Prasannapada · Chapter 59
yadi hi buddho bhagavānamalān skandhānupādāya tattvānyatvenāvaktavyaḥ prajñapyate, na tarhi svabhāvataḥ so 'stīti vyaktamāpadyate, pratibimbavadupādāya prajñapyamānatvāt | yaśca idānīṃ svabhāvato nāsti ātmīyena svarūpeṇa, sa kathamavidyamānaḥ svabhāvataḥ skandhānupādāya parabhāvato bhaviṣyatīti? na hi avidyamāno vandhyātanayaḥ parabhāvamapekṣya bhavatīti yujyate
atha syāt- yathaiva hi pratibimbakaṃ svabhāvato 'saṃvidyamānamapi parabhāvaṃ mukhādarśādikamapekṣya bhavati, evaṃ ca tathāgato 'pi svabhāvato 'saṃvidyamānaḥ anāsravān pañca skandhānupādāya parabhāvato bhaviṣyatīti, evamapi-
pratītya parabhāvaṃ yaḥ so 'nātmetyupapadyate |
yaścānātmā sa ca kathaṃ bhaviṣyati tathāgataḥ
yadi pratibimbavat parabhāvaṃ pratītya tathāgataḥ iṣyate, evaṃ sati pratibimbavadeva sa tathāgato 'nātmetyupapadyate | na tu svabhāvata iti yujyate | ātmaśabdo 'yaṃ svabhāvaśabdaparyāyaḥ | yaśca anātmā niḥsvabhāvaḥ pratibimbavadeva, sa kathaṃ tathāgataḥ svabhāvarūpato bhaviṣyati? aviparītamārgagato na bhaviṣyatītyabhiprāyaḥ
kiṃ cānyat- iha yadi tathāgatasya kaścit svabhāvaḥ syāt, tadā tatsvabhāvāpekṣayā skandhasvabhāvaḥ parabhāva iti syāt, taṃ ca parabhāvaṃ pratītya tathāgataḥ syāt | yadā tu tathāgatasya svabhāva eva nāsti, tadā kutaḥ skandhānāṃ paratvaṃ syāditi pratipādayannāha-
yadi nāsti svabhāvaśca parabhāvaḥ kathaṃ bhavet |
yadā caivaṃ svabhāvaparabhāvau na staḥ, tadā
svabhāvaparabhāvābhyāmṛte kaḥ sa tathāgataḥ
padārtho hi bhavan svabhāvo bhavet, parabhāvo vā | tābhyāṃ tu vinā ko 'sau aparaḥ padārtho 'sti, yastathāgata iti vyavasthāpyate? tasmānnāsti svabhāvatastathāgata iti
kiṃ cānyat-
skandhān yadyanupādāya bhavetkaścittathāgataḥ |
sa idānīṃmupādadyādupādāya tato bhavet
yadi manyase- skandhebhyastattvānyatvena avaktavyastathāgataḥ skandhānupādāya prajñapyate iti, tat kadā yujyate? yadi skandhānanupādāya agṛhītvā pūrvaṃ kaścittathāgato nāma bhavet, sa skandhānupādadyāt | vyatirikta eva hi pūrvasiddho dhanād devadatto dhanasyopādānaṃ kurute, tadvadetān skandhānanupādāya yadi kaścit tathāgataḥ syāt, sa idānīṃ skandhānupādadyāt, tataśca tān skandhānupādāya tato bhavet
vicāryamāṇastu sarvathā-
skandhāṃścāpyanupādāya nāsti kaścittathāgataḥ |
nirhetukatvaprasaṅgāt |
yaśca nāstyanupādāya sa upādāsyate katham
avidyamānatvādityabhiprāyaḥ | yadā caivaṃ na kiṃcidapyupādatte, tadā skandhānupādāya tathāgato nāma bhaviṣyatīti nopapadyate
yadā caivaṃ tathāgataḥ upādānātpūrvamavidyamānatvāt na kiṃcidupādatte, tadā tadupādānasyāpi kenacidapi anupādīyamānasya upādānatvaṃ na saṃbhavatyeveti pratipādayannāha-
na bhavatyanupādattamupādānaṃ ca kiṃcana |
yadā caivamupādānaṃ kenacidapyanupādīyamānatvādupādānaṃ na bhavatīti, tadā upādānābhāvādupādātāpi kaścinnāstīti pratipādayannāha-
na cāsti nirupādānaḥ kathaṃcana tathāgataḥ
iti
tadevaṃ yathopapāditanyāyena-
tattvānyatvena yo nāsti mṛgyamāṇaśca pañcadhā |
upādānena sa kathaṃ prajñapyeta tathāgataḥ
yo hi tathāgato vicāryamāṇo mṛgyamāṇaḥ tattvenaskandhebhya ekatvena nāsti, anyatvena skandhebhyaḥ pṛthaktvena ca yo nāsti, evaṃ tattvānyatvāsatvādādhārādheyatadvatpakṣapañcaprakārairmṛgyamāṇo ( Pp_191 ) yo nāsti, sa kathamatyanto 'saṃvidyamānastathāgataḥ upādānena śakyaḥ prajñapayitum? ityato 'pi nāsti tathāgato nāma svabhāvataḥ
na kevalamanena vicāreṇa tathāgata eva nāsti,
yadapīdamupādānaṃ tatsvabhāvatvānna vidyate |
yadapi idamupādānaṃ rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānākhyaṃ skandhapañcakam, tadapi svabhāvena na vidyate, pratītyasamutpannatvāt, skandhaparīkṣāyāṃ ca vistareṇa pratiṣiddhatvāt ||
athāpi syāt- yadyapi svabhāvataḥ upādānaṃ nāsti, tathāpi hetupratyayātmakāt parabhāvā dbhaviṣyatīti, tadāpi nopapadyate iti pratipādayannāha-
svabhāvataśca yannāsti kutastatparabhāvataḥ
na hi bandhyāsūnuḥ svabhāvato 'saṃvidyamānaḥ śakyaḥ parabhāvena prajñapayitumiti | ataḥ upādānamapi nāsti ||
athavā-
yadapīdamupādānaṃ tatsvabhāvānna vidyate |
upādātṛsāpekṣatvādupādātṛnirapekṣasya ca upādānatvābhāvānnāsti svabhāvasiddhamupādānam | atha yadyapi upādātṛnirapekṣamupādānaṃ svabhāvasiddhaṃ na saṃbhavati, evaṃ tadupādātrapekṣameva bhavatviti | ucyate | evamapi-
svabhāvataśca yannāsti kutastatparabhāvataḥ ||
svabhāvato yadupādānaṃ na siddham, tadavidyamānasvabhāvaṃ kathamupādātuḥ parabhāvato bhaviṣyatīti | tasmādupādānamapi nāstīti
idānīṃ yathāprasādhitamevārthamupadarśayannāha-
evaṃ śūnyamupādānamupādātā ca sarvaśaḥ |
sarveṇa prakāreṇa vicāryamāṇaṃ śūnyamupādānaṃ niḥsvabhāvam, upādātā ca śūnyaḥ svabhāvarahitaḥ | tenedānīmupādānena-
prajñapyate ca śūnyena kathaṃ śūnyastathāgataḥ
naiva tatsaṃbhavati yadavidyamānena avidyamānasya tathāgatasya prajñaptiḥ syāditi | tasmāt skandhānupādāya tathāgataḥ prajñapyate iti nopapadyate ||
atrāhuḥ- aho vata hatā pratyāśā asmākam, ye hi nāma vayaṃ svavikalpavikalpitātikaṭhinakudarśanamālutālatājālāvabaddheṣu nirvāṇapuragāmyaviparītamārgagamanaparibhraṣṭeṣu anatikrāntasaṃsārāṭavīkāntāradurgeṣu kaṇabhakṣākṣapādadigambarajaimininaiyāyikaprabhṛtiṣu tīrthakareṣu aviparītasvargāpavargamārgopadeśābhimāniṣu spṛhāṃ parityajya niravaśeṣānyatīrthyamatāndhakāropaghātakaṃ svargāpavargānugāmyaviparītamārgasaṃprakāśakaṃ saddharmadeśanātipaṭutarakiraṇavyāptāśeṣāśāmukhaṃ vividhavineyajanamatikamalakuṅmalavibodhanatatparaṃ ( Pp_192 ) yathāvadavasthitapadārthatattvārthabhājanānāmamalaikacakṣurbhūtaṃ sakalajagaccharaṇyabhūtamadvitīyaṃ daśabalavaiśāradyāveṇikabuddhadharmāmalamaṇḍalaṃ mahāyānamahānayasārathivaraṃ saptabodhyaṅgottuṅgaturaṃgapadātiyojitaṃ sakalatribhuvanajanajātijarāmaraṇasaṃsārakāntārasariducchoṣaṇatatparaṃ caturasamamārārātisamaraśarasaṃpātavijayinaṃ sakalajagadasadgrāharāhugrahavigrahodgrahanirāsinaṃ tathāgatasavitāramajñānadhanagahanāndhakāranirākaraṇāya mokṣārthino 'tuttarasamyaksaṃbodhyarthinaḥ śaraṇaṃ pratipannāḥ, tasya ca tvayā-
evaṃ śūnyamupādānamupādātā ca sarvaśaḥ |
prajñapyate ca śūnyena kathaṃ śūnyastathāgataḥ ||
ityādinā svabhāvato 'sattvaṃ vruvatā bhavatā hatā asmākaṃ mokṣapratyāśā anuttarasamyaksaṃbodhyāgamābhilāṣaḥ iti | tadalaṃ bhavatā tathāgatamahādityapracchādakena ākālikadhanadhanāvalīvisaraṇena jagadandhakāropameneti | ucyate | asmākameva hatā pratyāśā bhavadvidheṣvabudhajaneṣu ye hi nāma bhavantaḥ mokṣakāmatayā anyatīrthyamatāni parityajya bhagavantaṃ tathāgatamapi aviparītaṃ paramaśāstāraṃ pratipadya paramagambhīramanuttaraṃ sarvatīrthyavādāsādhāraṇaṃ nairātmyasiṃhanādamasahamānāḥ kuraṅgamā iva svādhimuktidaridratayā vividhakudṛṣṭivyālamālākulaṃ viparyastajanānuyātaṃ tameva mahāghorasaṃsārāṭavīkāntāracārakānugamārgamavagāhante | na hi tathāgatāḥ kadācidapyātmanaḥ skandhānāṃ vā astitvaṃ prajñapayanti | yathoktaṃ bhagavatyām-
buddho 'pyāyuṣman subhūte māyopamaḥ svapnopamaḥ | buddhadharmā apyāyuṣman subhūte māyopamāḥ svapnopamāḥ || iti ||
tathā-
dharma svabhāvatu śūnya vivikto bodhi svabhāvatu śūnya viviktā |
yo hi caretsa pi śūnyasvabhāvo jñānavato na tu bālajanasya || iti |
na ca vayaṃ sarvathaiva niṣprapañcānāṃ tathāgatānāṃ nāstitvaṃ brūmaḥ, yadasmākaṃ tadapavādakṛto doṣaḥ syāt
api ca | niḥsvabhāvaṃ hi tathāgataṃ vyācakṣāṇena aviparītārthābhidhitsunā yogināṃ satā sarvathā-
śūnyamiti na vaktavyamaśūnyamiti vā bhavet |
ubhayaṃ nobhayaṃ ceti
sarvametanna vaktavyamasmābhiḥ | kiṃ tu anukte yathāvadavasthitaṃ svabhāvaṃ pratipattā pratipattuṃ na samartha ityato vayamapi āropato vyavahārasatye eva sthitvā vyavahārārthaṃ vineyajanānurodhena ( Pp_193 ) śūnyamityapi brūmaḥ, aśūnyamityapi, śūnyāśūnyamityapi, naiva śūnyaṃ nāśūnyamityapi brūmaḥ | ata evāha
prajñaptyarthaṃ tu kathyate
iti | yathoktaṃ bhagavatā-
śūnyāḥ sarvadharmā niḥsvabhāvayogena | nirnimittāḥ sarvadharmā nirnimittatāmupādāya | apraṇihitāḥ sarvadharmā apraṇidhānayogena | prakṛtiprabhāsvarāḥ sarvadharmāḥ prajñāpāramitāpariśuddhayā | iti ||
anyatra aśūnyamuktam-
atītaṃ cedbhikṣavo rūpaṃ nābhaviṣyanna śrutavānāryaśrāvako 'tītaṃ rūpamabhyanandiṣyat | yasmāttarhi bhikṣavaḥ asti atītaṃ rūpam, tasmādāryaśrāvakaḥ śrutavānatītaṃ rūpamabhinandatīti | anāgataṃ cedbhikṣavaḥ- ityādi | evaṃ yāvat atītaṃ cedbhikṣavo vijñānaṃ nābhaviṣyat- ityādi pūrvavat ||
tathā sautrāntikamate atītānāgataṃ śūnyam, anyadaśūnyam | viprayuktā vijñaptiḥ śūnyā |
vijñānavāde 'pi kalpitasvabhāvasya śūnyatvam, apratītyasamutpannatvāt, taimirikadvicandrādi darśanavat |
na śūnyaṃ nāpi cāśūnyaṃ tasmātsarvaṃ vidhīyate |
[tathā] sattvādasattvācca madhyamā pratipacca sā || iti ||
yena tvabhiprāyeṇa śūnyatvādikamupadiśyate, sa ātmaparīkṣāto boddhavyaḥ |
yathoktaṃ sūtre-
māyopamaṃ jagadidaṃ bhavatā naṭaraṅgasvapnasadṛśaṃ vihitam |
nātmā na sattva na ca jīvagatī dharmā marīcidakacandrasamāḥ ||
śūnyaṃ ca śāntamanupādamayaṃ avijānadeva jagadudbhramatī |
teṣāmupāyanayayuktiśatairavatārayasyapi kṛpālutayā ||
rāgādibhiśca bahurogaśataiḥ saṃtrāsitaṃ sakalamīkṣi jagat |
vaidyopamo vicarase 'pratimo parimocayaṃ sugata sattvaśatān ||
rathacakravad bhramati sarvajagat tiryakṣu pretanirayeṣu gatāḥ |
mūḍhā adeśika anāthagatāḥ teṣāṃ pradarśayasi mārgavaram || iti |
sarvāstvetāḥ kalpanā niṣprapañce tathāgate na saṃbhavanti
na ca kevalaṃ śūnyatvādikameva catuṣṭayaṃ tathāgate na saṃbhavati, api ca-
śāśvatāśāśvatādyā kutaḥ śānte catuṣṭayam |
antānantādi cāpyatra kuntaḥ śānte catuṣṭayam
iha caturdaśa avyākṛtavastūni bhagavatā nirdiṣṭāni | tadyathā- śāśvato lokaḥ, aśāśvato lokaḥ, śāśvataśca aśāśvataśca lokaḥ, naiva śāśvato nāśāśvataśca lokaḥ, iti catuṣṭayam | antavān lokaḥ, anantavān lokaḥ, antavāṃśca anantavāṃśca lokaḥ, naiva antavān na anantavāṃśca lokaḥ, iti dvitīyam | bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāt, na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāt, bhavati ca na bhavati ca tathāgataḥ paraṃ maraṇāt, naiva bhavati na na bhavati ca tathāgataḥ paraṃ maraṇāt, iti tṛtīyam | sa jīvastaccharīram, anyo jīvo 'nyaccharīram, iti | tānyetāni caturdaśa vastūni avyākṛtatvādavyākṛtavastūni ityucyante | tatra yathopavarṇitena nyāyena yathā śūnyatvādikaṃ catuṣṭayaṃ prakṛtyā śānte niḥsvabhāve tathāgate na saṃbhavati, evaṃ śāśvatāśāśvatādikamapi catuṣṭayamatra na saṃbhavati | asaṃbhavādeva ca catuṣṭayaṃ vandhyāputrasya śyāmagauratvādivat na vyākṛtaṃ bhagavatā lokasya | yathā ca etaccatuṣṭayaṃ tathāgate na saṃbhavati, evamantānantādikamapi śānte tathāgate na saṃbhavati
idānīṃ bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāt ityādikasyāpi kalpanācatuṣṭayasya pravṛttyasaṃbhava mudbhāvayannāha-
yena grāho gṛhītastu ghano 'stīti tathāgataḥ |
nāstīti sa vikalpayannirvṛtasyāpi kalpayet
yena hi ghanataro mahatābhiniveśena asti tathāgataḥ iti grāho gṛhītaḥ, parikalpa utpāditaḥ, saḥ niyataṃ parinirvṛte tathāgate, na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāt, maraṇāduttarakālaṃ na bhavati, ucchinnastathāgataḥ, na saṃvidyate, iti parikalpayet | tasya evaṃ vikalpayataḥ syād dṛṣṭikṛtam
yasya tu na kasyāṃcidapyavasthāyāṃ svabhāvaśūnyatvāt tathāgatasya astitvanāstitvam, tasya pakṣe-
svabhāvataśca śūnye 'smiṃścintā naivopapadyate |
paraṃ nirodhādbhavati buddho na bhavatīti vā
ākāśe citrarūpakalpanāvadeṣā kalpanā nāstītyabhiprāyaḥ
tadevaṃ prakṛtiśānte niḥsvabhāve tathāgate sarvaprapañcātīte mandabuddhitayā śāśvatāśāśvatādikayā nityānityāstināstiśūnyāśūnyasarvajñāsarvajñādikayā kalpanayā-
prapañcayanti ye buddhaṃ prapañcātītamavyayam |
te prapañcahatāḥ sarve na paśyanti tathāgatam
vastunibandhanā hi prapañcāḥ syuḥ, avastukaśca tathāgataḥ | kutaḥ prapañcānāṃ pravṛttisaṃbhava iti? ataḥ prapañcātītastathāgataḥ | anutpādasvabhāvāvācca svabhāvāntarāgamanādavyayaḥ | tamitthaṃvidhaṃ tathāgataṃ svotprekṣitamithyāparikalpamalamalinamānasatayā vividhairabhūtaiḥ parikalpaviśeṣaiḥ ye buddhaṃ bhagavantaṃ prapañcayanti, te svakaireva prapañcairhatāḥ santaḥ tathāgataguṇasamṛddheratyantaparokṣavartino bhavanti | tataśca śavabhūtāḥ etasmin pravacane na paśyanti tathāgataṃ jātyandhā ivādityam | ata evāha bhagavān-
ye māṃ rūpeṇa adrākṣurye māṃ ghoṣeṇa anvayuḥ |
mithyāprahāṇaprasṛtā na māṃ drakṣyanti te janāḥ ||
dharmato buddhā draṣṭavyā dharmakāyā hi nāyakāḥ |
dharmatā cāpyavijñeyā na sā śakyā vijānitum ||
iti
tadatra tathāgataparīkṣāyāṃ sattvalokaḥ sakalaḥ sasurāsuranarādiḥ parīkṣitaḥ | yathā cāyaṃ sattvaloko niḥsvabhāvaḥ, tathā bhājanalokasyāpi vāyumaṇḍalāderakaniṣṭhavitānabhavanaparyantasya naiḥsvābhāvyamudbhāvayannāha-
tathāgato yatsvabhāvastatsvabhāvamidaṃ jagat |
idaṃ jagaditi ayaṃ bhājanaloka ityarthaḥ | kiṃsvabhāvastathāgataḥ punarityāha-
tathāgato niḥsvabhāvo niḥsvabhāvamidaṃ jagat
Original text: Prasannapada · Edition: P.L. Vaidya: Madhyamakaśāstra of Nāgārjuna, with the Commentary: Prasannapadā by Candrakīrti. Darbhaga 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 10). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0