Prasannapada · અધ્યાય 59

યદિ હિ બુદ્ધો ભગવાનમલાન્ સ્કન્ધાનુપાદાય તત્ત્વાન્યત્વેનાવક્તવ્યઃ પ્રજ્ઞપ્યતે, ન તર્હિ સ્વભાવતઃ સો ઽસ્તીતિ વ્યક્તમાપદ્યતે, પ્રતિબિમ્બવદુપાદાય પ્રજ્ઞપ્યમાનત્વાત્ । યશ્ચ ઇદાનીં સ્વભાવતો નાસ્તિ આત્મીયેન સ્વરૂપેણ, સ કથમવિદ્યમાનઃ સ્વભાવતઃ સ્કન્ધાનુપાદાય પરભાવતો ભવિષ્યતીતિ? ન હિ અવિદ્યમાનો વન્ધ્યાતનયઃ પરભાવમપેક્ષ્ય ભવતીતિ યુજ્યતે

અથ સ્યાત્- યથૈવ હિ પ્રતિબિમ્બકં સ્વભાવતો ઽસંવિદ્યમાનમપિ પરભાવં મુખાદર્શાદિકમપેક્ષ્ય ભવતિ, એવં ચ તથાગતો ઽપિ સ્વભાવતો ઽસંવિદ્યમાનઃ અનાસ્રવાન્ પઞ્ચ સ્કન્ધાનુપાદાય પરભાવતો ભવિષ્યતીતિ, એવમપિ-
પ્રતીત્ય પરભાવં યઃ સો ઽનાત્મેત્યુપપદ્યતે ।
યશ્ચાનાત્મા સ ચ કથં ભવિષ્યતિ તથાગતઃ

યદિ પ્રતિબિમ્બવત્ પરભાવં પ્રતીત્ય તથાગતઃ ઇષ્યતે, એવં સતિ પ્રતિબિમ્બવદેવ સ તથાગતો ઽનાત્મેત્યુપપદ્યતે । ન તુ સ્વભાવત ઇતિ યુજ્યતે । આત્મશબ્દો ઽયં સ્વભાવશબ્દપર્યાયઃ । યશ્ચ અનાત્મા નિઃસ્વભાવઃ પ્રતિબિમ્બવદેવ, સ કથં તથાગતઃ સ્વભાવરૂપતો ભવિષ્યતિ? અવિપરીતમાર્ગગતો ન ભવિષ્યતીત્યભિપ્રાયઃ

કિં ચાન્યત્- ઇહ યદિ તથાગતસ્ય કશ્ચિત્ સ્વભાવઃ સ્યાત્, તદા તત્સ્વભાવાપેક્ષયા સ્કન્ધસ્વભાવઃ પરભાવ ઇતિ સ્યાત્, તં ચ પરભાવં પ્રતીત્ય તથાગતઃ સ્યાત્ । યદા તુ તથાગતસ્ય સ્વભાવ એવ નાસ્તિ, તદા કુતઃ સ્કન્ધાનાં પરત્વં સ્યાદિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
યદિ નાસ્તિ સ્વભાવશ્ચ પરભાવઃ કથં ભવેત્ ।
યદા ચૈવં સ્વભાવપરભાવૌ ન સ્તઃ, તદા
સ્વભાવપરભાવાભ્યામૃતે કઃ સ તથાગતઃ

પદાર્થો હિ ભવન્ સ્વભાવો ભવેત્, પરભાવો વા । તાભ્યાં તુ વિના કો ઽસૌ અપરઃ પદાર્થો ઽસ્તિ, યસ્તથાગત ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યતે? તસ્માન્નાસ્તિ સ્વભાવતસ્તથાગત ઇતિ

કિં ચાન્યત્-
સ્કન્ધાન્ યદ્યનુપાદાય ભવેત્કશ્ચિત્તથાગતઃ ।
સ ઇદાનીંમુપાદદ્યાદુપાદાય તતો ભવેત્

યદિ મન્યસે- સ્કન્ધેભ્યસ્તત્ત્વાન્યત્વેન અવક્તવ્યસ્તથાગતઃ સ્કન્ધાનુપાદાય પ્રજ્ઞપ્યતે ઇતિ, તત્ કદા યુજ્યતે? યદિ સ્કન્ધાનનુપાદાય અગૃહીત્વા પૂર્વં કશ્ચિત્તથાગતો નામ ભવેત્, સ સ્કન્ધાનુપાદદ્યાત્ । વ્યતિરિક્ત એવ હિ પૂર્વસિદ્ધો ધનાદ્ દેવદત્તો ધનસ્યોપાદાનં કુરુતે, તદ્વદેતાન્ સ્કન્ધાનનુપાદાય યદિ કશ્ચિત્ તથાગતઃ સ્યાત્, સ ઇદાનીં સ્કન્ધાનુપાદદ્યાત્, તતશ્ચ તાન્ સ્કન્ધાનુપાદાય તતો ભવેત્

વિચાર્યમાણસ્તુ સર્વથા-
સ્કન્ધાંશ્ચાપ્યનુપાદાય નાસ્તિ કશ્ચિત્તથાગતઃ ।
નિર્હેતુકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
યશ્ચ નાસ્ત્યનુપાદાય સ ઉપાદાસ્યતે કથમ્

અવિદ્યમાનત્વાદિત્યભિપ્રાયઃ । યદા ચૈવં ન કિંચિદપ્યુપાદત્તે, તદા સ્કન્ધાનુપાદાય તથાગતો નામ ભવિષ્યતીતિ નોપપદ્યતે

યદા ચૈવં તથાગતઃ ઉપાદાનાત્પૂર્વમવિદ્યમાનત્વાત્ ન કિંચિદુપાદત્તે, તદા તદુપાદાનસ્યાપિ કેનચિદપિ અનુપાદીયમાનસ્ય ઉપાદાનત્વં ન સંભવત્યેવેતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ન ભવત્યનુપાદત્તમુપાદાનં ચ કિંચન ।
યદા ચૈવમુપાદાનં કેનચિદપ્યનુપાદીયમાનત્વાદુપાદાનં ન ભવતીતિ, તદા ઉપાદાનાભાવાદુપાદાતાપિ કશ્ચિન્નાસ્તીતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ન ચાસ્તિ નિરુપાદાનઃ કથંચન તથાગતઃ

ઇતિ

તદેવં યથોપપાદિતન્યાયેન-
તત્ત્વાન્યત્વેન યો નાસ્તિ મૃગ્યમાણશ્ચ પઞ્ચધા ।
ઉપાદાનેન સ કથં પ્રજ્ઞપ્યેત તથાગતઃ

યો હિ તથાગતો વિચાર્યમાણો મૃગ્યમાણઃ તત્ત્વેનસ્કન્ધેભ્ય એકત્વેન નાસ્તિ, અન્યત્વેન સ્કન્ધેભ્યઃ પૃથક્ત્વેન ચ યો નાસ્તિ, એવં તત્ત્વાન્યત્વાસત્વાદાધારાધેયતદ્વત્પક્ષપઞ્ચપ્રકારૈર્મૃગ્યમાણો ( પ્પ્_191 ) યો નાસ્તિ, સ કથમત્યન્તો ઽસંવિદ્યમાનસ્તથાગતઃ ઉપાદાનેન શક્યઃ પ્રજ્ઞપયિતુમ્? ઇત્યતો ઽપિ નાસ્તિ તથાગતો નામ સ્વભાવતઃ

ન કેવલમનેન વિચારેણ તથાગત એવ નાસ્તિ,
યદપીદમુપાદાનં તત્સ્વભાવત્વાન્ન વિદ્યતે ।
યદપિ ઇદમુપાદાનં રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાખ્યં સ્કન્ધપઞ્ચકમ્, તદપિ સ્વભાવેન ન વિદ્યતે, પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વાત્, સ્કન્ધપરીક્ષાયાં ચ વિસ્તરેણ પ્રતિષિદ્ધત્વાત્ ॥
અથાપિ સ્યાત્- યદ્યપિ સ્વભાવતઃ ઉપાદાનં નાસ્તિ, તથાપિ હેતુપ્રત્યયાત્મકાત્ પરભાવા દ્ભવિષ્યતીતિ, તદાપિ નોપપદ્યતે ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
સ્વભાવતશ્ચ યન્નાસ્તિ કુતસ્તત્પરભાવતઃ

ન હિ બન્ધ્યાસૂનુઃ સ્વભાવતો ઽસંવિદ્યમાનઃ શક્યઃ પરભાવેન પ્રજ્ઞપયિતુમિતિ । અતઃ ઉપાદાનમપિ નાસ્તિ ॥
અથવા-
યદપીદમુપાદાનં તત્સ્વભાવાન્ન વિદ્યતે ।
ઉપાદાતૃસાપેક્ષત્વાદુપાદાતૃનિરપેક્ષસ્ય ચ ઉપાદાનત્વાભાવાન્નાસ્તિ સ્વભાવસિદ્ધમુપાદાનમ્ । અથ યદ્યપિ ઉપાદાતૃનિરપેક્ષમુપાદાનં સ્વભાવસિદ્ધં ન સંભવતિ, એવં તદુપાદાત્રપેક્ષમેવ ભવત્વિતિ । ઉચ્યતે । એવમપિ-
સ્વભાવતશ્ચ યન્નાસ્તિ કુતસ્તત્પરભાવતઃ ॥
સ્વભાવતો યદુપાદાનં ન સિદ્ધમ્, તદવિદ્યમાનસ્વભાવં કથમુપાદાતુઃ પરભાવતો ભવિષ્યતીતિ । તસ્માદુપાદાનમપિ નાસ્તીતિ

ઇદાનીં યથાપ્રસાધિતમેવાર્થમુપદર્શયન્નાહ-
એવં શૂન્યમુપાદાનમુપાદાતા ચ સર્વશઃ ।
સર્વેણ પ્રકારેણ વિચાર્યમાણં શૂન્યમુપાદાનં નિઃસ્વભાવમ્, ઉપાદાતા ચ શૂન્યઃ સ્વભાવરહિતઃ । તેનેદાનીમુપાદાનેન-
પ્રજ્ઞપ્યતે ચ શૂન્યેન કથં શૂન્યસ્તથાગતઃ

નૈવ તત્સંભવતિ યદવિદ્યમાનેન અવિદ્યમાનસ્ય તથાગતસ્ય પ્રજ્ઞપ્તિઃ સ્યાદિતિ । તસ્માત્ સ્કન્ધાનુપાદાય તથાગતઃ પ્રજ્ઞપ્યતે ઇતિ નોપપદ્યતે ॥
અત્રાહુઃ- અહો વત હતા પ્રત્યાશા અસ્માકમ્, યે હિ નામ વયં સ્વવિકલ્પવિકલ્પિતાતિકઠિનકુદર્શનમાલુતાલતાજાલાવબદ્ધેષુ નિર્વાણપુરગામ્યવિપરીતમાર્ગગમનપરિભ્રષ્ટેષુ અનતિક્રાન્તસંસારાટવીકાન્તારદુર્ગેષુ કણભક્ષાક્ષપાદદિગમ્બરજૈમિનિનૈયાયિકપ્રભૃતિષુ તીર્થકરેષુ અવિપરીતસ્વર્ગાપવર્ગમાર્ગોપદેશાભિમાનિષુ સ્પૃહાં પરિત્યજ્ય નિરવશેષાન્યતીર્થ્યમતાન્ધકારોપઘાતકં સ્વર્ગાપવર્ગાનુગામ્યવિપરીતમાર્ગસંપ્રકાશકં સદ્ધર્મદેશનાતિપટુતરકિરણવ્યાપ્તાશેષાશામુખં વિવિધવિનેયજનમતિકમલકુઙ્મલવિબોધનતત્પરં ( પ્પ્_192 ) યથાવદવસ્થિતપદાર્થતત્ત્વાર્થભાજનાનામમલૈકચક્ષુર્ભૂતં સકલજગચ્છરણ્યભૂતમદ્વિતીયં દશબલવૈશારદ્યાવેણિકબુદ્ધધર્મામલમણ્ડલં મહાયાનમહાનયસારથિવરં સપ્તબોધ્યઙ્ગોત્તુઙ્ગતુરંગપદાતિયોજિતં સકલત્રિભુવનજનજાતિજરામરણસંસારકાન્તારસરિદુચ્છોષણતત્પરં ચતુરસમમારારાતિસમરશરસંપાતવિજયિનં સકલજગદસદ્ગ્રાહરાહુગ્રહવિગ્રહોદ્ગ્રહનિરાસિનં તથાગતસવિતારમજ્ઞાનધનગહનાન્ધકારનિરાકરણાય મોક્ષાર્થિનો ઽતુત્તરસમ્યક્સંબોધ્યર્થિનઃ શરણં પ્રતિપન્નાઃ, તસ્ય ચ ત્વયા-
એવં શૂન્યમુપાદાનમુપાદાતા ચ સર્વશઃ ।
પ્રજ્ઞપ્યતે ચ શૂન્યેન કથં શૂન્યસ્તથાગતઃ ॥
ઇત્યાદિના સ્વભાવતો ઽસત્ત્વં વ્રુવતા ભવતા હતા અસ્માકં મોક્ષપ્રત્યાશા અનુત્તરસમ્યક્સંબોધ્યાગમાભિલાષઃ ઇતિ । તદલં ભવતા તથાગતમહાદિત્યપ્રચ્છાદકેન આકાલિકધનધનાવલીવિસરણેન જગદન્ધકારોપમેનેતિ । ઉચ્યતે । અસ્માકમેવ હતા પ્રત્યાશા ભવદ્વિધેષ્વબુધજનેષુ યે હિ નામ ભવન્તઃ મોક્ષકામતયા અન્યતીર્થ્યમતાનિ પરિત્યજ્ય ભગવન્તં તથાગતમપિ અવિપરીતં પરમશાસ્તારં પ્રતિપદ્ય પરમગમ્ભીરમનુત્તરં સર્વતીર્થ્યવાદાસાધારણં નૈરાત્મ્યસિંહનાદમસહમાનાઃ કુરઙ્ગમા ઇવ સ્વાધિમુક્તિદરિદ્રતયા વિવિધકુદૃષ્ટિવ્યાલમાલાકુલં વિપર્યસ્તજનાનુયાતં તમેવ મહાઘોરસંસારાટવીકાન્તારચારકાનુગમાર્ગમવગાહન્તે । ન હિ તથાગતાઃ કદાચિદપ્યાત્મનઃ સ્કન્ધાનાં વા અસ્તિત્વં પ્રજ્ઞપયન્તિ । યથોક્તં ભગવત્યામ્-
બુદ્ધો ઽપ્યાયુષ્મન્ સુભૂતે માયોપમઃ સ્વપ્નોપમઃ । બુદ્ધધર્મા અપ્યાયુષ્મન્ સુભૂતે માયોપમાઃ સ્વપ્નોપમાઃ ॥ ઇતિ ॥
તથા-
ધર્મ સ્વભાવતુ શૂન્ય વિવિક્તો બોધિ સ્વભાવતુ શૂન્ય વિવિક્તા ।
યો હિ ચરેત્સ પિ શૂન્યસ્વભાવો જ્ઞાનવતો ન તુ બાલજનસ્ય ॥ ઇતિ ।
ન ચ વયં સર્વથૈવ નિષ્પ્રપઞ્ચાનાં તથાગતાનાં નાસ્તિત્વં બ્રૂમઃ, યદસ્માકં તદપવાદકૃતો દોષઃ સ્યાત્

અપિ ચ । નિઃસ્વભાવં હિ તથાગતં વ્યાચક્ષાણેન અવિપરીતાર્થાભિધિત્સુના યોગિનાં સતા સર્વથા-
શૂન્યમિતિ ન વક્તવ્યમશૂન્યમિતિ વા ભવેત્ ।
ઉભયં નોભયં ચેતિ
સર્વમેતન્ન વક્તવ્યમસ્માભિઃ । કિં તુ અનુક્તે યથાવદવસ્થિતં સ્વભાવં પ્રતિપત્તા પ્રતિપત્તું ન સમર્થ ઇત્યતો વયમપિ આરોપતો વ્યવહારસત્યે એવ સ્થિત્વા વ્યવહારાર્થં વિનેયજનાનુરોધેન ( પ્પ્_193 ) શૂન્યમિત્યપિ બ્રૂમઃ, અશૂન્યમિત્યપિ, શૂન્યાશૂન્યમિત્યપિ, નૈવ શૂન્યં નાશૂન્યમિત્યપિ બ્રૂમઃ । અત એવાહ
પ્રજ્ઞપ્ત્યર્થં તુ કથ્યતે

ઇતિ । યથોક્તં ભગવતા-
શૂન્યાઃ સર્વધર્મા નિઃસ્વભાવયોગેન । નિર્નિમિત્તાઃ સર્વધર્મા નિર્નિમિત્તતામુપાદાય । અપ્રણિહિતાઃ સર્વધર્મા અપ્રણિધાનયોગેન । પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરાઃ સર્વધર્માઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિશુદ્ધયા । ઇતિ ॥
અન્યત્ર અશૂન્યમુક્તમ્-
અતીતં ચેદ્ભિક્ષવો રૂપં નાભવિષ્યન્ન શ્રુતવાનાર્યશ્રાવકો ઽતીતં રૂપમભ્યનન્દિષ્યત્ । યસ્માત્તર્હિ ભિક્ષવઃ અસ્તિ અતીતં રૂપમ્, તસ્માદાર્યશ્રાવકઃ શ્રુતવાનતીતં રૂપમભિનન્દતીતિ । અનાગતં ચેદ્ભિક્ષવઃ- ઇત્યાદિ । એવં યાવત્ અતીતં ચેદ્ભિક્ષવો વિજ્ઞાનં નાભવિષ્યત્- ઇત્યાદિ પૂર્વવત્ ॥
તથા સૌત્રાન્તિકમતે અતીતાનાગતં શૂન્યમ્, અન્યદશૂન્યમ્ । વિપ્રયુક્તા વિજ્ઞપ્તિઃ શૂન્યા ।
વિજ્ઞાનવાદે ઽપિ કલ્પિતસ્વભાવસ્ય શૂન્યત્વમ્, અપ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વાત્, તૈમિરિકદ્વિચન્દ્રાદિ દર્શનવત્ ।
ન શૂન્યં નાપિ ચાશૂન્યં તસ્માત્સર્વં વિધીયતે ।
[તથા] સત્ત્વાદસત્ત્વાચ્ચ મધ્યમા પ્રતિપચ્ચ સા ॥ ઇતિ ॥
યેન ત્વભિપ્રાયેણ શૂન્યત્વાદિકમુપદિશ્યતે, સ આત્મપરીક્ષાતો બોદ્ધવ્યઃ ।
યથોક્તં સૂત્રે-
માયોપમં જગદિદં ભવતા નટરઙ્ગસ્વપ્નસદૃશં વિહિતમ્ ।
નાત્મા ન સત્ત્વ ન ચ જીવગતી ધર્મા મરીચિદકચન્દ્રસમાઃ ॥
શૂન્યં ચ શાન્તમનુપાદમયં અવિજાનદેવ જગદુદ્ભ્રમતી ।
તેષામુપાયનયયુક્તિશતૈરવતારયસ્યપિ કૃપાલુતયા ॥
રાગાદિભિશ્ચ બહુરોગશતૈઃ સંત્રાસિતં સકલમીક્ષિ જગત્ ।
વૈદ્યોપમો વિચરસે ઽપ્રતિમો પરિમોચયં સુગત સત્ત્વશતાન્ ॥
રથચક્રવદ્ ભ્રમતિ સર્વજગત્ તિર્યક્ષુ પ્રેતનિરયેષુ ગતાઃ ।
મૂઢા અદેશિક અનાથગતાઃ તેષાં પ્રદર્શયસિ માર્ગવરમ્ ॥ ઇતિ ।
સર્વાસ્ત્વેતાઃ કલ્પના નિષ્પ્રપઞ્ચે તથાગતે ન સંભવન્તિ

ન ચ કેવલં શૂન્યત્વાદિકમેવ ચતુષ્ટયં તથાગતે ન સંભવતિ, અપિ ચ-
શાશ્વતાશાશ્વતાદ્યા કુતઃ શાન્તે ચતુષ્ટયમ્ ।
અન્તાનન્તાદિ ચાપ્યત્ર કુન્તઃ શાન્તે ચતુષ્ટયમ્

ઇહ ચતુર્દશ અવ્યાકૃતવસ્તૂનિ ભગવતા નિર્દિષ્ટાનિ । તદ્યથા- શાશ્વતો લોકઃ, અશાશ્વતો લોકઃ, શાશ્વતશ્ચ અશાશ્વતશ્ચ લોકઃ, નૈવ શાશ્વતો નાશાશ્વતશ્ચ લોકઃ, ઇતિ ચતુષ્ટયમ્ । અન્તવાન્ લોકઃ, અનન્તવાન્ લોકઃ, અન્તવાંશ્ચ અનન્તવાંશ્ચ લોકઃ, નૈવ અન્તવાન્ ન અનન્તવાંશ્ચ લોકઃ, ઇતિ દ્વિતીયમ્ । ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાત્, ન ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાત્, ભવતિ ચ ન ભવતિ ચ તથાગતઃ પરં મરણાત્, નૈવ ભવતિ ન ન ભવતિ ચ તથાગતઃ પરં મરણાત્, ઇતિ તૃતીયમ્ । સ જીવસ્તચ્છરીરમ્, અન્યો જીવો ઽન્યચ્છરીરમ્, ઇતિ । તાન્યેતાનિ ચતુર્દશ વસ્તૂનિ અવ્યાકૃતત્વાદવ્યાકૃતવસ્તૂનિ ઇત્યુચ્યન્તે । તત્ર યથોપવર્ણિતેન ન્યાયેન યથા શૂન્યત્વાદિકં ચતુષ્ટયં પ્રકૃત્યા શાન્તે નિઃસ્વભાવે તથાગતે ન સંભવતિ, એવં શાશ્વતાશાશ્વતાદિકમપિ ચતુષ્ટયમત્ર ન સંભવતિ । અસંભવાદેવ ચ ચતુષ્ટયં વન્ધ્યાપુત્રસ્ય શ્યામગૌરત્વાદિવત્ ન વ્યાકૃતં ભગવતા લોકસ્ય । યથા ચ એતચ્ચતુષ્ટયં તથાગતે ન સંભવતિ, એવમન્તાનન્તાદિકમપિ શાન્તે તથાગતે ન સંભવતિ

ઇદાનીં ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાત્ ઇત્યાદિકસ્યાપિ કલ્પનાચતુષ્ટયસ્ય પ્રવૃત્ત્યસંભવ મુદ્ભાવયન્નાહ-
યેન ગ્રાહો ગૃહીતસ્તુ ઘનો ઽસ્તીતિ તથાગતઃ ।
નાસ્તીતિ સ વિકલ્પયન્નિર્વૃતસ્યાપિ કલ્પયેત્

યેન હિ ઘનતરો મહતાભિનિવેશેન અસ્તિ તથાગતઃ ઇતિ ગ્રાહો ગૃહીતઃ, પરિકલ્પ ઉત્પાદિતઃ, સઃ નિયતં પરિનિર્વૃતે તથાગતે, ન ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાત્, મરણાદુત્તરકાલં ન ભવતિ, ઉચ્છિન્નસ્તથાગતઃ, ન સંવિદ્યતે, ઇતિ પરિકલ્પયેત્ । તસ્ય એવં વિકલ્પયતઃ સ્યાદ્ દૃષ્ટિકૃતમ્

યસ્ય તુ ન કસ્યાંચિદપ્યવસ્થાયાં સ્વભાવશૂન્યત્વાત્ તથાગતસ્ય અસ્તિત્વનાસ્તિત્વમ્, તસ્ય પક્ષે-
સ્વભાવતશ્ચ શૂન્યે ઽસ્મિંશ્ચિન્તા નૈવોપપદ્યતે ।
પરં નિરોધાદ્ભવતિ બુદ્ધો ન ભવતીતિ વા

આકાશે ચિત્રરૂપકલ્પનાવદેષા કલ્પના નાસ્તીત્યભિપ્રાયઃ

તદેવં પ્રકૃતિશાન્તે નિઃસ્વભાવે તથાગતે સર્વપ્રપઞ્ચાતીતે મન્દબુદ્ધિતયા શાશ્વતાશાશ્વતાદિકયા નિત્યાનિત્યાસ્તિનાસ્તિશૂન્યાશૂન્યસર્વજ્ઞાસર્વજ્ઞાદિકયા કલ્પનયા-
પ્રપઞ્ચયન્તિ યે બુદ્ધં પ્રપઞ્ચાતીતમવ્યયમ્ ।
તે પ્રપઞ્ચહતાઃ સર્વે ન પશ્યન્તિ તથાગતમ્

વસ્તુનિબન્ધના હિ પ્રપઞ્ચાઃ સ્યુઃ, અવસ્તુકશ્ચ તથાગતઃ । કુતઃ પ્રપઞ્ચાનાં પ્રવૃત્તિસંભવ ઇતિ? અતઃ પ્રપઞ્ચાતીતસ્તથાગતઃ । અનુત્પાદસ્વભાવાવાચ્ચ સ્વભાવાન્તરાગમનાદવ્યયઃ । તમિત્થંવિધં તથાગતં સ્વોત્પ્રેક્ષિતમિથ્યાપરિકલ્પમલમલિનમાનસતયા વિવિધૈરભૂતૈઃ પરિકલ્પવિશેષૈઃ યે બુદ્ધં ભગવન્તં પ્રપઞ્ચયન્તિ, તે સ્વકૈરેવ પ્રપઞ્ચૈર્હતાઃ સન્તઃ તથાગતગુણસમૃદ્ધેરત્યન્તપરોક્ષવર્તિનો ભવન્તિ । તતશ્ચ શવભૂતાઃ એતસ્મિન્ પ્રવચને ન પશ્યન્તિ તથાગતં જાત્યન્ધા ઇવાદિત્યમ્ । અત એવાહ ભગવાન્-
યે માં રૂપેણ અદ્રાક્ષુર્યે માં ઘોષેણ અન્વયુઃ ।
મિથ્યાપ્રહાણપ્રસૃતા ન માં દ્રક્ષ્યન્તિ તે જનાઃ ॥
ધર્મતો બુદ્ધા દ્રષ્ટવ્યા ધર્મકાયા હિ નાયકાઃ ।
ધર્મતા ચાપ્યવિજ્ઞેયા ન સા શક્યા વિજાનિતુમ્ ॥
ઇતિ

તદત્ર તથાગતપરીક્ષાયાં સત્ત્વલોકઃ સકલઃ સસુરાસુરનરાદિઃ પરીક્ષિતઃ । યથા ચાયં સત્ત્વલોકો નિઃસ્વભાવઃ, તથા ભાજનલોકસ્યાપિ વાયુમણ્ડલાદેરકનિષ્ઠવિતાનભવનપર્યન્તસ્ય નૈઃસ્વાભાવ્યમુદ્ભાવયન્નાહ-
તથાગતો યત્સ્વભાવસ્તત્સ્વભાવમિદં જગત્ ।
ઇદં જગદિતિ અયં ભાજનલોક ઇત્યર્થઃ । કિંસ્વભાવસ્તથાગતઃ પુનરિત્યાહ-
તથાગતો નિઃસ્વભાવો નિઃસ્વભાવમિદં જગત્