Language

ENहिગુ
Scripture Library

Prasannapada · Chapter 48

48.2

ātmani hitamātmanīnam, skandhapañcakam, ātmīyamityarthaḥ | ātmano 'haṃkāraviṣayasya ātmanīnasya ca skandhādervastunaḥ mamakāraviṣayasya śamādanutpādādanupalambhānnirmamo nirahaṃkāraśca jāyate yogī

48.3

nanu ca yo 'sāvevaṃ nirmamo nirahaṃkāraśca yogī bhavati, sa tāvadasti | sati ca tasmin siddha ātmā skandhāśceti naitadevam | yasmāt-
nirmamo nirahaṃkāro yaśca so 'pi na vidyate |
nirmamaṃ nirahaṃkāraṃ yaḥ paśyati na paśyati

48.3

ātmani skandheṣu ca sarvathānupalabhyamānasvarūpeṣu kutastadvayatirikto 'parapadārtho bhaviṣyati yo 'sau nirmamo nirahaṃkāraśceti | yastu evamasaṃvidyamānasvarūpaṃ nirmamaṃ nirahaṃkāraṃ ca paśyati, sa tattvaṃ na paśyatīti vijñeyam | yathoktaṃ bhagavatā-
śūnyamādhyātmikaṃ paśya paśya śūnyaṃ bahirgatam |
na vidyate so 'pi kaścidyo bhāvayati śūnyatām ||
tathā-
yo 'pi ca cintayi śūnyaka dharmān so 'pi kumārgapapannaku bālaḥ |
akṣara kīrtita śūnyaka dharmāḥ te ca anakṣara akṣara uktāḥ ||
śānta paśānta ya cintayi dharmān so 'pi ca cittu na jātu na bhūtaḥ |
cittavitarkiṇa sarvi papañcāḥ tasya acintiya budhyatha dharmān || iti |
tathā-
skandha sabhāvatu śūnya vivikta bodhi sabhāvatu śūnya vivikta |
yo 'pi caretsa pi śūnyasabhāvo jñānavato na tu bālajanasya ||
iti

48.4

tadevam-
mametyahamiti kṣīṇe bahirdhādhyātmameva ca |
nirudhyata upādānaṃ tatkṣayājjanmanaḥ kṣayaḥ

48.4

satkāyadṛṣṭimūlakāḥ satkāyadṛṣṭisamudayāḥ satkāyadṛṣṭihetukāḥ sarvakleśāḥ sūtre uktāḥ | sā ca satkāyadṛṣṭirātmātmīyānupalambhātprahīyate, tatprahāṇācca kāmadṛṣṭiśīlavratātmavādopādānacatuṣṭayaṃ prahīyate, upādānakṣayācca janmanaḥ punarbhavalakṣaṇasya kṣayo bhavati

48.5

yataśca ayaṃ janmanivṛttikramaḥ evaṃ vyavasthāpitaḥ, tasmāt-
karmakleśakṣayānmokṣaḥ
iti sthitam | upādāne hi kṣīṇe tatpratyayo bhavo na bhavati | bhave niruddhe kuto jātijarāmaraṇādikasya saṃbhava iti | evaṃ karmakleśakṣayānmokṣo bhavatīti sthitam |
karmakleśānāṃ tarhi kasya kṣayātparikṣaya iti vaktavyam || ucyate-
karmakleśā vikalpataḥ |
te prapañcātprapañcastu śūnyatāyāṃ nirudhyate

48.5

ayoniśo hi rūpādikaṃ vikalpayato bālapṛthagjanasya kleśa upajāyate rāgādikaḥ vakṣyati hi-
saṃkalpaprabhavo rāgo dveṣo mohaśca kathyate |
śubhāśubhaviparyāsān saṃbhavanti pratītya hi ||
uktaṃ ca sūtre-
kāma jānāmi te mūlaṃ saṃkalpātkila jāyase |
na tvāṃ saṃkalpayiṣyāmi tato me na bhaviṣyasi || iti ||
evaṃ tāvat karmakleśā vikalpataḥ pravartante | te ca vikalpāḥ anādimatsaṃsārābhyastād jñānajñeyavācyavācakakartṛkarmakaraṇakriyāghaṭapaṭamukuṭaratharūpavedanāstrīpuruṣalābhālābhasukhaduḥkhayaśo 'yaśonindāpraśaṃsādilakṣaṇādvicitrātprapañcādupajāyate | sa cāyaṃ laukikaḥ prapañco niravaśeṣa śūnyatāyāṃ sarvasvabhāvaśūnyatādarśane sati nirudhyate | kathaṃ kṛtvā? yasmātsati hi vastunaṃ upalambhe syād yathoditaprapañcajālam | na hi anupalabhya vandhyāduhitaraṃ rūpalāvaṇyayauvanavatīṃ tadviṣayaṃ prapañcamavatārayanti rāgiṇaḥ | na ca anavatārya prapañcaṃ tadviṣayamayoniśo vikalpamavatārayanti | na ca anavatārya kalpanājālam ahaṃmametyabhiniveśāt satkāyadṛṣṭimūlakān kleśagaṇānutpādayanti | na ca anutpādya satkāyadṛṣṭayātmakān kleśagaṇān karmāṇi śubhāśubhāniñjyāni kurvanti | na ca akurvāṇāḥ karmāṇi jātijarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasya[upāyāsādirūpaṃ] ekajālībhūtaṃ saṃsārakāntāramanubhavanti | evaṃ yogino 'pi śūnyatādarśanāvasthā niravaśeṣaskandhadhātvāyatanāni svarūpato nopalabhante | na ca anupalabhamānā vastusvarūpaṃ tadviṣayaṃ prapañcamavatārayanti | na ca anavatārya tadviṣayaṃ prapañcaṃ vikalpamavatārayanti | na ca anavatārya vikalpam ahaṃmametyabhiniveśāt satkāyadṛṣṭimūlakaṃ kleśagaṇamutpādayanti | na ca anutpādya satkāyadṛṣṭayādikaṃ kleśagaṇaṃ karmāṇi kurvanti | na ca akurvāṇāḥ jātijarāmaraṇākhyaṃ saṃsāramanubhavanti | tadevam aśeṣaprapañcopaśamaśivalakṣaṇāṃ śūnyatāmāgamya yasmādaśeṣakalpanājālaprapañcavigamo bhavati, prapañcavigamācca vikalpanivṛtiḥ, vikalpanivṛttyā ca aśeṣakarmakleśanivṛtti, karmakleśanivṛttyā ca janmanivṛttiḥ, tasmāt śūnyataiva sarvaprapañcanivṛttilakṣaṇatvānnirvāṇamityucyate yathoktaṃ śatake-
dharmaṃ samāsato 'hiṃsāṃ varṇayanti tathāgatāḥ |
śūnyatāmeva nirvāṇaṃ kevalaṃ tadihobhayam || iti ||
ācāryabhāvavivekastu śrāvakapratyekabuddhānāṃ yathoditaśūnyatādhigamamapratipadyamānaḥ evaṃ varṇayati- aparotpannapratikṣaṇavinaśvarasaṃskārakalāpamātramanātmānātmīyamavalokayataḥ āryaśrāvakasyāpi ātmātmīyavastvabhāvād dharmamātramidaṃ jāyate mriyate ceti darśanamutpadyate | ahaṃkāraviṣayo hyātmā, [tadabhāvāttasyāpyabhāvaḥ], tadabhāvādeva na kvacidādhyātmikaṃ bāhyaṃ vā vastu astīti mamakārānutpatteḥ nirmamo nirahaṃkāro 'hamiti na svarūpaviniścitirupajāyate, anyatra vyavahārasaṃketāt | prāgeva ajātasarvasaṃskāradarśināṃ nirvikalpaprajñācāravihāriṇāṃ mahābodhisattvānāmiti | ata āha-
nirmamo nirahaṃkāro yaśca so 'pi na vidyate || iti ||
tadayamācāryo yathaivaṃvidhe viṣaye nācāryapādamatānuvartī tathā pratipāditaṃ madhyamakāvatāre-
dūraṃgamāyāṃ tu dhiyādhikaḥ
ityatreti na punastaddūṣaṇe yatna āsthīyate | ata evoktaṃ bhagavatā āryāṣṭasāhasrikāyāṃ bhagavatyām-
śrāvakabodhimabhisaṃboddhukrāmena subhūte asyāmeva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam | pratyeka bodhimabhisaṃboddhukāmena subhūte asyāmeva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam | anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhukāmena subhūte bodhisattvena mahāsattvena asyāmeva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyamityādi ||
āha ca-
yo icchatī sugataśrāvaku haṃ bhaveyaṃ pratyekabuddhu bhavijā tatha dharmarājo |
imu kṣānti nāgatya na śakyati pāpuṇotuṃ yatha ārapāragamanīyaṃ atīradarśī ||
iti

48.6

atrāha- yadyevamādhyātmikabāhyavastvanupalambhādadhyātmaṃ bahiśca ahaṃmametikalpanājālānāmanutpādastattvamiti vyavasthāpitam, yattarhi etaduktaṃ bhagavatā-
ātmā hi ātmano nāthaḥ ko nu nāthaḥ paro bhavet |
ātmanā hi sudāntena svargaṃ prāpnoti paṇḍitaḥ ||
ātmā hi ātmano nāthaḥ ko nu nāthaḥ paro bhavet |
ātmā hi ātmanaḥ sākṣī kṛtasyāpakṛtasya ca ||
tathā āryasamādhirāje-
kṛṣṇaśubhaṃ ca na naśyati karma ātmana kṛtva ca vedayitavyam |
no pi ca saṃkrama karmaphalasya no ca ahetuka pratyanubhoti ||
iti vistaraḥ | tatkathaṃ na virudhyata iti? ucyate | idamapi kiṃ noktaṃ bhagavatā-
nāstīha sattva ātmā vā dharmāstvete sahetukāḥ | iti?
tathā hi- rūpaṃ nātmā rūpavānnāpi cātmā rūpe nātmā nātmani rūpaṃ .... | evaṃ yāvat vijñānaṃ nātmā, vijñānavānnātmā vijñāne nātmā nātmani vijñānam iti | tathā- anātmānaḥ sarvadharmā iti | tatkathamidānīmanenāgamena pūrvakasyāgamasya virodho na syāt? tasmāddeśanābhiprāyo bhagavato 'nveṣyaḥ | ( Pp_152 ) sāmānyena tu bhagavadbhirbuddhaiḥ pravacane neyanītārthavistaraprabhede 'śeṣajagadvineyabuddhipadmākaravibodhana parairādityakalpairanastaṃgatairmahākaruṇopāyavijñānagabhastivistaraiḥ-
ātmetyapi prajñapitamanātmetyapi deśitam |
buddhairnātmā na cānātmā kaścidityapi deśitam

48.6

atra cāyamabhiprāyaḥ- iha ye [ātmābhāvaviparyāsa] kudarśanadhanatimirapaṭalāvacchāditāśeṣabuddhinayanatayā laukikāvadātadarśanaviṣayānatikrāntamapi bhāvajātamapaśyanto vyavahārasatyāvasthitā eva santaḥ kṣitisalilajvalanapavanābhidhānatattvamātrānuvarṇanaparā mūlaudanodakakiṇvādidravyaviśeṣaparipākamātrapratyayotpannamadamurcchādisāmarthyaviśeṣānugatamadyapānopalambhavat kalalādimahābhūtaparipākamātrasaṃbhūtā eva buddhīranuvarṇayantaḥ pūrvāntāparāntāpavādapravṛttāḥ santaḥ paralokamātmānaṃ cāpavadante- nāstyayaṃ lokaḥ, nāsti paralokaḥ, nāsti sukṛtaduṣkṛtānāṃ karmaṇāṃ phalavipākaḥ, nāsti sattva upapādukaḥ, ityādinā | tadapavādācca svargāpavargaviśiṣṭeṣṭaphalaviśeṣākṣepaparāṅmukhāḥ satatasamitamakuśalakarmābhisaṃskaraṇapravṛttā narakādimahāprapātapatanābhimukhāḥ | teṣāṃ tadasadṛṣṭinivṛttyartha caturaśīticittacaritasahasrabhedabhinnasya sattvadhātoryathāśayānuvartakairaśeṣasattvadhātūttāraṇākṣiptapratijñāsaṃpādanatatparaiḥ prajñopāyamahākaruṇāsaṃbhārapuraḥ sarairnirupamairekajagadbandhubhirniravaśeṣakleśamahāvyādhicikitsakairmahāvaidyarājabhūtairhīnamadhyotkṛṣṭavineyajanānujidhṛkṣayā hīrnānāṃ vineyānāmakuśalakarmakāriṇāmakuśalādi nivartayituṃ buddhairbhagavadbhiḥ kvacidātmetyapi prajñapitaṃ loke vyavasthāpitam | ahetuvādapratiṣedhopapattiśca karmakārakaparīkṣātaḥ, nāpyahetutaḥ ityataḥ, madhyamakāvatārācca vistareṇa veditavyeti tatpratiṣedhārtha neha punaryatna āsthīyate ||
ye tu sadbhūtātmadṛṣṭikaṭhinātidīrghaśithilamahāsūtrabaddhā vihaṃgamā iva sudūramapi gatāḥ kuśalakarmakāriṇo 'kuśalakarmapathavyāvṛttā api na śaknuvanti traidhātukabhavopapattimativāhya śivamajaramamaraṇaṃ nirvāṇapuramabhigantum, teṣāṃ madhyānāṃ vineyānāṃ satkāyadarśanābhiniveśaśithilīkaraṇāya nirvāṇābhilāṣasaṃjananārthaṃ buddhairbhagavadbhirvineyajanānugrahacikīrṣubhiranātmetyapi deśitam ||
ye tu pūrvābhyāsaviśeṣānugatagambhīradharmādhimokṣalabdhabījaparipākāḥ pratyāsannavartini nirvāṇe teṣāmutkṛṣṭānāṃ vineyānāṃ vigatātmasnehānāṃ paramagambhīramaunīndrapravacanārthatattvāvagāhanasamarthānāmadhimuktiviśeṣamavadhārya-
buddhairātmā na cānātmā kaścidityapi deśitam ||
yathaiva hi ātmadarśanamatattvam, evaṃ tatpratipakṣabhūtamapi anātmadarśanaṃ naiva tattvamiti | evaṃ nāstyātmā kaścit, na cāpyanātmā kaścidastīti deśitam | yathoktamāryaratnakūṭe-
ātmeti kāśyapa ayameko 'ntaḥ | nairātmyamityayaṃ dvitīyo 'ntaḥ | yadetadanayorantayormadhyaṃ tadarūpyamanidarśanamapratiṣṭhamanābhāsamavijñaptikamaniketam | iyamucyate | kāśyapa madhyamā pratipada dharmāṇāṃ bhūtapratyavekṣā iti ||
uktaṃ cāryaratnāvalyām-
naivamātmā na cānātmā yathābhūtena labhyate |
ātmānātmakṛte dṛṣṭī vavārāsmānmahāmuniḥ ||
dṛṣṭaśrutādyaṃ muninā na satyaṃ na mṛṣoditam |
pakṣāddhi pratipakṣaḥ syādubhayaṃ tacca nārthataḥ || iti |
yataścaivaṃ hīnamadhyotkṛṣṭavineyajanāśayanānātvena ātmānātmatadubhayapratiṣedhena buddhānāṃ bhagavatāṃ dharmadeśanā pravṛttā, tasmānnāsti āgamabādho mādhyamikānām | ata evoktamāryadevapādaiḥ-
vāraṇaṃ prāgapuṇyasya madhye vāraṇamātmanaḥ |
sarvasya vāraṇaṃ paścādyo jānīte sa buddhimān || iti ||
tathā ācāryapādairuktam-
yathaiva vaiyākaraṇo mātṛkāmapi pāṭhayet |
buddho 'vadattathā dharma vineyānāṃ yathākṣamam ||
keṣāṃcidavadaddharmaṃ pāpebhyo vinivṛttaye |
keṣāṃcitpuṇyasiddhayarthaṃ keṣāṃcid dvayaniścitam ||
dvayāniśritamekeṣāṃ gambhīraṃ bhīrubhīṣaṇam |
śūnyatākaruṇāgarbhaṃ keṣāṃcid bodhisādhanam || iti ||
athavā- ayamanyo 'rthaḥ- ātmetyapi prajñapitaṃ sāṃkhyādibhiḥ pratikṣaṇavinaśvarāṇāṃ saṃskārāṇāṃ karmaphalasaṃbandhābhāvamutprekṣya | anātmetyapi prajñapitaṃ lokāyatikaiḥ upapattyā ātmānaṃ saṃsartāramapaśyadbhiḥ-
etāvāneva puruṣo yāvānindriyagocaraḥ |
bhadre vṛkapadaṃ hyetad yadvadanti bahuśrutāḥ ||
ityādinā | taimirikopalabdhakeśamaśakādiṣviva vitaimirikairiva bālajanaparikalpitātmānātmādivastusvarūpaṃ sarvathaivāpaśyadbhiḥ-
buddhairnātmā na cānātmā kaścidityapi deśitam ||
yathoktamāryatathāgataguhyasūtre-
atha khalu śāntamatirbodhisattvo bhagavantametadavocat- upaśama upaśama iti bhagavannucyate, ka eṣa upaśamo nāma? kasya copaśamādupaśama ityucyate? bhagavānāha- upaśama iti kulaputra ( Pp_154 ) ucyate, kleśopaśamasyaitadadhivacanam | kleśopaśama iti saṃkalpavikalpaparikalpopaśamasyaitadadhivacanam | saṃkalpavikalpaparikalpopaśama iti saṃjñāmanasikāropaśamasyaitadadhivacanam | saṃjñāmanasikāropaśama iti viparyāsopaśamasyaitadadhivacanam | viparyāsopaśama iti hetvārambaṇopaśamasyaitadadhivacanam | hetvārambaṇopaśama iti avidyābhavatṛṣṇopaśamasyaitadadhivacanam | avidyābhavatṛṣṇopaśama iti ahaṃkāramamakāropaśamasyaitadadhivacanam | ahaṃkāramamakāropaśama iti ucchedaśāśvatadṛṣṭayupaśamasyaitadadhivacanam | ucchedaśāśvatadṛṣṭayupaśama iti satkāyadṛṣṭayupaśamasyaitadadhivacanam iti śāntamate ye kecidārambaṇahetudṛṣṭisaṃyuktāḥ saṃkleśāḥ pravartante, sarve te satkāyadṛṣṭerutpadyante, satkāyadṛṣṭayupaśamātsarvadṛṣṭayupaśama iti | sarvadṛṣṭayupaśamātsarvapraṇidhānopaśama iti | sarvaprāṇi dhānopaśamātsarvakleśopaśamaḥ | tadyathāpi nāma śāntamate vṛkṣasya mūle chinne sarvaśākhāpatraphalāni śuṣyanti, evameva śāntamate satkāyadṛṣṭayupaśamātsarvakleśā upaśāmyante | satkāyadṛṣṭau śāntamate aparijñātāyāṃ sarvopādānopakleśā utpadyante | satkāyadṛṣṭiparijñāto 'pi sarvopādānopakleśā notpadyante na bādhante ||

śāntamatirāha- kā punarbhagavan satkāyadṛṣṭiparijñā? bhagavānāha- ātmāsamutthānaṃ śāntamate satkāyadṛṣṭiparijñā sattvāsamutthānaṃ jivāsamutthānaṃ pudgalāsamutthānaṃ dṛṣṭayasamutthānaṃ satkāyadṛṣṭiparijñā na khalu punaḥ śāntamate sā dṛṣṭiradhyātmaṃ pratiṣṭhitā, na bahirdhā pratiṣṭhitā | sā dṛṣṭiḥ sarvato 'pratiṣṭhitā | yattasyā apratiṣṭhitāyā dṛṣṭerapratiṣṭhiteti jñānam, iyaṃ śāntamate satkāyadṛṣṭiparijñā | satkāyadṛṣṭiparijñeti śāntamate śunyatāyā etadadhivacanam | yacchūnyatānulomikyā kṣāntyā tāṃ dṛṣṭi nodgṛhṇāti, iyamapi śāntamate satkāyadṛṣṭiparijñā | satkāya iti śāntamate śūnyatānimittāpraṇihitānabhisaṃskārājātānutpādadṛṣṭayā tāṃ dṛṣṭiṃ nodgṛhṇāti, iyamapi śāntamate satkāyadṛṣṭiparijñā | satkāya iti śāntamate akāya eṣaḥ, na kasati na vikasati na cinoti nopacinoti, ādita eva tadabhūtaṃ parikalpitam | yacca abhūtaṃ parikalpitam, tanna parikalpitaṃ na parikalpyate na vikalpyate, tanna kriyate na viṭhapyate, notthāpyate nādhyavasyate | taducyate upaśama iti ||
śāntamatirāha- upaśānta upaśānta iti bhagavannucyate, kasyopaśamādupaśānta ityucyate |
bhagavānāha- ārambaṇataḥ śāntamate cittaṃ jvalati | yanna bhūya ālambanīkaroti tanna jvalati, ajvalan upaśānta ityucyate | tadyathāpi nāma śāntamate agnirupādānato jvalati, anupādānataḥ śāmyati, evameva ālambanataścittaṃ jvalati anālambanataḥ śāmyati | tatra śāntamate upāyakuśalo 'yaṃ bodhisattvaḥ prajñāpāramitāpariśuddhaḥ ālambanasamatāṃ ca prajānāti, kuśalamūlālambanaṃ ca śamayati | ityādi

48.7

atrāha- yadi buddhairbhagavadbhirnātmeti deśitam, nānātmeti, kiṃ tarhi deśitamiti? ucyate-
nivṛttamabhidhātavyaṃ nivṛtte cittagocare |
anutpannāniruddhā hi nirvāṇamiva dharmatā

48.7

iha yadi kiṃcidabhidhātavyaṃ vastu syāt, taddeśyeta | yadā tu abhidhātavyaṃ nivṛttam, vācāṃ viṣayo nāsti, tadā kiṃcidapi naiva deśyate buddhaiḥ | kasmātpunarabhidhātavyaṃ nāstītyāha- nivṛtte cittagocare iti | cittasya gocaraḥ cittagocaraḥ | gocaro viṣayaḥ | ārambaṇamityarthaḥ | yadi cittasya kaścid gocaraḥ syāt, tatra kiṃcinnimittamadhyāropya syād vācāṃ pravṛttiḥ | yadā tu cittasya viṣaya evānupapannaḥ, tadā kva nimittādhyāropaḥ, yena vācāṃ pravṛttiḥ syāt? kasmāt punaścittaviṣayo nāstīti pratipādayannāha-
anutpannāniruddhā hi nirvāṇamiva dharmatā |
yasmādanutpannāniruddhā nirvāṇamiva dharmatā dharmasvabhāvaḥ dharmaprakṛtiḥ vyavasthāpitā, tasmānna tatra cittaṃ pravartate | cittasyāpravṛttau ca kuto nimittādhyāropaḥ? tadabhāvāt kuto vācāṃ pravṛttiḥ? ataśca na kiṃcid buddhairbhagavadbhirdeśitamiti sthitamavikalam | ata eva ca vakṣyati-
sarvopalambhopaśamaḥ prapañcopaśamaḥ śivaḥ |
na kvacitkasyacitkaściddharmo buddhena deśitaḥ || iti |
evaṃ caitat ||
athavā | ayamanyaḥ pūrvapakṣaḥ- yaduktaṃ prapañcaḥ śūnyatāyāṃ nirudhyate iti, kathaṃ punaḥ prapañcasya śūnyatāyāṃ nirodha iti? ucyate | yasmānnivṛttamabhidhātavyamityādi pūrvavad vyākhyeyam ||
athavā yadetaduktaṃ prāgādhyātmikabāhyavastvanupalambhena adhyātmaṃ bahiśca yaḥ sarvadā ahaṃkāramamakāraparikṣayaḥ, idamatra tattvamiti | kīdṛśaṃ tat kiṃvat, vaktuṃ vā śakyate, tasmāt
nivṛttamabhidhātavyaṃ nivṛtte cittagocare |
tatra tattvataḥ iti vākyaśeṣaḥ | kiṃ punaḥ kāraṇaṃ tatra tattve nivṛttamabhidhātavyaṃ nivṛtte cittagocare ityāha-
anutpannāniruddhā hi nirvāṇamiva dharmatā ||
iti pūrvakameva vyākhyānaṃ yojyam || ata evoktamāryatathāgataguhyasūtre-
yāṃ ca śāntamate rātriṃ tathāgato 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhaḥ, yāṃ ca rātrimanupādāya parinirvāsyati, asminnantare tathāgatena ekākṣaramapi nodāhṛtaṃ na pravyāhṛtaṃ na pravyāhariṣyati | kathaṃ tarhi bhagavatā sakalasurāsuranarakiṃnarasiddhavidyādharoragaprabhṛtivineyajanebhyo vividhaprakārebhyo dharmadeśanā deśitā? ekakṣaṇavāgudāhāreṇaiva tattajjanamanastamoharaṇī bahuvidhabuddhinalinīvanavibodhinī jarāmaraṇasaritsāgarocchoṣiṇī kalpakālānalasaptārkaraśmivisarahrepiṇī śaradaruṇamahāprabheti ||
tadevaṃ sūtre-
yathā yantrakṛtaṃ tūryaṃ vādyate pavaneritam |
na cātra vādakaḥ kaścinniścarantyatha ca svarāḥ ||
evaṃ pūrvasuśuddhatvātsarvasattvāśayeritā |
vāgniścarati buddhasya na cāsyāstīha kalpanā |
pratiśrutkādayaḥ śabdā nādhyātmaṃ na bahiḥ sthitāḥ |
vāgapyevaṃ narendrasya nādhyātmaṃ na bahiḥ sthitāḥ || iti |
tathā-
devata codani dundubhi divya karmavipāka nivṛtta marūṇaṃ |
deva pamattavihāriṇa ñātvā dundubhighoṣa pamuñci nabhāto ||
sarva anitya aśāśvata kāmā itvara adhruva phenasabhāvāḥ |
māyamarīcisamā dakacandrāḥ sarvi bhavāḥ supināntasabhāvāḥ |
dundubhi vādita śakramarudbhiḥ sārddhaya saṃkrami dharmasabhāyām |
dharmakathāṃ pakaroti marūṇāṃ yā katha śānta virāganukūlā ||
tathā āryasamādhirāje-
buddho yadā bheṣyati dharmarājaḥ sarvāṇa dharmāṇa pakāśako muniḥ |
tṛṇagulmavṛkṣauṣadhi śaila parvata abhāva dharmāṇa ravo bhaviṣyati ||
yāvanti śabdāstahi lokadhātau sarve hyabhāvā na hi kaści bhāvaḥ |
tāvantu kho tasya tathāgatasya svaru niścarī lokavināyakasya ||
iti vistaraḥ ||
tathā-
ekasvarā tu tava lokahito nānādhimukti svaru niścarati |
ekaikamanvimamabhāṣi jino brūhi smitaṃ prakṛtakasya kṛte || iti ||
atraike paricodayanti- nāstikāviśiṣṭā mādhyamikāḥ, yasmāt kuśalākuśalaṃ karma kartāraṃ ca phalaṃ ca sarvaṃ ca lokaṃ bhāvasvabhāvaśūnyamiti bruvate | nāstikā api hi etannāstīti bruvate | tasmānnāstikāviśiṣṭā mādhyamikā iti | naivam | kutaḥ? pratītyasamutpādavādino hi mādhyamikāḥ hetupratyayān prāpya pratītya samutpannatvāt sarvameva ihalokaparalokaṃ niḥsvabhāvaṃ varṇayanti | yathāsvarūpavādino naiva nāstikāḥ pratītyasamutpannatvād bhāvasvabhāvaśunyatvena na paralokādyabhāvaṃ ( Pp_157 ) pratipannāḥ | kiṃ tarhi aihalaukikaṃ vastujātamupalabhya svabhāvataḥ tasya paralokādihāgamanam, ihalokācca paralokagamanapaśyantuḥ ihalokopalabdhapadārthasadṛśapadārthāntarāpavādaṃ kurvanti | tathāpi vastusvarūpeṇa avidyamānasyaiva te nāstitvaṃ pratipannāḥ ityamunā tāvaddarśanena sāmyamastīti cet, na hi | kutaḥ? saṃvṛtyā mādhyamikairastitvenābhyupagamānna tulyatā | vastutastulyateti cet, yadyapi vastuto 'siddhistulyā, tathāpi pratipatṛbhedādatulyatā | yathā hi kṛtacaurya puruṣamekaḥ samyagaparijñāyaiva tadamitrapreritaḥ taṃ mithyā vyācaṣṭe cauryamanena kṛtamiti, aparastu sākṣād dṛṣṭvā dūṣayati, tatra yadyapi vastuto nāsti bhedaḥ, tathāpi parijñātṛbhedādekastatra mṛṣāvādītyucyate, aparastu satyavādīti, ekaśca ayaśasā ca apuṇyena ca samyak parīkṣyamāṇo yujyate nāparaḥ, evamihāpi yathāvadviditavastusvarūpāṇāṃ mādhyamikānāṃ bruvatāmavagacchatāṃ ca vastusvarūpābhede 'pi yathāvadaviditavastusvarūpairnāstikaiḥ saha jñānābhidhānayornāsti sāmyam | yathaiva hi upekṣāsāmānye 'pi apratisaṃkhyāya pratisaṃkhyāya upekṣakayoriva pṛthagjanārhatoḥ jātyandhacakṣuṣmatośca viṣamaprapātapradeśaviniścitasāmānye 'pi yathāsti mahān viśeṣaḥ, tathā nāstikānāṃ mādhyamikānāṃ ca viśeṣo bhaviṣyatīti pūrvācāryāḥ | ityalaṃ prasaṅgenaḥ prakṛtameva vyākhyāsyāmaḥ

48.8

atrāha- yadyapi evam
anutpannāniruddhā hi nirvāṇamiva dharmatā |
tasyāṃ ca nāsti vākcittayoḥ pravṛttiḥ, tathāpi naivāsau adeśyamānā śakyā janairvijñātumiti avaśyaṃ tasyāmavatāraṇārthaṃ vineyajanānāṃ saṃvṛtisatyāpekṣayā kadāciddeśanānupūrvyā bhavitavyam, ityataḥ sā kathyatāmiti | ucyate | iyamatra buddhānāṃ bhagavatāṃ tattvāmṛtāvatāradeśanānupūrvī vijñeyā, yaduta-
sarvaṃ tathyaṃ na vā tathyaṃ tathyaṃ cātathyameva ca |
naivātathyaṃ naiva tathyametadbuddhānuśāsanam

48.8

tatra-
yadyadyasya priyaṃ pūrvaṃ tattattasya samācaret |
na hi pratihataḥ pātraṃ saddharmasya kathaṃcana || iti |
tathā ca bhagavatoktam-
loko mayā sārdhaṃ vivadati | nāhaṃ lokena sārdhaṃ vivadāmi | yalloke 'sti saṃmatam, tanmamāpyasti saṃmatam | yalloke nāsti saṃmatam, mamāpi tannāsti saṃmatam |
ityāgamācca ||
nānyayā bhāṣayā mlecchaḥ śakyo grāhayituṃ yathā |
na laukikamṛte lokaḥ śakyo grāhayituṃ tathā ||
ityādita eva tāvadbhagavatā svaprasiddhapadārthamedasvarūpavibhāgaśravaṇasaṃjātābhilāṣasya vineyajanasya yadetat skandhadhātvāyatanādikamavidyātaimirikaiḥ satyataḥ parikalpitamupalabdham, tadeva tāvat satyamityupavarṇitaṃ bhagavatā taddarśanāpekṣayā, ātmani lokasya gauravotpādanārtham | viditaniravaśeṣalokavṛttānto 'yaṃ bhagavān sarvajñaḥ sarvadarśī, yaḥ evaṃ bhavāgraparyantasya vāyumaṇḍalāderākāśadhātuparyavasānasya bhājanalokasya sattvalokasya ca aviparītaṃ sthityutpādapralayādikaṃ sātivicitraprabhedaṃ sahetukaṃ saphalaṃ sāsvādaṃ sādīnavaṃ copadiṣṭavāniti | tadevaṃ bhagavati utpannasarvajñabuddhivineyajanasya uttarakālaṃ tadeva sarvaṃ na vā tathyamityupadeśitam | tatra tathyaṃ nāma yasya anyathātvaṃ nāsti | vidyate ca pratikṣaṇavināśitvāt saṃskārāṇāmanyathābhāvaḥ, tasmādanyathābhāvasadbhāvānna vā tathyam | vāśabdaścakārārtho deśanāsamuccaye draṣṭavyaḥ | sarvaṃ tathyaṃ na ca tathyamiti ||
keṣāṃcit sarvametat tathyaṃ ca atathyaṃ ceti deśitam | tatra bālajanāpekṣayā sarvametat tathyam | āryajñānāpekṣayā tu sarvametanmṛṣā, tairevamanupalambhāditi ||
keṣāṃcittu aticirābhyastatattvadarśanānāṃ kiṃcinmātrānutkhātāvaraṇatarūmūlānāṃ naivātathyaṃ naiva tathyaṃtaditi deśitam | tasyāpi kiṃcinmātrasyāvaraṇasya prahāṇārthaṃ vandhyāsutasya avadātaśyāmatāpratiṣedhavadubhayametat pratiṣiddham ||
etacca buddhānāṃ bhagavatāmanuśāsanam- unmārgādapanīya samyaṅmārgapratiṣṭhāpanaṃ śāsanam | evamānupūrvyā śāsanamanuśāsanam | vineyajananurūpyeṇa vā śāsanamanuśāsanam ||
sarvāścaitā deśanā buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākaruṇopāyajñānavatāṃ tattvāmṛtāvatāropāyatvena vyavasthitāḥ | na hi tathāgatāḥ tattvāmṛtāvatārānupāyabhūtavākyamudāharanti | vyādhyanurūpabhaiṣajyopasaṃhāravat te vineyajanānujighṛkṣayā yathānurūpaṃ dharmaṃ deśayanti | yathoktaṃ śatake-
sadasatsadasacceti nobhayaṃ ceti kathyate |
nanu vyādhivaśātpathyamauṣadhaṃ nāma jāyate ||
iti

48.9

kiṃlakṣaṇaṃ punaḥ tat tattvaṃ yasyaitā deśanā avatārārthamupadiśante bhagavantaḥ? uktametadasmābhiḥ-
nivṛttamabhidhātavyaṃ nivṛtte cittagocare | iti |
yadā caitadevam, tadā kimaparaṃ pṛcchayate? yadyapyevam, tathāpi vyavahārasatyānurodhena laukikatathyādyabhyupagamavat tasyāpi samāropato lakṣaṇamucyatāmiti | taducyate-
aparapratyayaṃ śāntaṃ prapañcairaprapañcitam |
nirvikalpamanānārthametattattvasya lakṣaṇam

48.9

tatra nāsmin parapratyayo 'stīti aparapratyayam | paropadeśāgamyam | svayamevādhigantavyamityarthaḥ | yathā hi taimirikā vitathaṃ keśamaśakamakṣikādirūpaṃ paśyanto vitimiropadeśenāpi na śaknuvanti keśānāṃ yathāvadavasthitaṃ svarūpamadarśananyāyena adhigantavyamataimirikā ivādhigantum, kiṃ tarhi ataimirikopadeśānmithyaitadityetāvanmātrakameva pratipadyante | yadā tu timiropaghātyaviparītaśūnyatādarśanāñjanāñjitabuddhinayanāḥ santaḥ samutpannatattvajñānā bhavanti, tadā tat tattvamanadhigamanayogena svayamadhigacchantīti | evamaparapratyayaṃ bhāvānāṃ yat svarūpaṃ tat tattvam | etacca śāntasvabhāvamataimirikakeśādarśanavat svabhāvavirahitamityarthaḥ | ata eva tat prapañcairaprapañcitam| prapañco hi vāk, prapañcayati arthāniti kṛtvā | prapañcairaprapañcitaṃ vāgbhiravyāhṛtamityarthaḥ ||
nirvikalpaṃ ca tat | vikalpaścittapracāraḥ | tadrahitatvāt tat tattvaṃ nirvikalpam | yathoktaṃ sūtre-
paramārthasatyaṃ katamat? yatra jñānasyāpyapracāraḥ, kaḥ punarvādo 'kṣarāṇāmiti |
evaṃ nirvikalpam ||
nānārtho 'syeti nānārthaṃ bhinnārtham, na nānārthaḥ anānārtham, abhinnārthamityarthaḥ | yathoktamāryasatyadvayāvatārasūtre-
devaputra āha- katamaḥ punarmañjuśrīḥ samyakprayogaḥ? mañjuśrīrāha- yatsamā devaputra paramārthatastathatā dharmadhātuḥ atyantājātiśca, tatsamāni paramārthataḥ pañcānantaryāṇi, yatsamāni pañcānantaryāṇi tatsamāni dṛṣṭikṛtāni, yatsamāni dṛṣṭikṛtāni tatsamāḥ pṛthagjanadharmāḥ, yatsamāḥ pṛthagjanadharmāḥ tatsamāḥ śaikṣadharmāḥ, yatsamāḥ śaikṣadharmāḥ tatsamā aśaikṣadharmāḥ, yatsamā aśaikṣadharmāḥ tatsamāḥ samyaksaṃbuddhadharmāḥ, yatsamāḥ samyaksaṃbuddhadharmāḥ tatsamaṃ nirvāṇam, yatsamaṃ nirvāṇaṃ tatsamaḥ saṃsāraḥ, yatsamaḥ saṃsāraḥ tatsamaḥ paramārthataḥ saṃkleśaḥ, yatsamaḥ paramārthataḥ saṃkleśaḥ tatsamaṃ paramārthato vyavadānam, yatsamaṃ paramārthato vyavadānaṃ tatsamāḥ paramārthataḥ sarvadharmāḥ | evaṃ paramārthataḥ sarvadharmasamatāprayukto devaputra bhikṣuḥ samyakprayukta ityucyate ||
devaputra āha- katamayā punarmañjuśrīḥ samatayā yāvat paramārthato yatsamaṃ vyavadānaṃ tatsamāḥ sarvadharmāḥ paramārthata iti? mañjuśrīrāha- paramārthataḥ sarvadharmānutpādasamatayā paramārthataḥ sarvadharmātyantājātisamatayā paramārthataḥ samāḥ sarvadharmāḥ | tat kasmāddhetoḥ? paramārthato nirvāṇānānākaraṇā hi devaputra sarvadharmā atyantanirutpādatāmupādāya | tadyathāpi nāma devaputra yacca mṛddhājanasyāmyantaramākāśam, yacca ratnabhājanasyākāśam, ākāśadhātureva eṣaḥ | tat paramārthato na kiṃcinnānākaraṇam | evameva devaputra yaḥ saṃkleśaḥ, sa paramārthato 'tyantānutpādatā | yadapi vyavadānaṃ tadapi paramārthato 'tyantānutpādatā | saṃsāro 'pi paramārthato 'tyantānutpādatā | yāvannirvāṇamapi ( Pp_160 ) paramārthato 'tyantānutpādatā | nātra kiṃcitparamārthato nānākaraṇam | tat kasmāddhetoḥ? paramārthato 'tyantānutpādatvātsarvadharmāṇāmiti ||
tadevamanānārthatā tattvasya lakṣaṇaṃ veditavyam, śūnyataikarasatvāt | uttarottaravyākhyānaṃ cātra veditavyam

48.10

evaṃ tāvadāryāṇāṃ jātijarāmaraṇasaṃsāraparikṣayāya kṛtakāryāṇāṃ tattvalakṣaṇam | laukikaṃ tu tattvalakṣaṇamadhikṛtyocyate-
pratītya yadyadbhavati na hi tāvattadeva tat |
na cānyadapi tattasmānnocchinnaṃ nāpi śāśvatam

48.10

yat kāraṇaṃ pratītya yat kāryamutpadyate, tadyathā śālibījaṃ pratītya pṛthivyādisāmagrīṃ ca śālyaṅkura upajāyate, na hi tāvat tadeva taditi śakyate vaktum | naiva yadeva bījaṃ sa eva aṅkuraḥ, janyajanakayorekatvaprasaṅgāt | tataśca pitāputrayorapi ekatvaṃ syāt | ananyatvācca aṅkurāvasthāyāmaṅkuravadbījagrahaṇamapi syāt, bījavacca aṅkurasyāpi grahaṇaṃ syāt | nityatvaṃ caivaṃ bījasya syāt, avināśābhyupagamāt | tataśca śāśvatavādaprasaṅgānmahādoṣarāśiḥ syāt karmaphalādyabhāvaprasaṅgāt | evaṃ tāvad yadeva bījaṃ sa eva aṅkuraḥ iti na yujyate | na ca anyadapi tattasmāt | nāpi bījādaṅkurasyānyatvam, bījamantareṇāpi aṅkurodayaprasaṅgāt |
yadyanyadanyadanyasmādanyasmādapyṛte bhavet |
iti vacanādaṅkurāvasthāne'pi bījānucchedaprasaṅgāt | tataśca satkāryavādadoṣaḥ syāt | yataścaivaṃ yat kāraṇaṃ pratītya yat kāryamutpadyate, naiva tat kāraṇaṃ kāryaṃ bhavati, na ca tasmātkāraṇāttat kāryamanyat | tasmānna kāraṇamucchinnaṃ nāpi śāśvatamiti śakyate vyavasthāpayitum | yathoktamāryadevapādaiḥ-
yasmātpravartate bhāvastenocchedo na jāyate |
yasmānnivartate bhāvastena nityo na jāyate || iti |
uktaṃ ca āryalalitavistarasūtre-
bījasya sato yathāṅkuro na ca yo bīja sa caiva aṅkuro |
na ca anyu tato na caiva tadevamanuccheda aśāśvata dharmatā ||
iti

48.11

tadevaṃ yathopavarṇitena nyāyena-
anekārthamanānārthamanucchedamaśāśvatam |
etattallokanāthānāṃ buddhānāṃ śāsanāmṛtam

48.11

mahākaruṇopāyamahāmeghapaṭalanirantarāvacchāditākāśadhātuparyantadiṅmaṇḍalānāṃ rāgādikleśagaṇasamudācārātitīkṣṇatarādityamaṇḍalopatāpitajagajjātijarāmaraṇaduḥkhadahanasaṃtāpopaśamatatparāṇāṃ satatāviratayathānurūpacaritapratipakṣasaddharmadeśanāmṛtadhārāpātaiḥ yathānurūpavineyajanakuśalamūlaśasyauṣadhiphalaphullalatotpannātivṛddhayanujidhṛkṣūṇāṃ saddharmāmṛtamahāvarṣavarṣiṇāṃ samyaksaṃbuddhamahānāgānāmatrāṇālaukikatrāṇānāmanāthanāthānāṃ sakalalokanāthānāmetat tatsaddharmāmṛtaṃ sakalatraidhātukabhavaduḥkhakṣayasvabhāvaṃ yathopavarṇitena nyāyena ekatvānyatvarahitaṃ śāśvatocchedavādavigataṃ ca vijñeyam | etaddharmatattvāmṛtapratipannānāṃ śrāvakāṇāṃ śrutacintābhāvanākramāt pravartamānānāṃ śīlasamādhiprajñātmakaskandhatrayāmṛtarasasya upayogānniyatameva jarāmaraṇakṣayasvabhāvanirvāṇādhigamo bhavati | athāpi kathaṃcidiha aparipakvakuśalamūlatayā śrutvāpyetat saddharmāmṛtam, dṛṣṭa eva dharme na mokṣamāsādayanti, tathāpi janmāntare 'pi avaśyameṣāṃ pūrvahetubalādeva niyatā siddhiḥ saṃpadyate | yathoktaṃ śatake-
iha yadyapi tattvajño nirvāṇaṃ nādhigacchati |
prāpnotyayatnato 'vaśyaṃ punarjanmani karmavat ||
iti

48.12

athāpi kathaṃcit-
saṃbuddhānāmanutpāde śrāvakāṇāṃ punaḥ kṣaye |
sati, āryamārgopadeśakakalyāṇamitrapratyayavaikalyāt na syād dharmatattvāmṛtādhigamaḥ, tathāpi pūrvajanmāntaradharmatattvaśravaṇahetubalādeva aihalaukikopadeśanirapekṣāṇāmapi pravivekasevāmātropanatapratyayānāṃ svāyaṃbhuvaṃ-
jñānaṃ pratyekabuddhānāmasaṃsargātpravartate

Original text: Prasannapada · Edition: P.L. Vaidya: Madhyamakaśāstra of Nāgārjuna, with the Commentary: Prasannapadā by Candrakīrti. Darbhaga 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 10). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc