Prasannapada · Chapter 49
kāyacetasoḥ praviveko 'saṃsargaḥ, kalyāṇamitrāparyeṣaṇaṃ vā | tasmādasaṃsargāddhetoḥ pratyekabuddhānāmasaṃbuddhake 'pi kāle yasmādbhavatyeva dharmatattvādhigamaḥ, tasmādabandhyā siddhirasya saṃbuddhamahāvaidyarājapraṇītasya saddharmatattvāmṛtabhaiṣajyasyeti vijñeyam | yataśca etadevam, ato 'rhati prājñaḥ prāṇānapi parityajya saddharmatattvaṃ paryeṣitumiti | yathoktaṃ bhagavatā āryāṣṭasāhasrikāyāṃ bhagavatyām-
kathaṃ ca bhagavan sadāpraruditena bodhisattvena mahāsattvena iyaṃ prajñāpāramitā paryeṣitā? evamukto bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtiṃ sthavirametadavocat- sadāpraruditena bodhisattvena mahāsattvena pūrvaṃ prajñāpāramitāṃ paryeṣamāṇena kāye 'narthikena jīvitanirapekṣeṇa lābhasatkāraślokeṣvaniśritena paryeṣamāṇena paryeṣitā | tena prajñāpāramitāṃ paryeṣamāṇena araṇyagatena antarīkṣānnirghoṣaḥ śruto 'bhūt- gaccha kulaputra pūrvasyāṃ diśi | tatra prajñāpāramitāṃ śroṣyasi | tathā ca gaccha yathā na kāyaklamathamanasikāramutpādayasi, na styānamiddhamanasikāramutpādayasi, na bhojanamanasikāramutpādayasi, yāvat mā kvaciccittaṃ praṇidhā adhyātmaṃ vā bahirdhā vā | mā ca kulaputra vāmenāvalokayan ( Pp_162 ) gāḥ, mā dakṣiṇena, [mā pūrveṇa], mā paścimena, mā uttareṇa, mā urdhvaṃ mā adhaḥ, mā ca anuvidiśamavalokayan gāḥ | tathā ca kulaputra gaccha yathā [nātmato] na satkāyataścalasi na rūpato na vedanāto na saṃjñāto na saṃskārebhyo na vijñānataścalasi | yo hi ataścalati sa vitiṣṭhate | [kuto vitiṣṭhate?] buddhadharmebhyo vitiṣṭhate | yo buddhadharmebhyo vitiṣṭhate, sa saṃsāre carati | yaḥ saṃsāre carati, sa prajñāpāramitāyāṃ na carati, na ca tāmanuprāpnotīti ||
yāvanmāreṇa pāpīyasā udake 'ntardhāpite athāsyaitadabhūt- yannvahamātmanaḥ kāyaṃ viddhā ime pṛthivīpradeśaṃ rudhireṇa siñceyam | tatkasya hetoḥ? ayaṃ pṛthivīpradeśa uddhatarajaskaḥ, mā rajodhāturito dharmodgatasya bodhisattvasya mahāsattvasya śarīre nipatet | kimahamātmabhāvena kariṣyāmi avaśyaṃ bhedanadharmiṇā? varaṃ khalu punarmama evaṃrūpayā kriyayā ātmabhāvasya vināśaḥ kṛto bhavet, na tvevaṃ niḥsāmarthyakriyayā | bahūni ca mama ātmabhāvasahasrāṇi kāmahetoḥ kāmanidānaṃ bhinnāni punaḥ punaḥ saṃsāre saṃsarataḥ, na punarevaṃbhūteṣu sthāneṣu ..... | atha khalu sadāprarudito bodhisattvo mahāsattvaḥ tīkṣṇaṃ śastraṃ gṛhītvā samantādātmānaṃ viddhā samantatastaṃ pṛthivīpradeśaṃ svakena rudhireṇāsiñcadityādi ||
atha khalu sadāprarudito bodhisattvo mahāsattvaḥ sahadarśanādeva dharmodgatasya bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃrūpaṃ sukhaṃ pratyalabhata- tadyathāpi nāma prathamadhyānasamāpannasya bhikṣorekāgramanasikārasya bhikṣoḥ | tatreyaṃ dharmodgatasya bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitādeśanā yaduta sarvadharmasamatayā prajñāpāramitāsamatā, sarvadharmaviviktatayā prajñāpāramitāviviktatā, sarvadharmācalatayā prajñāpāramitācalatā, sarvadharmāmananatayā prajñāpāramitāmananatā, sarvadharmāstambhitatayā prajñāpāramitāstambhitatā, sarvadharmaikarasatayā prajñāpāramitaikarasatā, sarvadharmāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā, sarvadharmānutpādatayā prajñāpāramitānutpādatā, sarvadharmānirodhatayā prajñāpāramitānirodhatā, gaganāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā, yāvat sarvadharmāsaṃbhedanatayā prajñāpāramitāsaṃbhedanatā, sarvadharmānupalabdhitayā prajñāpāramitānupalabdhitā, sarvadharmābhibhāvanāsamatayā prajñāpāramitābhibhāvanāsamatā, sarvadharmaniśceṣṭatayā prajñāpāramitāniśceṣṭatā, sarvadharmācintyatayā prajñāpāramitācintyatā veditavyeti ||
ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau ātmaparīkṣā nāma aṣṭādaśamaṃ prakaraṇam ||
19
kālaparīkṣā ekonaviṃśatitamaṃ prakaraṇam |
atrāha- vidyata eva bhāvānāṃ svabhāvaḥ, kālatrayavijñaptihetutvāt | iha atītānāgatapratyutpannāsrayaḥ kālā bhagavatā upadiṣṭāḥ | te ca bhāvāśrayāḥ | yasmādutpanno niruddho hi bhāvasvabhāvaḥ atīta iti vyapadiśyate, utpanno 'niruddho hi vartamānaḥ, alabdhātmabhāvo 'nāgata iti | evaṃ bhāvasvabhāvanibandhanāsrayaḥ kālā upadiṣṭāḥ | te ca santi | tasmāt tannibandhano 'pi bhāvasvabhāvo 'stīti | ucyate | syāt kālatrayaprajñaptiheturbhāvasvabhāvaḥ, yadi kālatrayameva bhavadabhimataṃ bhavet | na tvasti | yathā ca nāsti, tathā pratipādayannāha-
pratyutpanno 'nāgataśca yadyatītamapekṣya hi |
pratyutpanno 'nāgataśca kāle 'tīte bhaviṣyataḥ
Original text: Prasannapada · Edition: P.L. Vaidya: Madhyamakaśāstra of Nāgārjuna, with the Commentary: Prasannapadā by Candrakīrti. Darbhaga 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 10). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0