Prasannapada · અધ્યાય 49

કાયચેતસોઃ પ્રવિવેકો ઽસંસર્ગઃ, કલ્યાણમિત્રાપર્યેષણં વા । તસ્માદસંસર્ગાદ્ધેતોઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાનામસંબુદ્ધકે ઽપિ કાલે યસ્માદ્ભવત્યેવ ધર્મતત્ત્વાધિગમઃ, તસ્માદબન્ધ્યા સિદ્ધિરસ્ય સંબુદ્ધમહાવૈદ્યરાજપ્રણીતસ્ય સદ્ધર્મતત્ત્વામૃતભૈષજ્યસ્યેતિ વિજ્ઞેયમ્ । યતશ્ચ એતદેવમ્, અતો ઽર્હતિ પ્રાજ્ઞઃ પ્રાણાનપિ પરિત્યજ્ય સદ્ધર્મતત્ત્વં પર્યેષિતુમિતિ । યથોક્તં ભગવતા આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં ભગવત્યામ્-
કથં ચ ભગવન્ સદાપ્રરુદિતેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પર્યેષિતા? એવમુક્તો ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિં સ્થવિરમેતદવોચત્- સદાપ્રરુદિતેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પૂર્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પર્યેષમાણેન કાયે ઽનર્થિકેન જીવિતનિરપેક્ષેણ લાભસત્કારશ્લોકેષ્વનિશ્રિતેન પર્યેષમાણેન પર્યેષિતા । તેન પ્રજ્ઞાપારમિતાં પર્યેષમાણેન અરણ્યગતેન અન્તરીક્ષાન્નિર્ઘોષઃ શ્રુતો ઽભૂત્- ગચ્છ કુલપુત્ર પૂર્વસ્યાં દિશિ । તત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યસિ । તથા ચ ગચ્છ યથા ન કાયક્લમથમનસિકારમુત્પાદયસિ, ન સ્ત્યાનમિદ્ધમનસિકારમુત્પાદયસિ, ન ભોજનમનસિકારમુત્પાદયસિ, યાવત્ મા ક્વચિચ્ચિત્તં પ્રણિધા અધ્યાત્મં વા બહિર્ધા વા । મા ચ કુલપુત્ર વામેનાવલોકયન્ ( પ્પ્_162 ) ગાઃ, મા દક્ષિણેન, [મા પૂર્વેણ], મા પશ્ચિમેન, મા ઉત્તરેણ, મા ઉર્ધ્વં મા અધઃ, મા ચ અનુવિદિશમવલોકયન્ ગાઃ । તથા ચ કુલપુત્ર ગચ્છ યથા [નાત્મતો] ન સત્કાયતશ્ચલસિ ન રૂપતો ન વેદનાતો ન સંજ્ઞાતો ન સંસ્કારેભ્યો ન વિજ્ઞાનતશ્ચલસિ । યો હિ અતશ્ચલતિ સ વિતિષ્ઠતે । [કુતો વિતિષ્ઠતે?] બુદ્ધધર્મેભ્યો વિતિષ્ઠતે । યો બુદ્ધધર્મેભ્યો વિતિષ્ઠતે, સ સંસારે ચરતિ । યઃ સંસારે ચરતિ, સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ન ચરતિ, ન ચ તામનુપ્રાપ્નોતીતિ ॥
યાવન્મારેણ પાપીયસા ઉદકે ઽન્તર્ધાપિતે અથાસ્યૈતદભૂત્- યન્ન્વહમાત્મનઃ કાયં વિદ્ધા ઇમે પૃથિવીપ્રદેશં રુધિરેણ સિઞ્ચેયમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અયં પૃથિવીપ્રદેશ ઉદ્ધતરજસ્કઃ, મા રજોધાતુરિતો ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શરીરે નિપતેત્ । કિમહમાત્મભાવેન કરિષ્યામિ અવશ્યં ભેદનધર્મિણા? વરં ખલુ પુનર્મમ એવંરૂપયા ક્રિયયા આત્મભાવસ્ય વિનાશઃ કૃતો ભવેત્, ન ત્વેવં નિઃસામર્થ્યક્રિયયા । બહૂનિ ચ મમ આત્મભાવસહસ્રાણિ કામહેતોઃ કામનિદાનં ભિન્નાનિ પુનઃ પુનઃ સંસારે સંસરતઃ, ન પુનરેવંભૂતેષુ સ્થાનેષુ ..... । અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ તીક્ષ્ણં શસ્ત્રં ગૃહીત્વા સમન્તાદાત્માનં વિદ્ધા સમન્તતસ્તં પૃથિવીપ્રદેશં સ્વકેન રુધિરેણાસિઞ્ચદિત્યાદિ ॥
અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સહદર્શનાદેવ ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એવંરૂપં સુખં પ્રત્યલભત- તદ્યથાપિ નામ પ્રથમધ્યાનસમાપન્નસ્ય ભિક્ષોરેકાગ્રમનસિકારસ્ય ભિક્ષોઃ । તત્રેયં ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાદેશના યદુત સર્વધર્મસમતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાસમતા, સર્વધર્મવિવિક્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિવિક્તતા, સર્વધર્માચલતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાચલતા, સર્વધર્મામનનતયા પ્રજ્ઞાપારમિતામનનતા, સર્વધર્માસ્તમ્ભિતતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્તમ્ભિતતા, સર્વધર્મૈકરસતયા પ્રજ્ઞાપારમિતૈકરસતા, સર્વધર્માપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા, સર્વધર્માનુત્પાદતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનુત્પાદતા, સર્વધર્માનિરોધતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનિરોધતા, ગગનાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા, યાવત્ સર્વધર્માસંભેદનતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાસંભેદનતા, સર્વધર્માનુપલબ્ધિતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનુપલબ્ધિતા, સર્વધર્માભિભાવનાસમતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાભિભાવનાસમતા, સર્વધર્મનિશ્ચેષ્ટતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનિશ્ચેષ્ટતા, સર્વધર્માચિન્ત્યતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાચિન્ત્યતા વેદિતવ્યેતિ ॥
ઇત્યાચાર્યચન્દ્રકીર્તિપાદોપરચિતાયાં પ્રસન્નપદાયાં મધ્યમકવૃત્તૌ આત્મપરીક્ષા નામ અષ્ટાદશમં પ્રકરણમ્ ॥
19
કાલપરીક્ષા એકોનવિંશતિતમં પ્રકરણમ્ ।
અત્રાહ- વિદ્યત એવ ભાવાનાં સ્વભાવઃ, કાલત્રયવિજ્ઞપ્તિહેતુત્વાત્ । ઇહ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાસ્રયઃ કાલા ભગવતા ઉપદિષ્ટાઃ । તે ચ ભાવાશ્રયાઃ । યસ્માદુત્પન્નો નિરુદ્ધો હિ ભાવસ્વભાવઃ અતીત ઇતિ વ્યપદિશ્યતે, ઉત્પન્નો ઽનિરુદ્ધો હિ વર્તમાનઃ, અલબ્ધાત્મભાવો ઽનાગત ઇતિ । એવં ભાવસ્વભાવનિબન્ધનાસ્રયઃ કાલા ઉપદિષ્ટાઃ । તે ચ સન્તિ । તસ્માત્ તન્નિબન્ધનો ઽપિ ભાવસ્વભાવો ઽસ્તીતિ । ઉચ્યતે । સ્યાત્ કાલત્રયપ્રજ્ઞપ્તિહેતુર્ભાવસ્વભાવઃ, યદિ કાલત્રયમેવ ભવદભિમતં ભવેત્ । ન ત્વસ્તિ । યથા ચ નાસ્તિ, તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
પ્રત્યુત્પન્નો ઽનાગતશ્ચ યદ્યતીતમપેક્ષ્ય હિ ।
પ્રત્યુત્પન્નો ઽનાગતશ્ચ કાલે ઽતીતે ભવિષ્યતઃ