Prasannapada · Chapter 47
tatra kleśā rāgādayaḥ, kliśnanti sattvacittasaṃtānānīti kṛtvā | karmāṇi kuśalākuśalāneñjyāni | dehāḥ śarīrāṇi | kartāraḥ ātmānaḥ | phalāni vipākādhipatyaniṣyandādīni | ta ete kleśādayo 'rthāḥ gandharvanagarādivanniḥsvabhāvāḥ veditavyāḥ | tasmānmādhyamikānāmeva bhāvānāṃ svabhāvānabhyupagamācchāśvatocchedadarśanadvayaprasaṅgo nāstīti vijñeyam ||
atra ca karmaphalasaṃbandhavicāre kucodyaśeṣākṣepaparihāro madhyamakāvatārādvistareṇāvaseyaḥ ||
yathoktamāryaratnakūṭasūtre-
pañca ca bhikṣuśatāni dhyānalābhīni utthāyāsanebhyaḥ prakrāntāni imāṃ gambhīrāṃ dharmadeśanāmanavabudhyamānāni anavataranti anavagāhamānāni anadhimucyamānāni | bhagavānāha- tathā hyete kāśyapa bhikṣavaḥ ābhimānikāḥ imāmanāsravāṃ śīlaviśuddhiṃ nāvataranti nāvagāhante nādhimucyante uttrasyanti saṃtrasyanti saṃtrāsamāpadyante | gambhīraḥ kāśyapa gāthābhinirhāro gambhīrā ca buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhiḥ | sā na śakyā anavaropitakuśalamūlaiḥ sattvaiḥ pāpamitraparigṛhītairanadhimuktibahulairadhimoktum | api ca | etāni kāśyapa pañca bhikṣuśatāni kāśyapasya tathāgatasya pravacane 'nyatīrthikaśrāvakā abhūvan | taireva tasya kāśyapasya tathāgatasyāntikādupālambhābhiprāyaireṣā dharmadeśanā śrutā | śrutvā ca ekacittaprasādo labdhaḥ | evaṃtairvāg bhāṣitā- āścaryaṃ yāvat madhurapriyamāṇī kāśyapastathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha iti | ta etenaikacittaprasādena pratilabdhena kālagatāḥ trāyastriṃśeṣu deveṣūpapannāḥ | te tataścyutāḥ samānāḥ ihopapannāḥ | tenaiva ca hetunā iha mama śāsane pravrajitāḥ | tānyetāni kāśyapa pañca bhikṣuśatāni dṛṣṭipraskandhāni imāṃ gambhīrāṃ dharmadeśanāṃ nāvataranti nāvagāhante nādhimucyante uttrasyanti saṃtrasyanti saṃtrāsamāpadyante kṛtaṃ punareṣāmanayā dharmadeśanayā parikarma | na bhūyo durgativinipātaṃ gamiṣyanti | ebhireva ca skandhaiḥ parinirvāsyanti ||
atha khalu bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimāmantrayate sma- gaccha subhūte, etān bhikṣūn saṃjñapatha | subhūtirāha- bhagavata eva tāvadete bhāṣitaṃ vilomayanti, kaḥ punarvādo mama? atha bhagavāṃstasyāṃ velāyāṃ yena mārgeṇaite bhikṣāvo gacchanti sma, tasmin mārge drau bhikṣū nirmimīte sma | atha tāni pañca bhikṣuśatāni yena mārgeṇa tau dvau bhikṣū nirmitakau tenopasaṃkrāmanti sma | upasaṃkramya etadavocan- kutra āyuṣmantau gamiṣyathaḥ? tāvavocatām- gamiṣyāva āvāmaraṇyāyataneṣu | tatra dhyānasukhasaṃsparśavihārairvihariṣyāvaḥ || ..... tānyapi pañca bhikṣuśatānyetadavocan- vayamapyāyuṣmantau bhagavato dharmadeśanāṃ nāvatarāmo nāvagāhāmahe nādhimucyāmahe uttrasyāmaḥ saṃtrasyāmaḥ saṃtrāsamāpadyāmahe | tena vayamaraṇyāyataneṣu dhyānasukhasaṃsparśavihārairvihariṣyāma iti | nirmitakāvavocatām- tena hi āyuṣmantaḥ saṃgāsyāmo na vivadiṣyāmaḥ | avivādaparamo hi śramaṇadharmaḥ | yadidamāyuṣmanta ucyate parinirvāṇamiti, katamaḥ sa dharmo yaḥ parinirvāsyati? kaścitpunaratra kāyaḥ ātmā vā sattvo vā jīvo vā janturvā poṣo vā puruṣo vā pudgalo vā manujo vā mānavo va, yaḥ parinirvāsyati? kasya vā kṣayāt parinirvāṇam? te 'vocan rāgadveṣamohakṣayāt parinirvāṇam | nirmitakāvavocatām- kiṃ punarāyuṣmatāṃ saṃvidyante rāgadveṣamohā yān kṣayiṣyatha? te 'vocan- na te adhyātmaṃ na bahirdhā nobhayamantareṇopalabhyante, nāpi te aparikalpitā utpadyante .... |
ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau karmaphalaparīkṣā nāma saptadaśamaṃ prakaraṇam ||
18
ātmaparīkṣā aṣṭādaśamaṃ prakaraṇam |
atrāha- yadi kleśāḥ karmāṇi ca dehāśca kartāraśca phalāni ca sarvametanna tattvam, kevalaṃtu gandharvanagarādivadattatvameva sat tattvākāreṇa pratibhāsate bālānām, kiṃ punaratra tattvam, kathaṃ vā tattvasyāvatāraḥ iti? ucyate | ādhyātmikabāhyāśeṣavastvanupalambhena adhyātmaṃ bahiśca yaḥ sarvathā ahaṃkāramamakāraparikṣayaḥ, idamatra tattvam | tattvāvatāraḥ punaḥ-
satkāyadṛṣṭiprabhavānaśeṣān kleśāṃśca doṣāṃśca dhiyā vipaśyan |
ātmānamasyā viṣayaṃ ca buddhā yogī karotyātmaniṣedhameva ||
ityādinā madhyamakāvatārādvistareṇāvaseyaḥ | kāyadṛṣṭimūlakameva saṃsāramanupaśyan ātmānupalambhācca satkāyadṛṣṭiprahāṇaṃ tatprahāṇācca sarvakleśavyāvṛttiṃ samanupaśyan prathamataramātmānamevopaparīkṣate, ko 'yamātmā nāmeti, yo 'haṃkāraviṣayaḥ | sa cāyamahaṃkārasya viṣayaḥ parikalpyamānaḥ skandhasvabhāvo vā bhavetskandhavyatirikto vā? ādhārādheyatadvatpakṣāṇāmapi ekatvānyatvapakṣe eva antarbhāvāt saṃkṣepeṇaiva ca vivakṣitatvādekatvānyatvapakṣadvayapratiṣedhenaiva ātmaniṣedhamārabdhukāma ācārya āha-
ātmā skandhā yadi bhavedudayavyayabhāgbhavet |
skandhebhyo 'nyo yadi bhavedbhavedaskandhalakṣaṇaḥ
kimartha punaranyatra tathāgataparīkṣāyāmagnīndhanaparīkṣāyāṃ ca pañca pañca pakṣā upanyastāḥ, iha tu punaḥ pakṣadvayameveti? ucyate | yenaiva tatra prakaraṇadvaye pañca pañca pakṣā nirdiṣṭāḥ, ata eva anyatra nirdiṣṭatvānna punariha nirdiśyante | saṃkṣepeṇa tu pakṣadvayamupanyasyate iti ||
tatra yadi skandhā ātmeti parikalpyate, tadā udayavyayabhāg utpādī ca vināśī ca ātmā prāpnoti, skandhānāmudayavyayabhāktvāt | na caivamiṣyate, ātmāneka[tva]doṣaprasaṅgāt vakṣyati hi-
nāpyabhūtvā samutpanno doṣo hyatra prasajyate |
kṛtako vā bhavedātmā saṃbhūto vāpyahetukaḥ || iti |
tathā-
na copādānamevātmā vyeti tatsamudeti ca |
kathaṃ hi nāmopādānamupādātā bhaviṣyati || iti |
kiṃ ca-
skandhā ātmā cedatastadbahutvāt ātmānaḥ syuste 'pi bhūyāṃsa eva |
dravyaṃ cātmā prāpnuyāttādṛśaśca dravye vṛttau vaiparītye ca na syāt ||
ātmocchedo nirvṛtau syādavaśyaṃ nāśotpādau nirvṛteḥ prāk kṣaṇeṣu |
karturnāśāttatphalābhāva eva bhuñjītānyenārjitaṃ karma cānyaḥ ||
ityādinā madhyamakāvatāre vistareṇa vihitavicārādapi pakṣo boddhavya iti neha punarvistaraprapañca ārabhyate ||
evaṃ tāvat skandhā ātmā na bhavati | skandhavyatirikto 'pi na yujyate | yadi hi skandhebhyo 'nya ātmā bhavet, askandhalakṣaṇo bhavet | yathā hi goranyo 'śvaḥ na golakṣaṇe bhavati, evamātmāpi skandhavyatiriktaḥ parikalpyamānaḥ askandhalakṣaṇo bhavet | tatra skandhāḥ saṃskṛtatvād hetupratyayasaṃbhūtā utpādasthitibhaṅgalakṣaṇāḥ | tatra askandhalakṣaṇa ātmā bhavan bhavanmatena utpādasthitibhaṅgalakṣaṇāyuktaḥ syāt | yaścaivaṃ bhavati, saḥ avidyamānatvādasaṃskṛtatvādvā khapuṣpavannirvāṇabadvā naiva ātmavyapadeśaṃ pratilabhate, nāpyahaṃkāraviṣayatvena yujyate, iti skandhavyatirikto 'pyātmā na yujyate ||
athavā | ayamanyo 'rthaḥ- yadi ātmā skandhavyatiriktaḥ syāt, saḥ askandhalakṣaṇa syāt | rūpaṇānubhavanimittodgahaṇābhisaṃskaraṇaviṣayaprativijñaptilakṣaṇāḥ pañca skandhāḥ | ātmā ca rūpādiva vijñānaṃ skandhebhyo vyatirikta iṣyamāṇaḥ pṛthaglakṣaṇasiddhaḥ syāt, pṛthaglakṣaṇasiddhaśca gṛhyeta rūpādiva cittam| na ca gṛhyate | tasmāt skandhavyatirikto 'pi nāsti ||
nanu ca tīrthikāḥ skandhebhyo vyatiriktamātmānaṃ pratipannā bhinnalakṣaṇamācakṣate, tasmātteṣāmabādhaka evāyaṃ vidhiriti | yathā ca tīrthikā ātmano bhinnalakṣaṇamācakṣate tathoktaṃ madhyamakāvatāre-
ātmā tīrthyaiḥ kalpyate nityarūpo 'kartā bhoktā nirguṇo niṣkriyaśca |
kaṃcitkaṃcidvedamāśritya tasya bhedaṃ yātā prakriyā tīrthikānām ||
ityanena | ucyate | satyaṃ bruvanti tīrthikāḥ skandhavyatiriktasya lakṣaṇam, na punaste svarūpata ātmānamupalabhya tasya lakṣaṇamācakṣate, kiṃ tarhi yathāvadupādāyaprajñaptyanavagamena nāmamātrakamevātmānaṃ trāsādapratipadyamānāḥ saṃvṛtisatyādapi paribhraṣṭā mithyākalpanayaiva kevalamanumānābhāsamātravipralabdhāḥ santaḥ mohāt parikalpayanti ātmānam, tasya ca lakṣaṇamācakṣate | teṣāṃ ca karmakārakaparīkṣādiṣu ātmopādānayoḥ parasparāpekṣikīṃ siddhiṃ bruvatā saṃvṛtyāpi pratiṣedho vihita eva | uktaṃ ca-
yathādarśamupādāya svamukhapratibimbakam |
dṛśyate nāma taccaiva na kiṃcidapi tattvataḥ ||
ahaṃkārastathā skandhānupādāyopalabhyate |
na ca kaścitsa tattvena svamukhapratibimbavat ||
yathādarśamanādāya svamukhapratibimbakam |
na dṛśyate tathā skandhānanādāyāhamityapi ||
evaṃvidhārthaśravaṇāddharmacakṣuravāptavān |
āryānandaḥ svayaṃ caiva bhikṣubhyo 'bhīkṣṇamuktavān || iti ||
ato na punastatpratipādanārthaṃ yatna ārabhyate | upādāya prajñapyamāna eva avidyāviparyāsānugatānāmātmābhiniveśāspadabhūto mumukṣubhirvicāryate, yasyedaṃ skandhapañcakamupādānatvena pratibhāsate kimasau skandhalakṣaṇaḥ uta askandhalakṣaṇaḥ iti | sarvathā ca vicārayanto mumukṣavo nainamupalabhante bhāvasvabhāvataḥ | tadā eṣām-
ātmanyasati cātmīyaṃ kuta eva bhaviṣyati |
ātmānupalambhādātmaprajñaptyupādānaṃ skandhapañcakamātmīyamiti sutarāṃ nopalabhante | yathaiva hi dagdhe rathe tadaṅgānyapi dagdhatvānnopalabhyante, evaṃ yogino yadaiva ātmanairātmyaṃ pratipadyante, tadaiva ātmīyaskandhavastunairātmyamapi niyataṃ pratipadyante | yathoktaṃ ratnāvalyām-
ahaṃkārodbhavāḥ skandhāḥ so 'haṃkāro 'nṛto 'rthataḥ |
bījaṃ yasyānṛtaṃ tasya prarohaḥ satyataḥ kutaḥ ||
skandhānasatyān dṛṣṭvaivamahaṃkāraḥ prahīyate |
ahaṃkāraprahāṇācca na punaḥ skandhasaṃbhavaḥ || iti ||
yathaiva hi grīṣme madhyāhnakālāvasānamāsāditasya vidhananabhomadhyadeśamācikraṃsorīṣatparibhramyamānapaṭutarahutabhugvitatasphuliṅgāniva virūkṣataramahīmaṇḍalottāpanaparān pradīptakiraṇasya kiraṇān pratītya virūkṣataramavanideśaṃ cāsādya viparītaṃ ca darśanamapekṣya salilākārā marīcaya upalabhyamānā vidūradeśāvasthitānāṃ janmavatāmatiprasannābhinīlajalākāraṃ pratyayamādadhati ( Pp_148 ) na tu tatsamīpagatānām, evamihāpi yathāvasthitātmātmīyapadārthatattvadarśanavidūradeśāntarasthitānāṃ saṃsārādhvani vartamānānāmavidyāviparyāsānugamānmṛṣārtha eva skandhasamāropaḥ satyataḥ pratibhāsamānaḥ padārthatattvadarśanasamīpasthānāṃ na pratibhāsate | yathoktamācāryapādaiḥ-
dūrādālokitaṃ rūpamāsannairdṛśyate sphuṭam |
marīciryadi vāri syādāsannaiḥ kiṃ na gṛhyate ||
dūrībhūtairyathābhūto loko 'yaṃ dṛśyate yathā |
na dṛśyate tadāsannairānimitto marīcivat ||
marīcistoyasadṛśī yathā nāmbhona cārthataḥ |
skandhāstathātmasadṛśā nātmāno nāpi te 'rthataḥ || iti ||
ata eva ca ātmātmīyānupalambhātparamārthadarśanasamīpastho yogī niyataṃ bhavati-
nirmamo nirahaṃkāraḥ śamādātmātmanīnayoḥ
Original text: Prasannapada · Edition: P.L. Vaidya: Madhyamakaśāstra of Nāgārjuna, with the Commentary: Prasannapadā by Candrakīrti. Darbhaga 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 10). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0