇo grahītārameva vināśayati | yathā ca yathopadeśaṃ prasādhitā vidyā sādhakamanugṛhṇāti, upadeśaparibhraṣṭā tu sādhyamānā sādhakameva vināśayati, evamihāpi yathopadeśaṃ śūnyatā mahatī vidyā sādhyamānā gṛhyamāṇā bhāvābhāvādigrāhatiraskāreṇa madhyamayā pratipadā grahītāraṃ parameṇa jātijarāmaraṇādiduḥkhahutāśanaśamanaikarasena nirupadhiśeṣanirvāṇajaladharadhārāvarṣamukhena yojayati | yathopadeśaviśeṣavigamena tu gṛhyamāṇā niyataṃ yathoditena nyāyena grahītārameva vināśayati ||
yataścaivaṃ śūnyatā durgṛhītā grahītāraṃ vināśayati, mandaprajñaiśca aśakyā samyaggrahītum-
ataśca pratyudāvṛttaṃ cittaṃ deśayituṃ muneḥ |
dharmaṃ matvāsya dharmasya mandairduravagāhatām
yasmādayaṃ śūnyatālakṣaṇo dharmo mandamedhasamalpaprajñaṃ sattvaṃ viparyāsagrahaṇādvināśayati, ata eva asya dharmasya mandairduravagāhatāṃ matvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya sarvasattvadhātuṃ cāvalokya dharmasya cātigāmbhīryam, saddharmaṃ deśayituṃ cittaṃ pratinivṛttaṃ munerbuddhasya bhagavato mahopāyajñānaviśeṣaśālinaḥ | yathoktaṃ sūtre-
atha bhagavato 'cirābhisaṃbuddhasyaitadabhavat- adhigato mayā dharmo gambhīro gambhīrāvabhāso 'tarko 'tarkāvacaraḥ sūkṣmaḥ paṇḍitavijñavedanīyaḥ | sacettamahaṃ pareṣāmārocayeyam, pare ca me na vibhāvayeyuḥ, sa mama vighātaḥ syāt, klamathaḥ syāt, cetaso 'nudayaḥ syāt | yannvahamekākyaraṇye pravivikte dṛṣṭadharmasukhavihāramanuprāpto vihareyam | iti vistaraḥ
tadevaṃ satyadvayāviparītavyavasthāmavijñāya-
śūnyatāyāmadhilayaṃ yaṃ punaḥ kurute bhavān |
doṣaprasaṅgo nāsmākaṃ sa śūnye nopapadyate
yo 'yaṃ bhavatā mahān doṣaprasaṅgo 'smāsu prakṣiptaḥ-
yadi śūnyamidaṃ sarvamudayo nāsti na vyayaḥ |
ityādinā, sa yasmāt satyadvayavyavasthānabhijñena satā śūnyatāṃ śūnyatārthaṃ śūnyatāprayojanaṃ ca yathāvadabuddhā upakṣiptaḥ, so 'smākaṃ śūnye śūnyatāvāde nopapadyate | yataśca nopapadyate, ato yaṃ bhavān doṣaprasaṅgaṃ śūnyatāyāmudbhāvayan śūnyatāyāmadhilayamadhikṣepaṃ nirākaraṇaṃ pratikṣepaṃ karoti, so 'dhilayo 'smākaṃ nopapadyate | abhāvārthaṃ hi śūnyatārthamadhyāropya prasaṅga udbhāvito bhavatā | na ca vayamabhāvārthaṃ śūnyatārthaṃ vyācakṣmahe, kiṃ tarhi pratītyasamutpādārtham | ityato na yuktametat śūnyatādarśanadūṣaṇam
na ca kevalaṃ yathoktadoṣaprasaṅgo 'smatpakṣe nāvatarati, api khalu sarvameva satyādi vyavasthānaṃ sutarāmupapadyate iti pratipādayannāha-
sarvaṃ ca yujyate tasya śūnyatā yasya yujyate |
sarvaṃna yujyate tasya śūnyaṃ yasya na yujyate
yasya hi sarvabhāvasvabhāvaśūnyateyaṃ yujyate, tasya sarvametad yathopavarṇitaṃ yujyate | kathaṃ kṛtvā? yasmāt pratītyasamutpādaṃ hi vayaṃ śūnyateti vyācakṣmahe-
yaḥ pratyayairjāyati sa hyajāto na tasya utpādu svabhāvato 'sti |
yaḥ pratyayādhīnu sa śūnya ukto yaḥ śūnyatāṃ jānati so 'pramattaḥ ||
iti gāthāvacanāt | "śūnyāḥ sarvadharmā niḥsvabhāvayogena" iti prajñāpāramitābhidhānāt ||
tasmādyasyeyaṃ śūnyatā yujyate rocate kṣamate, tasya pratītyasamutpādo yujyate | yasya pratītyasamutpādo yujyate, tasya catvāryāryasatyāni yujyante | kathaṃ kṛtvā? yasmāt pratītyasamutpannaṃ hi duḥkhaṃ bhavati nāpratītyasamutpannam | tacca niḥsvabhāvatvācchūnyam | sati ca duḥkhe duḥkha samudayo duḥkhanirodho duḥkhanirodhagāminī ca pratipad yujyate | tataśca duḥkhaparijñānaṃ samudayaprahāṇaṃ nirodhasākṣātkaraṇaṃ mārgabhāvanā ca yujyate | sati ca duḥkhādisatyaparijñānādike phalāni yujyante | satsu ca phaleṣu phalasthā yujyante | satsu ca phalastheṣu pratipannakā yujyante | satsu ca pratipannakaphalastheṣu saṃgho yujyate | āryasatyānāṃ ca sadbhāve sati saddharmo 'pi yujyate | sati ca saddharme saṃghe ca buddho 'pi yujyate | tataśca trīṇyapi ratnāni yujyante | laukikalokottarāśca padārthāḥ sarve viśeṣādhigamā yujyante | dharmādharmaṃ tatphalaṃ sugatidurgatiḥ laukikāśca sarvasaṃvyavahārā yujyante | tadevam-
sarvaṃ ca yujyate tasya śūnyatā yasya yujyate |
yasya sarvabhāvasvabhāvaśūnyatā yujyate, tasya sarvametad yathoditaṃ yujyate, saṃpadyate ityarthaḥ | yasya tu śūnyatā yathoditā na yujyate, tasya pratītyasamutpādābhāvāt sarvaṃ na yujyate | yathā ca na yujyate, tathā vistareṇa pratipādayiṣyati
tadevamāsmākīne supariśuddhatare sarvavyavasthāsu aviruddhe vyavasthite, atisthūle atyāsanne tadviruddhe ca svakīye pakṣe doṣavati atimogho yathāvadavasthitau guṇadoṣāvapaśyan-
sa tvaṃ doṣānātmanīnānasmāsu paripātayan |
aśvamevābhiruḍhaḥ sannaśvamevāsi vismṛtaḥ
yathā hi kaścid yamevāśvamārūḍhaḥ, tameva vismṛtaḥ san, tadapahāradoṣeṇa parānupālabhate, evameva bhavān pratītyasamutpādalakṣaṇaśūnyatādarśanāśvamārūḍha eva atyantavikṣepāttamanupalambhamāno 'smān parivadati
ke punaste parasya doṣāḥ, yānanupalabhamānaḥ śūnyatāvādinameva upālabhate iti, tān pratipādayannāha-
svabhāvādyadi bhāvānāṃ sadbhāvamanupaśyasi |
ahetupratyayān bhāvāṃstvamevaṃ sati paśyasi
yadi tvaṃ svabhāvena vidyamānān bhāvān paśyasi, tadā svabhāvasya hetupratyayanirapekṣatvāt ahetupratyayān avidyamānahetupratyayān padārthān bāhyādhyātmikabhedabhinnān nirhetukān tvamevaṃ sati paśyasi
sati ca ahetukatvābhyupagame-
kāryaṃ ca kāraṇaṃ caiva kartāraṃ karaṇaṃ kriyām |
utpādaṃ ca nirodhaṃ ca phalaṃ ca pratibādhase
kathaṃ kṛtvā? yadīha ghaṭaḥ svabhāvato 'stīti parikalpayasi, tadā asya svabhāvato vidyamānasya kiṃ mṛdādibhirhetupratyayaiḥ prayojanamiti teṣāmabhāvaḥ syāt | nirhetukaṃ ca kāryaṃ ghaṭākhyaṃ nopapadyate | asati cāsmiṃścakrādikasya karaṇasya, kartuḥ kumbhakārasya ghaṭakaraṇakriyāyāścābhāvā dutpādanirodhayorabhāvaḥ | asatoścotpādanirodhayoḥ kutaḥ phalam? iti sasvabhāvābhyupagame sati sarvametat kāryādikaṃ pratibādhase | tadevaṃ bhavataḥ sasvabhāvābhyupagame sati sarvameva na yujyate
asmākaṃ tu bhāvasvabhāvaśūnyatāvādināṃ sarvametadupapadyate | kiṃ kāraṇam? yasmādvayam-
yaḥ pratītyasamutpādaḥ śūnyatāṃ tāṃ pracakṣmahe |
sā prajñaptirupādāya pratipatsaiva madhyamā
yo 'yaṃ pratītyasamutpādo hetupratyayānapekṣya aṅkuravijñānādīnāṃ prādurbhāvaḥ, sa svabhāve nānutpādaḥ | yaśca svabhāvenānutpādo bhāvānāṃ sā śūnyatā | yathā bhagavatoktam-
yaḥ pratyatyairjāyati sa hyajāto na tasya utpādu svabhāvato 'sti |
yaḥ pratyayādhīnu sa śūnya ukto yaḥ śūnyatāṃ jānati so 'pramattaḥ || iti |
tathā āryalaṅkāvatāre- "svabhāvānutpattiṃ saṃdhāya mahāmate sarvadharmāḥ śūnyā iti mayā deśitāḥ" || iti vistareṇoktam ||
dvayardhaśatikāyām- "śūnyāḥ sarvadharmā niḥsvabhāvayogena" || iti ||
yā ceyaṃ svabhāvaśūnyatā sā prajñaptirupādāya, saiva śūnyatā upādāya prajñaptiriti vyavasthāpyate | cakrādīnyupādāya rathāṅgāni rathaḥ prajñapyate | tasya yā svāṅgānyupādāya prajñaptiḥ, sā ( Pp_220 ) svabhāvenānutpattiḥ, yā ca svabhāvenānutpattiḥ, sā śūnyatā | saiva svabhāvānutpattilakṣaṇā śūnyatā madhyamā pratipaditi vyavasthāpyate | yasya hi svabhāvenānutpattiḥ, tasya astitvābhāvaḥ, svabhāvena cānutpannasya vigamābhāvānnāstitvābhāva iti | ato bhāvābhāvāntadvayarahitatvāt sarvasvabhāvānutpattilakṣaṇā śūnyatā madhyamā pratipat, madhyamo mārga ityucyate | tadevaṃ pratītyasamutpādasyaivaitā viśeṣa saṃjñāḥ- śūnyatā, upādāya prajñaptiḥ, madhyamā pratipad iti
vicāryamāṇaśca sarvathā-
apratītya samutpanno dharmaḥ kaścinna vidyate |
yasmāttasmādaśūnyo hi dharmaḥ kaścinna vidyate
yo hi apratītyasamutpanno dharmaḥ, sa na saṃvidyate | yathoktaṃ śatake-
apratītyāstitā nāsti kadācitkasyacitkvacit |
na kadācitkvacitkaścidvidyate tena śāśvataḥ ||
ākāśādīni kalpyante nityānīti pṛthagjanaiḥ |
laukikenāpi teṣvarthānna paśyanti vicakṣaṇāḥ || iti |
uktaṃ ca bhagavatā-
pratītya dharmānadhigacchate vidū na cāntadṛṣṭīya karoti niśrayam |
sahetu sapratyaya dharma jānati ahetu apratyaya nāsti dharmatā ||
evam-
apratītya samutpanno dharmaḥ kaścinna vidyate |
apratīsamutpannaśca śūnyaḥ | tasmādaśūnyo dharmo nāsti | yata etadevam, ato 'smākaṃ sarvadharmāścaśūnyāḥ, na ca paroktadoṣaprasaṅgaḥ
bhavatastu sasvabhāvavādinaḥ-
yadyaśūnyamidaṃ sarvamudayo nāsti na vyayaḥ |
tadā niyatamudayavyayayorabhāve sati-
caturṇāmāryasatyānāmabhāvaste prasajyate
kiṃ kāraṇam? yasmāt-
apratītya samutpannaṃ kuto duḥkhaṃ bhaviṣyati |
anityamuktaṃ duḥkhaṃ hi tatsvābhāvye na vidyate
yaddhi sasvabhāvam, na tatpratītyotpadyate | yacca apratītya samutpannam, na tadanityaṃ bhavati | na hi gaganakusumamavidyamānamanityam | anityaṃ ca duḥkhamuktaṃ bhavagatā- yadanityaṃ tadduḥkhamiti | tathā ca śatakaśāstre-
anityasya dhruvā pīḍā pīḍā yasya na tatsukham |
tasmādanityaṃ yatsarvaṃ duḥkhaṃ taditi jāyate || iti |
yacca anityaṃ svābhāvye sasvabhāvatve 'bhyupagamyamāne bhāvānām, tanna vidyata iti
evaṃ tāvat sasvabhāvatve sati bhāvānāṃ duḥkhaṃ na yujyate | na ca kevalaṃ duḥkhameva na yujyate, sati sasvabhāvābhyupagame samudayo 'pi na yujyate iti pratipādayannāha-
svabhāvato vidyamānaṃ kiṃ punaḥ samudeṣyate |
tasmātsamudayo nāsti śūnyatāṃ pratibādhataḥ || 22|
iha samudetyasmādduḥkhamiti duḥkhasya hetu [taḥ] samudaya ityucyate | tadasya duḥkhasya śūnyatāṃ pratibādhamānasya sasvabhāvaṃ duḥkhamabhyupagacchataḥ tasya punarutpādavaiyarthyāt taddhetukalpanāvaiyarthyameva, ityevaṃ śūnyatāṃ pratibādhamānasya samudayo 'pi bhavato na yujyate
svābhāvikameva duḥkhamabhyupagacchato duḥkhanirodho 'pi na yujyate iti pratipādayannāha-
na nirodhaḥ svabhāvena sato duḥkhasya vidyate |
svabhāvaparyavasthānānnirodhaṃ pratibādhase
yadi hi svabhāvato duḥkhaṃ syāt, tadā svabhāvasyānapāyitvāt kuto 'sya nirodhatvamiti? evaṃ svabhāvaparyavasthānāt svabhāvaṃ gṛhītvā pratyavatiṣṭhamāno duḥkhanirodhamapi pratibādhase
idānīmāryamārgo 'pi sasvabhāvavādino yathā nopapadyate tathā pratipādayannāha-
svābhāvye sati mārgasya bhāvanā nopapadyate |
athāsau bhāvyate mārgaḥ svābhāvyaṃ te na vidyate
yadi hi sasvabhāvā bhāvā bhaveyuḥ, tadā mārgo 'pi sasvabhāva eveti kṛtvā abhāvita evāsāvasti | tasya kiṃ punarbhāvanayeti? evam-
svābhāvye sati mārgasya bhāvanā nopapadyate |
atha asya mārgasya bhāvanā abhyupagamyate bhavatā, evaṃ tarhi svabhāvatā āryamārgasya na syāt, kāryatvādityabhiprāyaḥ
api ca- duḥkhasya nirodhaprāptyarthaṃ samudayasya ca prahāṇārthaṃ bhāvanā mārgasyeṣyate | pūrvoktena tu nyāyena sasvabhāvavādino bhavataḥ-
yadā duḥkhaṃ samudayo nirodhaśca na vidyate |
mārgo duḥkhanirodhatvāt katamaḥ prāpayiṣyati
nāstyeva asau duḥkhanirodhaḥ, yannirodhānmārgo bhāvitaḥ san prāpayiṣyati | tasmādāryamārgo 'pyevaṃ nopapadyata iti | evaṃ sasvabhāvavādinaḥ caturṇāmāryasatyānāmabhāvaḥ prāpnoti
idānīṃ duḥkhādiparijñānādikamapi yathā parasya na saṃbhavati, tathā pratipādayannāha-
svabhāvenāparijñānaṃ yadi tasya punaḥ katham |
parijñānaṃ nanu kila svabhāvaḥ samavasthitaḥ
yadi pūrvaṃ duḥkhamaparijñātasvabhāvaṃ tat paścāt parijñāyata iti kalpyate, tadayuktam | kiṃ kāraṇam? yasmānnanu kila svabhāvaḥ samavasthitaḥ | yo hi svabhāvaḥ, sa kila loke samavasthitaḥ, naivānyathātvamāpadyate, vahnerauṣṇyavat | yadā ca svabhāvasyānyathātvaṃ nāsti, tadā pūrvamaparijñātasvabhāvasya duḥkhasya paścādapi parijñānaṃ nopapadyata iti | ato duḥkhaparijñānamapi na saṃbhavati
yadā caitadduḥkhaparijñānamapi na saṃbhavati, tadā-
prahāṇasākṣātkaraṇe bhāvanā caivameva te |
parijñāvanna yujyante catvāryapi phalāni ca
yadetat samudayasya prahāṇaṃ nirodhasya ca sākṣātkaraṇam, te ete dve prahāṇasākṣātkaraṇe yā ca mārgasya bhāvanā, eṣāpi | evameva te duḥkhaparijñānāsaṃbhavānna yujyante | samudayasya svabhāvenāprahīṇasya svabhāvasyānapāyitvāt paścādapi prahāṇaṃ nopapadyate | evaṃ bhāvanāsākṣātkaraṇe 'pi yojyam | na ca kevalaṃ parijñānādikameva na saṃbhavati sasvabhāvavāde, api ca-
parijñāvanna yujyante catvāryapi phalāni ca |
yathā svabhāvenāparijñātasya duḥkhasya parijñānaṃ na yuktam, evaṃ svabhāvenāvidyamānasya pūrvaṃ srotaāpattiphalasya paścādastitvaṃ na saṃbhavati | yathā srotaāpattiphalasya, evaṃ sakṛdāgāmyanāgāmyarhatphalānāmabhāvo veditavyaḥ
na ca kevalametāni phalāni parijñāvanna yujyante, kiṃ tarhi adhigamo 'pyeṣāṃ na yujyata iti pratipādayannāha-
svabhāvenānadhigataṃ yatphalaṃ tatpunaḥ katham |
śakyaṃ samadhigantuṃ syātsvabhāvaṃ parigṛhṇataḥ
svabhāvasyāvijahanaprakṛtikatvādbhāvasvabhāvavādamabhyupagacchataḥ pūrvamanadhigatasvabhāvānāṃ paścādapyadhigamo nopapadyate
tataśca-
phalābhāve phalasthā no na santi pratipannakāḥ |
saṃgho nāsti na cetsanti te 'ṣṭau puruṣapudgalāḥ
abhāvāccāryasatyānāṃ saddharmo 'pi na vidyate |
dharme cāsati saṃghe ca kathaṃ buddho bhaviṣyati
anayośca ślokayoḥ pūrvavadevārtho veditavyaḥ || 29-30 ||
api ca- sasvabhāvābhyupagame sati-
apratītyāpi bodhiṃ ca tava buddhaḥ prasajyate |
apratītyāpi buddhaṃ ca tava bodhiḥ prasajyate
yadi hi svabhāvato buddho nāma kaścid bhāvaḥ syāt, sa bodhiṃ sarvajñajñānamapratītyāpi anapekṣyāpi syāt |
akṛtrimaḥ svabhāvo hi nirapekṣaḥ paratra ca |
iti vacanāt | tathā vināpi buddhena bodhiḥ syāt, anapekṣyāpi buddhaṃ nirāśrayā bodhiḥ syāt
kiṃ cānyat-
yaścābuddhaḥ svabhāvena sa bodhāya ghaṭannapi |
na bodhisattvacaryāyāṃ bodhiṃ te 'dhigamiṣyati
iha hi buddhatvātpūrvamabuddhasvabhāvasya sataḥ pudgalasya satyāmapi bodhisattvacaryāyāṃ bodhyarthaṃ ghaṭamānasyāpi naiva bodhiḥ syāt, abuddhasvabhāvasya vyāvartayitumaśakyatvāt
kiṃ cānyat-
na ca dharmamadharmaṃ vā kaścijjātu kariṣyati |
kimaśūnyasya kartavyaṃ svabhāvaḥ kriyate na hi
sati hi svabhāvavādābhyupagame dharmādharmayoḥ karaṇaṃ nopapadyate | kiṃ hi aśūnyasya kartavyam? na hi svabhāvasyāśūnyasya kāraṇamupapadyate vidyamānatvāt
kiṃ cānyat-
vinā dharmamadharmaṃ ca phalaṃ hi tava vidyate |
dharmādharmanimittaṃ ca phalaṃ tava na vidyate
yadetaddharmādharmanimittakamiṣṭāniṣṭaphalam, yadi tat svabhāvato 'sti, tad vināpi dharmādharmābhyāṃ syāt | yadā ca vinā dharmādharmaṃ phalaṃ tavāsti, tadā dharmādharmajaṃ phalaṃ tava na saṃbhavati | dharmādharmopārjanavaiyarthyaṃ syāt,
dharmādharmanimittaṃ ca phalaṃ tava na vidyate | iti |
atha dharmādharmanimittakaṃ phalaṃ bhavatīti parikalpyate, na tarhi tatphalamaśūnyamiti pratipādayannāha-
dharmādharmanimittaṃ vā yadi te vidyate phalam |
dharmādharmasamutpannamaśūnyaṃ te kathaṃ phalam
śūnyamevaitat, pratītyasamutpannatvāt, pratibimbavat, ityabhiprāyaḥ
api ca | sarva eva hyete 'gaccha, kuru, paca, paṭha, tiṣṭha'; ityevamādayo laukikā vyavahārāḥ pratītyasamutpannāḥ | tān yadi sasvabhāvānicchati bhavān, tadā bhavatā pratītyasamutpādo bādhito bhavati |tadbādhanācca sarva eva laukikā vyavahārā bādhitā bhavantīti pratipādayannāha-
sarvasaṃvyavahārāṃśca laukikān pratibādhase |
yatpratītyasamutpādaśūnyatāṃ pratibādhase
yacchabdaḥ kriyāviśeṣaṇam | yadbādhase ityanena saṃbadhyate
kiṃ cānyat-
na kartavyaṃ bhavetkiṃcidanārabdhā bhavetkriyā |
kārakaḥ syādakurvāṇaḥ śūnyatāṃ pratibādhataḥ
yadi hi svarūpaśūnyāḥ padārthā na bhaveyuḥ, sasvabhāvā eva bhaveyuḥ, tadā svabhāvasya vidyamānatvānna kenacit kasyacit kiṃcit kartavyaṃ syāt | na hi nabhaso 'nāvaraṇatvaṃ kenacit kriyate | akriyamāṇā ca kriyā syāt | kriyāṃ cākurvāṇasya kārakatvaṃ syāt | na caitadevamiti | tasmānnāśūnyāḥ padārthāḥ
kiṃ cānyat-
ajātamaniruddhaṃ ca kūṭasthaṃ ca bhaviṣyati |
vicitrābhiravasthābhiḥ svabhāve rahitaṃ jagat
[vicitrābhiravasthāmiḥ svabhāvaracitaṃ svabhāvenaiva racitamapratītyasamutpannaṃ jagat svabhāvaśūnyavādinām |] svabhāvenaiva yadi bhāvāḥ [sasvabhāvāḥ] syuḥ, tadā svabhāvasyākṛtrimatvādavyāvartanatvācca sarvamidaṃ jagadajātamaniruddhaṃ ca syāt | ajātāniruddhatvājjagat kūṭasthaṃ syāt | hetupratyayānapekṣaṃ vicitrābhiravasthābhī rahitamapratītyasamutpannaṃ jagadaśūnyavādināṃ syāt | yathoktaṃ pitāputrasamāgame-
syādyadi kiṃcidaśūnyaṃ na vadejjinu tasya vyākaraṇam |
tathāhi sthitaṃ tat svake svake bhāve |
kūṭasthamavikāraṃ na tasya vṛddhirna parihāṇiḥ || iti ||
tathā āryahastikakṣyasūtre-
yadi koci dharmāṇa bhavetsvabhāvaḥ tatraiva gaccheya jinaḥ saśrāvakaḥ |
kūṭasthadharmāṇa siyā na nirvṛtī na niṣprapañco bhavi jātu paṇḍitaḥ || iti
na ca kevalaṃ sasvabhāvavādābhyupagame laukikā eva vyavahārā nopapadyante, api ca lokottarā eva [api?] nopapadyante iti pratipādayannāha-
asaṃprāptasya ca prāptirduḥkhaparyantakarma ca |
sarvakleśaprahāṇaṃ ca yadyaśūnyaṃ na vidyate
yadi hi aśūnyaṃ sasvabhāvaṃ sarvametat syāt, tadā yadasaṃprāptaṃ tadasaṃprāptameva, iti asaṃprāptasya ca phalasya prāptirna syāt | tadā duḥkhaparyantakāraṇaṃ ca pūrvaṃ nābhūditi sāṃpratamapi na syāt | sarveṣāṃ ca kleśānāṃ pūrvaṃ prahāṇaṃ nābhūditi paścādapi prahāṇaṃ na syāt
tadevaṃ yasmāt sasvabhāvavādābhyupagame sati sarvametanna yujyate, ataḥ-
yaḥ pratītyasamutpādaṃ paśyatīdaṃ sa paśyati |
duḥkhaṃ samudayaṃ caiva nirodhaṃ mārgameva ca
yo hi sarvadharmapratītyasamutpādalakṣaṇāṃ svabhāvaśūnyatāṃ samyak paśyati, sa catvāri āryasatyāni paśyati yathābhūtāni tattvataḥ |
yathoktamāryamañjuśrīparipṛcchāyām-
yena mañjuśrīranutpādaḥ sarvadharmāṇāṃ dṛṣṭaḥ, tena duḥkhaṃ parijñātam | yena nāstitā sarvadharmāṇāṃ dṛṣṭā, tasya samudayaḥ prahīṇaḥ | yena atyantaparinirvṛtāḥ sarvadharmā dṛṣṭāḥ, tena nirodhaḥ sākṣātkṛtaḥ | yena mañjuśrīrabhāvaḥ sarvadharmāṇāṃ dṛṣṭaḥ, tena mārgo bhāvitaḥ || iti vistaraḥ ||
uktaṃ ca āryadhyāyitamuṣṭisūtre-
atha khalu bhagavān mañjuśriyaṃ kumārabhūtametadavocat- caturṇā mañjuśrīrāryasatyānāṃ yathābhūtādarśanāccaturbhirviparyāsairviparyastacittāḥ sattvā evabhimamabhūtaṃ saṃsāraṃ nātikrāmanti | evamukte mañjuśrīḥ kumārabhūto bhagavantametadavocat- deśayatu bhagavān kasyopalambhataḥ sattvāḥ saṃsāraṃ nātikrāmanti? bhagavānāha- ātmātmīyopalambhato mañjuśrīḥ sattvāḥ saṃsāraṃ nātikrāmanti | tat kasya hetoḥ? yo hi mañjuśrīrātmānaṃ paraṃ ca samanupaśyati, tasya karmābhisaṃskārā bhavanti | bālo mañjuśrīraśrutavān pṛthagjano 'tyantaparinirvṛtān sarvadharmānaprajānānaḥ ātmānaṃ paraṃ ca upalabhate, upalabhya abhiniviśate, abhiniviṣṭaḥ san rajyate duṣyate muhyate | sa rakto duṣṭo mūḍhaḥ san trividhaṃ karma abhisaṃskaroti kāyena vācā manasā | saḥ asatsamāropeṇa vikalpayati- ahaṃ raktaḥ, ahaṃ duṣṭaḥ, ahaṃ mūḍhaḥ iti | tasya tathāgataśāsane pravrajitasya evaṃ bhavati- ahaṃ śīlavān, ahaṃ brahmacārī, saṃsāraṃ samatikrāmiṣyāmi, ahaṃ nirvāṇamanuprāpsyāmi, ahaṃ duḥkhebhyo mokṣyāmi | sa kalpayati- ime dharmāḥ kuśalāḥ, ime dharmā akuśalā iti, ime dharmāḥ prahātavyāḥ, ime dharmāḥ sākṣātkartavyāḥ, duḥkhaṃ parijñātavyam, samudayaḥ prahātavyaḥ, nirodhaḥ sākṣātkartavyaḥ, mārgo bhāvayitavyaḥ | sa kalpayati anityāḥ sarvasaṃskārāḥ, ādīptāḥ sarvasaṃskārāḥ | yannvahaṃ sarvasaṃskārebhyaḥ palāyeyam | tasyaiva mavekṣamāṇasya utpadyate nirvitsahagato manasikāraḥ animittapurogataḥ | tasyaivaṃ bhavati- eṣā sā duḥkhaparijñā, yeyameṣāṃ dharmāṇāṃ parijñā | tasyaivaṃ bhavati- yannvahaṃ samudayaṃ prajaheyam | sa sarvadharmebhya artīyate jehrīyate vitarati vijugupsate uttrasyati saṃtrasyati saṃtrāsamāpadyate | tasyaivaṃ bhavati- iyameṣāṃ dharmāṇāṃ sākṣātkriyā, idaṃ samudayaprahāṇam, yadidamebhyo dharmebhyo 'rtīyanā | tasyaivaṃ bhavati- nirodhaḥ sākṣātkartavyaḥ | samudayaṃ kalpayitvā nirodhaṃ saṃjānāti | tasyaivaṃ ( Pp_226 ) bhavati- eṣā sā nirodhasākṣātkriyā | tasyaivaṃ bhavati- yannūnamahaṃ mārgaṃ bhāvayeyam | sa eko rahogatastān dharmān manasi kurvan śamathaṃ pratilabhate | tasya tena nirvitsahagatena manasikāreṇa śamatha utpadyate | tasya sarvadharmeṣu cittaṃ na pralīyate prativahati pratyudāvartate | tebhyaścārtīyate jehrīyate, anabhinandanācittaṃ samutpadyate | tasyaivaṃ bhavati- mukto 'smi sarvaduḥkhebhyaḥ, na mama bhūyaḥ uttariṃ kiṃcitkaraṇīyam, arhannasmītyātmānaṃ saṃjānāti | sa maraṇakālasamaye utpattimātmano deveṣu paśyati | tasya kāṅkṣā vicikitsā ca bhavati buddhabodhau | sa vicikitsāmāpatitaḥ kālagato mahānirayeṣu prapatati | tatkasya hetoḥ? yathāpīdamanutpannān sarvadharmān vikalpayitvā tathāgate vicikitsāṃ vimatimutpādayati ||
atha khalu mañjuśrīḥ kumārabhūto bhagavantametadavocat- kathaṃ punarbhagavan catvāri āryasatyāni draṣṭavyāni? bhagavānāha- yena mañjuśrīranutpannāḥ sarvadharmā dṛṣṭāḥ, tena duḥkhaṃ parijñātam | yena asamutthitāḥ sarvadharmā dṛṣṭāḥ, tasya samudayaḥ prahīṇaḥ | yena atyantaparinirvṛtāḥ sarvadharmā dṛṣṭāḥ, tena nirodhaḥ sākṣātkṛtaḥ | yena atyantaśūnyāḥ sarvadharmā dṛṣṭāḥ, tena mārgo bhāvitaḥ | yena mañjuśrīrevaṃ catvāri āryasatyāni dṛṣṭāni, sa na kalpayati- ime dharmāḥ kuśalāḥ, ime dharmā akuśalāḥ, ime dharmāḥ prahātavyāḥ, ime dharmāḥ sākṣātkartavyāḥ, duḥkhaṃ parijñātavyam, samudayaḥ prahātavyaḥ, nirodhaḥ sākṣātkartavyaḥ, mārgo bhāvayitavyaḥ iti | tat kasya hetoḥ? tathāhi sa taṃ dharmaṃ na samanupaśyati nopalabhate yaṃ parikalpayet | bālapṛthagjanāstvetān dharmān kalpayanto rajyanti ca dviṣyanti ca muhyanti ca | sa na kaṃciddharmamāvyūhati nirvyūhati | tasyaivamanāvyūhato 'nirvyūhatastraidhātuke cittaṃ na sajjati | ajātaṃ sarvatraidhātukaṃ samanupaśyati māyopamaṃ svapnopamaṃ pratiśrutkopamam || evaṃsvabhāvān sarvadharmān paśyan anunayapratidhāpagato bhavati sarvasattveṣu | tat kasya hetoḥ? tathāhi sa tān dharmān nopalabhate yatrānunīyeta vā pratihanyeta vā | sa ākāśasamena cittena buddhamapi na samanupaśyati, dharmamapi na samanupaśyati, saṃdhamapi na samanupaśyati | sarvadharmān śūnyāniti samanupaśyan na kvaciddharme vicikitsāmutpādayati | avicikitsan nirupādāno bhavati | nirupādāno 'nupādāya parinirvātīti vistaraḥ
Original text: Prasannapada · Edition: P.L. Vaidya: Madhyamakaśāstra of Nāgārjuna, with the Commentary: Prasannapadā by Candrakīrti. Darbhaga 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 10). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0