Prasannapada · અધ્યાય 48

આત્મનિ હિતમાત્મનીનમ્, સ્કન્ધપઞ્ચકમ્, આત્મીયમિત્યર્થઃ । આત્મનો ઽહંકારવિષયસ્ય આત્મનીનસ્ય ચ સ્કન્ધાદેર્વસ્તુનઃ મમકારવિષયસ્ય શમાદનુત્પાદાદનુપલમ્ભાન્નિર્મમો નિરહંકારશ્ચ જાયતે યોગી

નનુ ચ યો ઽસાવેવં નિર્મમો નિરહંકારશ્ચ યોગી ભવતિ, સ તાવદસ્તિ । સતિ ચ તસ્મિન્ સિદ્ધ આત્મા સ્કન્ધાશ્ચેતિ નૈતદેવમ્ । યસ્માત્-
નિર્મમો નિરહંકારો યશ્ચ સો ઽપિ ન વિદ્યતે ।
નિર્મમં નિરહંકારં યઃ પશ્યતિ ન પશ્યતિ

આત્મનિ સ્કન્ધેષુ ચ સર્વથાનુપલભ્યમાનસ્વરૂપેષુ કુતસ્તદ્વયતિરિક્તો ઽપરપદાર્થો ભવિષ્યતિ યો ઽસૌ નિર્મમો નિરહંકારશ્ચેતિ । યસ્તુ એવમસંવિદ્યમાનસ્વરૂપં નિર્મમં નિરહંકારં ચ પશ્યતિ, સ તત્ત્વં ન પશ્યતીતિ વિજ્ઞેયમ્ । યથોક્તં ભગવતા-
શૂન્યમાધ્યાત્મિકં પશ્ય પશ્ય શૂન્યં બહિર્ગતમ્ ।
ન વિદ્યતે સો ઽપિ કશ્ચિદ્યો ભાવયતિ શૂન્યતામ્ ॥
તથા-
યો ઽપિ ચ ચિન્તયિ શૂન્યક ધર્માન્ સો ઽપિ કુમાર્ગપપન્નકુ બાલઃ ।
અક્ષર કીર્તિત શૂન્યક ધર્માઃ તે ચ અનક્ષર અક્ષર ઉક્તાઃ ॥
શાન્ત પશાન્ત ય ચિન્તયિ ધર્માન્ સો ઽપિ ચ ચિત્તુ ન જાતુ ન ભૂતઃ ।
ચિત્તવિતર્કિણ સર્વિ પપઞ્ચાઃ તસ્ય અચિન્તિય બુધ્યથ ધર્માન્ ॥ ઇતિ ।
તથા-
સ્કન્ધ સભાવતુ શૂન્ય વિવિક્ત બોધિ સભાવતુ શૂન્ય વિવિક્ત ।
યો ઽપિ ચરેત્સ પિ શૂન્યસભાવો જ્ઞાનવતો ન તુ બાલજનસ્ય ॥
ઇતિ

તદેવમ્-
મમેત્યહમિતિ ક્ષીણે બહિર્ધાધ્યાત્મમેવ ચ ।
નિરુધ્યત ઉપાદાનં તત્ક્ષયાજ્જન્મનઃ ક્ષયઃ

સત્કાયદૃષ્ટિમૂલકાઃ સત્કાયદૃષ્ટિસમુદયાઃ સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકાઃ સર્વક્લેશાઃ સૂત્રે ઉક્તાઃ । સા ચ સત્કાયદૃષ્ટિરાત્માત્મીયાનુપલમ્ભાત્પ્રહીયતે, તત્પ્રહાણાચ્ચ કામદૃષ્ટિશીલવ્રતાત્મવાદોપાદાનચતુષ્ટયં પ્રહીયતે, ઉપાદાનક્ષયાચ્ચ જન્મનઃ પુનર્ભવલક્ષણસ્ય ક્ષયો ભવતિ

યતશ્ચ અયં જન્મનિવૃત્તિક્રમઃ એવં વ્યવસ્થાપિતઃ, તસ્માત્-
કર્મક્લેશક્ષયાન્મોક્ષઃ
ઇતિ સ્થિતમ્ । ઉપાદાને હિ ક્ષીણે તત્પ્રત્યયો ભવો ન ભવતિ । ભવે નિરુદ્ધે કુતો જાતિજરામરણાદિકસ્ય સંભવ ઇતિ । એવં કર્મક્લેશક્ષયાન્મોક્ષો ભવતીતિ સ્થિતમ્ ।
કર્મક્લેશાનાં તર્હિ કસ્ય ક્ષયાત્પરિક્ષય ઇતિ વક્તવ્યમ્ ॥ ઉચ્યતે-
કર્મક્લેશા વિકલ્પતઃ ।
તે પ્રપઞ્ચાત્પ્રપઞ્ચસ્તુ શૂન્યતાયાં નિરુધ્યતે

અયોનિશો હિ રૂપાદિકં વિકલ્પયતો બાલપૃથગ્જનસ્ય ક્લેશ ઉપજાયતે રાગાદિકઃ વક્ષ્યતિ હિ-
સંકલ્પપ્રભવો રાગો દ્વેષો મોહશ્ચ કથ્યતે ।
શુભાશુભવિપર્યાસાન્ સંભવન્તિ પ્રતીત્ય હિ ॥
ઉક્તં ચ સૂત્રે-
કામ જાનામિ તે મૂલં સંકલ્પાત્કિલ જાયસે ।
ન ત્વાં સંકલ્પયિષ્યામિ તતો મે ન ભવિષ્યસિ ॥ ઇતિ ॥
એવં તાવત્ કર્મક્લેશા વિકલ્પતઃ પ્રવર્તન્તે । તે ચ વિકલ્પાઃ અનાદિમત્સંસારાભ્યસ્તાદ્ જ્ઞાનજ્ઞેયવાચ્યવાચકકર્તૃકર્મકરણક્રિયાઘટપટમુકુટરથરૂપવેદનાસ્ત્રીપુરુષલાભાલાભસુખદુઃખયશો ઽયશોનિન્દાપ્રશંસાદિલક્ષણાદ્વિચિત્રાત્પ્રપઞ્ચાદુપજાયતે । સ ચાયં લૌકિકઃ પ્રપઞ્ચો નિરવશેષ શૂન્યતાયાં સર્વસ્વભાવશૂન્યતાદર્શને સતિ નિરુધ્યતે । કથં કૃત્વા? યસ્માત્સતિ હિ વસ્તુનં ઉપલમ્ભે સ્યાદ્ યથોદિતપ્રપઞ્ચજાલમ્ । ન હિ અનુપલભ્ય વન્ધ્યાદુહિતરં રૂપલાવણ્યયૌવનવતીં તદ્વિષયં પ્રપઞ્ચમવતારયન્તિ રાગિણઃ । ન ચ અનવતાર્ય પ્રપઞ્ચં તદ્વિષયમયોનિશો વિકલ્પમવતારયન્તિ । ન ચ અનવતાર્ય કલ્પનાજાલમ્ અહંમમેત્યભિનિવેશાત્ સત્કાયદૃષ્ટિમૂલકાન્ ક્લેશગણાનુત્પાદયન્તિ । ન ચ અનુત્પાદ્ય સત્કાયદૃષ્ટયાત્મકાન્ ક્લેશગણાન્ કર્માણિ શુભાશુભાનિઞ્જ્યાનિ કુર્વન્તિ । ન ચ અકુર્વાણાઃ કર્માણિ જાતિજરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્ય[ઉપાયાસાદિરૂપં] એકજાલીભૂતં સંસારકાન્તારમનુભવન્તિ । એવં યોગિનો ઽપિ શૂન્યતાદર્શનાવસ્થા નિરવશેષસ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ સ્વરૂપતો નોપલભન્તે । ન ચ અનુપલભમાના વસ્તુસ્વરૂપં તદ્વિષયં પ્રપઞ્ચમવતારયન્તિ । ન ચ અનવતાર્ય તદ્વિષયં પ્રપઞ્ચં વિકલ્પમવતારયન્તિ । ન ચ અનવતાર્ય વિકલ્પમ્ અહંમમેત્યભિનિવેશાત્ સત્કાયદૃષ્ટિમૂલકં ક્લેશગણમુત્પાદયન્તિ । ન ચ અનુત્પાદ્ય સત્કાયદૃષ્ટયાદિકં ક્લેશગણં કર્માણિ કુર્વન્તિ । ન ચ અકુર્વાણાઃ જાતિજરામરણાખ્યં સંસારમનુભવન્તિ । તદેવમ્ અશેષપ્રપઞ્ચોપશમશિવલક્ષણાં શૂન્યતામાગમ્ય યસ્માદશેષકલ્પનાજાલપ્રપઞ્ચવિગમો ભવતિ, પ્રપઞ્ચવિગમાચ્ચ વિકલ્પનિવૃતિઃ, વિકલ્પનિવૃત્ત્યા ચ અશેષકર્મક્લેશનિવૃત્તિ, કર્મક્લેશનિવૃત્ત્યા ચ જન્મનિવૃત્તિઃ, તસ્માત્ શૂન્યતૈવ સર્વપ્રપઞ્ચનિવૃત્તિલક્ષણત્વાન્નિર્વાણમિત્યુચ્યતે યથોક્તં શતકે-
ધર્મં સમાસતો ઽહિંસાં વર્ણયન્તિ તથાગતાઃ ।
શૂન્યતામેવ નિર્વાણં કેવલં તદિહોભયમ્ ॥ ઇતિ ॥
આચાર્યભાવવિવેકસ્તુ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં યથોદિતશૂન્યતાધિગમમપ્રતિપદ્યમાનઃ એવં વર્ણયતિ- અપરોત્પન્નપ્રતિક્ષણવિનશ્વરસંસ્કારકલાપમાત્રમનાત્માનાત્મીયમવલોકયતઃ આર્યશ્રાવકસ્યાપિ આત્માત્મીયવસ્ત્વભાવાદ્ ધર્મમાત્રમિદં જાયતે મ્રિયતે ચેતિ દર્શનમુત્પદ્યતે । અહંકારવિષયો હ્યાત્મા, [તદભાવાત્તસ્યાપ્યભાવઃ], તદભાવાદેવ ન ક્વચિદાધ્યાત્મિકં બાહ્યં વા વસ્તુ અસ્તીતિ મમકારાનુત્પત્તેઃ નિર્મમો નિરહંકારો ઽહમિતિ ન સ્વરૂપવિનિશ્ચિતિરુપજાયતે, અન્યત્ર વ્યવહારસંકેતાત્ । પ્રાગેવ અજાતસર્વસંસ્કારદર્શિનાં નિર્વિકલ્પપ્રજ્ઞાચારવિહારિણાં મહાબોધિસત્ત્વાનામિતિ । અત આહ-
નિર્મમો નિરહંકારો યશ્ચ સો ઽપિ ન વિદ્યતે ॥ ઇતિ ॥
તદયમાચાર્યો યથૈવંવિધે વિષયે નાચાર્યપાદમતાનુવર્તી તથા પ્રતિપાદિતં મધ્યમકાવતારે-
દૂરંગમાયાં તુ ધિયાધિકઃ
ઇત્યત્રેતિ ન પુનસ્તદ્દૂષણે યત્ન આસ્થીયતે । અત એવોક્તં ભગવતા આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં ભગવત્યામ્-
શ્રાવકબોધિમભિસંબોદ્ધુક્રામેન સુભૂતે અસ્યામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ । પ્રત્યેક બોધિમભિસંબોદ્ધુકામેન સુભૂતે અસ્યામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ । અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અસ્યામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમિત્યાદિ ॥
આહ ચ-
યો ઇચ્છતી સુગતશ્રાવકુ હં ભવેયં પ્રત્યેકબુદ્ધુ ભવિજા તથ ધર્મરાજો ।
ઇમુ ક્ષાન્તિ નાગત્ય ન શક્યતિ પાપુણોતું યથ આરપારગમનીયં અતીરદર્શી ॥
ઇતિ

અત્રાહ- યદ્યેવમાધ્યાત્મિકબાહ્યવસ્ત્વનુપલમ્ભાદધ્યાત્મં બહિશ્ચ અહંમમેતિકલ્પનાજાલાનામનુત્પાદસ્તત્ત્વમિતિ વ્યવસ્થાપિતમ્, યત્તર્હિ એતદુક્તં ભગવતા-
આત્મા હિ આત્મનો નાથઃ કો નુ નાથઃ પરો ભવેત્ ।
આત્મના હિ સુદાન્તેન સ્વર્ગં પ્રાપ્નોતિ પણ્ડિતઃ ॥
આત્મા હિ આત્મનો નાથઃ કો નુ નાથઃ પરો ભવેત્ ।
આત્મા હિ આત્મનઃ સાક્ષી કૃતસ્યાપકૃતસ્ય ચ ॥
તથા આર્યસમાધિરાજે-
કૃષ્ણશુભં ચ ન નશ્યતિ કર્મ આત્મન કૃત્વ ચ વેદયિતવ્યમ્ ।
નો પિ ચ સંક્રમ કર્મફલસ્ય નો ચ અહેતુક પ્રત્યનુભોતિ ॥
ઇતિ વિસ્તરઃ । તત્કથં ન વિરુધ્યત ઇતિ? ઉચ્યતે । ઇદમપિ કિં નોક્તં ભગવતા-
નાસ્તીહ સત્ત્વ આત્મા વા ધર્માસ્ત્વેતે સહેતુકાઃ । ઇતિ?
તથા હિ- રૂપં નાત્મા રૂપવાન્નાપિ ચાત્મા રૂપે નાત્મા નાત્મનિ રૂપં .... । એવં યાવત્ વિજ્ઞાનં નાત્મા, વિજ્ઞાનવાન્નાત્મા વિજ્ઞાને નાત્મા નાત્મનિ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ । તથા- અનાત્માનઃ સર્વધર્મા ઇતિ । તત્કથમિદાનીમનેનાગમેન પૂર્વકસ્યાગમસ્ય વિરોધો ન સ્યાત્? તસ્માદ્દેશનાભિપ્રાયો ભગવતો ઽન્વેષ્યઃ । ( પ્પ્_152 ) સામાન્યેન તુ ભગવદ્ભિર્બુદ્ધૈઃ પ્રવચને નેયનીતાર્થવિસ્તરપ્રભેદે ઽશેષજગદ્વિનેયબુદ્ધિપદ્માકરવિબોધન પરૈરાદિત્યકલ્પૈરનસ્તંગતૈર્મહાકરુણોપાયવિજ્ઞાનગભસ્તિવિસ્તરૈઃ-
આત્મેત્યપિ પ્રજ્ઞપિતમનાત્મેત્યપિ દેશિતમ્ ।
બુદ્ધૈર્નાત્મા ન ચાનાત્મા કશ્ચિદિત્યપિ દેશિતમ્

અત્ર ચાયમભિપ્રાયઃ- ઇહ યે [આત્માભાવવિપર્યાસ] કુદર્શનધનતિમિરપટલાવચ્છાદિતાશેષબુદ્ધિનયનતયા લૌકિકાવદાતદર્શનવિષયાનતિક્રાન્તમપિ ભાવજાતમપશ્યન્તો વ્યવહારસત્યાવસ્થિતા એવ સન્તઃ ક્ષિતિસલિલજ્વલનપવનાભિધાનતત્ત્વમાત્રાનુવર્ણનપરા મૂલૌદનોદકકિણ્વાદિદ્રવ્યવિશેષપરિપાકમાત્રપ્રત્યયોત્પન્નમદમુર્ચ્છાદિસામર્થ્યવિશેષાનુગતમદ્યપાનોપલમ્ભવત્ કલલાદિમહાભૂતપરિપાકમાત્રસંભૂતા એવ બુદ્ધીરનુવર્ણયન્તઃ પૂર્વાન્તાપરાન્તાપવાદપ્રવૃત્તાઃ સન્તઃ પરલોકમાત્માનં ચાપવદન્તે- નાસ્ત્યયં લોકઃ, નાસ્તિ પરલોકઃ, નાસ્તિ સુકૃતદુષ્કૃતાનાં કર્મણાં ફલવિપાકઃ, નાસ્તિ સત્ત્વ ઉપપાદુકઃ, ઇત્યાદિના । તદપવાદાચ્ચ સ્વર્ગાપવર્ગવિશિષ્ટેષ્ટફલવિશેષાક્ષેપપરાઙ્મુખાઃ સતતસમિતમકુશલકર્માભિસંસ્કરણપ્રવૃત્તા નરકાદિમહાપ્રપાતપતનાભિમુખાઃ । તેષાં તદસદૃષ્ટિનિવૃત્ત્યર્થ ચતુરશીતિચિત્તચરિતસહસ્રભેદભિન્નસ્ય સત્ત્વધાતોર્યથાશયાનુવર્તકૈરશેષસત્ત્વધાતૂત્તારણાક્ષિપ્તપ્રતિજ્ઞાસંપાદનતત્પરૈઃ પ્રજ્ઞોપાયમહાકરુણાસંભારપુરઃ સરૈર્નિરુપમૈરેકજગદ્બન્ધુભિર્નિરવશેષક્લેશમહાવ્યાધિચિકિત્સકૈર્મહાવૈદ્યરાજભૂતૈર્હીનમધ્યોત્કૃષ્ટવિનેયજનાનુજિધૃક્ષયા હીર્નાનાં વિનેયાનામકુશલકર્મકારિણામકુશલાદિ નિવર્તયિતું બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિઃ ક્વચિદાત્મેત્યપિ પ્રજ્ઞપિતં લોકે વ્યવસ્થાપિતમ્ । અહેતુવાદપ્રતિષેધોપપત્તિશ્ચ કર્મકારકપરીક્ષાતઃ, નાપ્યહેતુતઃ ઇત્યતઃ, મધ્યમકાવતારાચ્ચ વિસ્તરેણ વેદિતવ્યેતિ તત્પ્રતિષેધાર્થ નેહ પુનર્યત્ન આસ્થીયતે ॥
યે તુ સદ્ભૂતાત્મદૃષ્ટિકઠિનાતિદીર્ઘશિથિલમહાસૂત્રબદ્ધા વિહંગમા ઇવ સુદૂરમપિ ગતાઃ કુશલકર્મકારિણો ઽકુશલકર્મપથવ્યાવૃત્તા અપિ ન શક્નુવન્તિ ત્રૈધાતુકભવોપપત્તિમતિવાહ્ય શિવમજરમમરણં નિર્વાણપુરમભિગન્તુમ્, તેષાં મધ્યાનાં વિનેયાનાં સત્કાયદર્શનાભિનિવેશશિથિલીકરણાય નિર્વાણાભિલાષસંજનનાર્થં બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિર્વિનેયજનાનુગ્રહચિકીર્ષુભિરનાત્મેત્યપિ દેશિતમ્ ॥
યે તુ પૂર્વાભ્યાસવિશેષાનુગતગમ્ભીરધર્માધિમોક્ષલબ્ધબીજપરિપાકાઃ પ્રત્યાસન્નવર્તિનિ નિર્વાણે તેષામુત્કૃષ્ટાનાં વિનેયાનાં વિગતાત્મસ્નેહાનાં પરમગમ્ભીરમૌનીન્દ્રપ્રવચનાર્થતત્ત્વાવગાહનસમર્થાનામધિમુક્તિવિશેષમવધાર્ય-
બુદ્ધૈરાત્મા ન ચાનાત્મા કશ્ચિદિત્યપિ દેશિતમ્ ॥
યથૈવ હિ આત્મદર્શનમતત્ત્વમ્, એવં તત્પ્રતિપક્ષભૂતમપિ અનાત્મદર્શનં નૈવ તત્ત્વમિતિ । એવં નાસ્ત્યાત્મા કશ્ચિત્, ન ચાપ્યનાત્મા કશ્ચિદસ્તીતિ દેશિતમ્ । યથોક્તમાર્યરત્નકૂટે-
આત્મેતિ કાશ્યપ અયમેકો ઽન્તઃ । નૈરાત્મ્યમિત્યયં દ્વિતીયો ઽન્તઃ । યદેતદનયોરન્તયોર્મધ્યં તદરૂપ્યમનિદર્શનમપ્રતિષ્ઠમનાભાસમવિજ્ઞપ્તિકમનિકેતમ્ । ઇયમુચ્યતે । કાશ્યપ મધ્યમા પ્રતિપદ ધર્માણાં ભૂતપ્રત્યવેક્ષા ઇતિ ॥
ઉક્તં ચાર્યરત્નાવલ્યામ્-
નૈવમાત્મા ન ચાનાત્મા યથાભૂતેન લભ્યતે ।
આત્માનાત્મકૃતે દૃષ્ટી વવારાસ્માન્મહામુનિઃ ॥
દૃષ્ટશ્રુતાદ્યં મુનિના ન સત્યં ન મૃષોદિતમ્ ।
પક્ષાદ્ધિ પ્રતિપક્ષઃ સ્યાદુભયં તચ્ચ નાર્થતઃ ॥ ઇતિ ।
યતશ્ચૈવં હીનમધ્યોત્કૃષ્ટવિનેયજનાશયનાનાત્વેન આત્માનાત્મતદુભયપ્રતિષેધેન બુદ્ધાનાં ભગવતાં ધર્મદેશના પ્રવૃત્તા, તસ્માન્નાસ્તિ આગમબાધો માધ્યમિકાનામ્ । અત એવોક્તમાર્યદેવપાદૈઃ-
વારણં પ્રાગપુણ્યસ્ય મધ્યે વારણમાત્મનઃ ।
સર્વસ્ય વારણં પશ્ચાદ્યો જાનીતે સ બુદ્ધિમાન્ ॥ ઇતિ ॥
તથા આચાર્યપાદૈરુક્તમ્-
યથૈવ વૈયાકરણો માતૃકામપિ પાઠયેત્ ।
બુદ્ધો ઽવદત્તથા ધર્મ વિનેયાનાં યથાક્ષમમ્ ॥
કેષાંચિદવદદ્ધર્મં પાપેભ્યો વિનિવૃત્તયે ।
કેષાંચિત્પુણ્યસિદ્ધયર્થં કેષાંચિદ્ દ્વયનિશ્ચિતમ્ ॥
દ્વયાનિશ્રિતમેકેષાં ગમ્ભીરં ભીરુભીષણમ્ ।
શૂન્યતાકરુણાગર્ભં કેષાંચિદ્ બોધિસાધનમ્ ॥ ઇતિ ॥
અથવા- અયમન્યો ઽર્થઃ- આત્મેત્યપિ પ્રજ્ઞપિતં સાંખ્યાદિભિઃ પ્રતિક્ષણવિનશ્વરાણાં સંસ્કારાણાં કર્મફલસંબન્ધાભાવમુત્પ્રેક્ષ્ય । અનાત્મેત્યપિ પ્રજ્ઞપિતં લોકાયતિકૈઃ ઉપપત્ત્યા આત્માનં સંસર્તારમપશ્યદ્ભિઃ-
એતાવાનેવ પુરુષો યાવાનિન્દ્રિયગોચરઃ ।
ભદ્રે વૃકપદં હ્યેતદ્ યદ્વદન્તિ બહુશ્રુતાઃ ॥
ઇત્યાદિના । તૈમિરિકોપલબ્ધકેશમશકાદિષ્વિવ વિતૈમિરિકૈરિવ બાલજનપરિકલ્પિતાત્માનાત્માદિવસ્તુસ્વરૂપં સર્વથૈવાપશ્યદ્ભિઃ-
બુદ્ધૈર્નાત્મા ન ચાનાત્મા કશ્ચિદિત્યપિ દેશિતમ્ ॥
યથોક્તમાર્યતથાગતગુહ્યસૂત્રે-
અથ ખલુ શાન્તમતિર્બોધિસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્- ઉપશમ ઉપશમ ઇતિ ભગવન્નુચ્યતે, ક એષ ઉપશમો નામ? કસ્ય ચોપશમાદુપશમ ઇત્યુચ્યતે? ભગવાનાહ- ઉપશમ ઇતિ કુલપુત્ર ( પ્પ્_154 ) ઉચ્યતે, ક્લેશોપશમસ્યૈતદધિવચનમ્ । ક્લેશોપશમ ઇતિ સંકલ્પવિકલ્પપરિકલ્પોપશમસ્યૈતદધિવચનમ્ । સંકલ્પવિકલ્પપરિકલ્પોપશમ ઇતિ સંજ્ઞામનસિકારોપશમસ્યૈતદધિવચનમ્ । સંજ્ઞામનસિકારોપશમ ઇતિ વિપર્યાસોપશમસ્યૈતદધિવચનમ્ । વિપર્યાસોપશમ ઇતિ હેત્વારમ્બણોપશમસ્યૈતદધિવચનમ્ । હેત્વારમ્બણોપશમ ઇતિ અવિદ્યાભવતૃષ્ણોપશમસ્યૈતદધિવચનમ્ । અવિદ્યાભવતૃષ્ણોપશમ ઇતિ અહંકારમમકારોપશમસ્યૈતદધિવચનમ્ । અહંકારમમકારોપશમ ઇતિ ઉચ્છેદશાશ્વતદૃષ્ટયુપશમસ્યૈતદધિવચનમ્ । ઉચ્છેદશાશ્વતદૃષ્ટયુપશમ ઇતિ સત્કાયદૃષ્ટયુપશમસ્યૈતદધિવચનમ્ ઇતિ શાન્તમતે યે કેચિદારમ્બણહેતુદૃષ્ટિસંયુક્તાઃ સંક્લેશાઃ પ્રવર્તન્તે, સર્વે તે સત્કાયદૃષ્ટેરુત્પદ્યન્તે, સત્કાયદૃષ્ટયુપશમાત્સર્વદૃષ્ટયુપશમ ઇતિ । સર્વદૃષ્ટયુપશમાત્સર્વપ્રણિધાનોપશમ ઇતિ । સર્વપ્રાણિ ધાનોપશમાત્સર્વક્લેશોપશમઃ । તદ્યથાપિ નામ શાન્તમતે વૃક્ષસ્ય મૂલે છિન્ને સર્વશાખાપત્રફલાનિ શુષ્યન્તિ, એવમેવ શાન્તમતે સત્કાયદૃષ્ટયુપશમાત્સર્વક્લેશા ઉપશામ્યન્તે । સત્કાયદૃષ્ટૌ શાન્તમતે અપરિજ્ઞાતાયાં સર્વોપાદાનોપક્લેશા ઉત્પદ્યન્તે । સત્કાયદૃષ્ટિપરિજ્ઞાતો ઽપિ સર્વોપાદાનોપક્લેશા નોત્પદ્યન્તે ન બાધન્તે ॥

શાન્તમતિરાહ- કા પુનર્ભગવન્ સત્કાયદૃષ્ટિપરિજ્ઞા? ભગવાનાહ- આત્માસમુત્થાનં શાન્તમતે સત્કાયદૃષ્ટિપરિજ્ઞા સત્ત્વાસમુત્થાનં જિવાસમુત્થાનં પુદ્ગલાસમુત્થાનં દૃષ્ટયસમુત્થાનં સત્કાયદૃષ્ટિપરિજ્ઞા ન ખલુ પુનઃ શાન્તમતે સા દૃષ્ટિરધ્યાત્મં પ્રતિષ્ઠિતા, ન બહિર્ધા પ્રતિષ્ઠિતા । સા દૃષ્ટિઃ સર્વતો ઽપ્રતિષ્ઠિતા । યત્તસ્યા અપ્રતિષ્ઠિતાયા દૃષ્ટેરપ્રતિષ્ઠિતેતિ જ્ઞાનમ્, ઇયં શાન્તમતે સત્કાયદૃષ્ટિપરિજ્ઞા । સત્કાયદૃષ્ટિપરિજ્ઞેતિ શાન્તમતે શુન્યતાયા એતદધિવચનમ્ । યચ્છૂન્યતાનુલોમિક્યા ક્ષાન્ત્યા તાં દૃષ્ટિ નોદ્ગૃહ્ણાતિ, ઇયમપિ શાન્તમતે સત્કાયદૃષ્ટિપરિજ્ઞા । સત્કાય ઇતિ શાન્તમતે શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનભિસંસ્કારાજાતાનુત્પાદદૃષ્ટયા તાં દૃષ્ટિં નોદ્ગૃહ્ણાતિ, ઇયમપિ શાન્તમતે સત્કાયદૃષ્ટિપરિજ્ઞા । સત્કાય ઇતિ શાન્તમતે અકાય એષઃ, ન કસતિ ન વિકસતિ ન ચિનોતિ નોપચિનોતિ, આદિત એવ તદભૂતં પરિકલ્પિતમ્ । યચ્ચ અભૂતં પરિકલ્પિતમ્, તન્ન પરિકલ્પિતં ન પરિકલ્પ્યતે ન વિકલ્પ્યતે, તન્ન ક્રિયતે ન વિઠપ્યતે, નોત્થાપ્યતે નાધ્યવસ્યતે । તદુચ્યતે ઉપશમ ઇતિ ॥
શાન્તમતિરાહ- ઉપશાન્ત ઉપશાન્ત ઇતિ ભગવન્નુચ્યતે, કસ્યોપશમાદુપશાન્ત ઇત્યુચ્યતે ।
ભગવાનાહ- આરમ્બણતઃ શાન્તમતે ચિત્તં જ્વલતિ । યન્ન ભૂય આલમ્બનીકરોતિ તન્ન જ્વલતિ, અજ્વલન્ ઉપશાન્ત ઇત્યુચ્યતે । તદ્યથાપિ નામ શાન્તમતે અગ્નિરુપાદાનતો જ્વલતિ, અનુપાદાનતઃ શામ્યતિ, એવમેવ આલમ્બનતશ્ચિત્તં જ્વલતિ અનાલમ્બનતઃ શામ્યતિ । તત્ર શાન્તમતે ઉપાયકુશલો ઽયં બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિશુદ્ધઃ આલમ્બનસમતાં ચ પ્રજાનાતિ, કુશલમૂલાલમ્બનં ચ શમયતિ । ઇત્યાદિ

અત્રાહ- યદિ બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિર્નાત્મેતિ દેશિતમ્, નાનાત્મેતિ, કિં તર્હિ દેશિતમિતિ? ઉચ્યતે-
નિવૃત્તમભિધાતવ્યં નિવૃત્તે ચિત્તગોચરે ।
અનુત્પન્નાનિરુદ્ધા હિ નિર્વાણમિવ ધર્મતા

ઇહ યદિ કિંચિદભિધાતવ્યં વસ્તુ સ્યાત્, તદ્દેશ્યેત । યદા તુ અભિધાતવ્યં નિવૃત્તમ્, વાચાં વિષયો નાસ્તિ, તદા કિંચિદપિ નૈવ દેશ્યતે બુદ્ધૈઃ । કસ્માત્પુનરભિધાતવ્યં નાસ્તીત્યાહ- નિવૃત્તે ચિત્તગોચરે ઇતિ । ચિત્તસ્ય ગોચરઃ ચિત્તગોચરઃ । ગોચરો વિષયઃ । આરમ્બણમિત્યર્થઃ । યદિ ચિત્તસ્ય કશ્ચિદ્ ગોચરઃ સ્યાત્, તત્ર કિંચિન્નિમિત્તમધ્યારોપ્ય સ્યાદ્ વાચાં પ્રવૃત્તિઃ । યદા તુ ચિત્તસ્ય વિષય એવાનુપપન્નઃ, તદા ક્વ નિમિત્તાધ્યારોપઃ, યેન વાચાં પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્? કસ્માત્ પુનશ્ચિત્તવિષયો નાસ્તીતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
અનુત્પન્નાનિરુદ્ધા હિ નિર્વાણમિવ ધર્મતા ।
યસ્માદનુત્પન્નાનિરુદ્ધા નિર્વાણમિવ ધર્મતા ધર્મસ્વભાવઃ ધર્મપ્રકૃતિઃ વ્યવસ્થાપિતા, તસ્માન્ન તત્ર ચિત્તં પ્રવર્તતે । ચિત્તસ્યાપ્રવૃત્તૌ ચ કુતો નિમિત્તાધ્યારોપઃ? તદભાવાત્ કુતો વાચાં પ્રવૃત્તિઃ? અતશ્ચ ન કિંચિદ્ બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિર્દેશિતમિતિ સ્થિતમવિકલમ્ । અત એવ ચ વક્ષ્યતિ-
સર્વોપલમ્ભોપશમઃ પ્રપઞ્ચોપશમઃ શિવઃ ।
ન ક્વચિત્કસ્યચિત્કશ્ચિદ્ધર્મો બુદ્ધેન દેશિતઃ ॥ ઇતિ ।
એવં ચૈતત્ ॥
અથવા । અયમન્યઃ પૂર્વપક્ષઃ- યદુક્તં પ્રપઞ્ચઃ શૂન્યતાયાં નિરુધ્યતે ઇતિ, કથં પુનઃ પ્રપઞ્ચસ્ય શૂન્યતાયાં નિરોધ ઇતિ? ઉચ્યતે । યસ્માન્નિવૃત્તમભિધાતવ્યમિત્યાદિ પૂર્વવદ્ વ્યાખ્યેયમ્ ॥
અથવા યદેતદુક્તં પ્રાગાધ્યાત્મિકબાહ્યવસ્ત્વનુપલમ્ભેન અધ્યાત્મં બહિશ્ચ યઃ સર્વદા અહંકારમમકારપરિક્ષયઃ, ઇદમત્ર તત્ત્વમિતિ । કીદૃશં તત્ કિંવત્, વક્તું વા શક્યતે, તસ્માત્
નિવૃત્તમભિધાતવ્યં નિવૃત્તે ચિત્તગોચરે ।
તત્ર તત્ત્વતઃ ઇતિ વાક્યશેષઃ । કિં પુનઃ કારણં તત્ર તત્ત્વે નિવૃત્તમભિધાતવ્યં નિવૃત્તે ચિત્તગોચરે ઇત્યાહ-
અનુત્પન્નાનિરુદ્ધા હિ નિર્વાણમિવ ધર્મતા ॥
ઇતિ પૂર્વકમેવ વ્યાખ્યાનં યોજ્યમ્ ॥ અત એવોક્તમાર્યતથાગતગુહ્યસૂત્રે-
યાં ચ શાન્તમતે રાત્રિં તથાગતો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધઃ, યાં ચ રાત્રિમનુપાદાય પરિનિર્વાસ્યતિ, અસ્મિન્નન્તરે તથાગતેન એકાક્ષરમપિ નોદાહૃતં ન પ્રવ્યાહૃતં ન પ્રવ્યાહરિષ્યતિ । કથં તર્હિ ભગવતા સકલસુરાસુરનરકિંનરસિદ્ધવિદ્યાધરોરગપ્રભૃતિવિનેયજનેભ્યો વિવિધપ્રકારેભ્યો ધર્મદેશના દેશિતા? એકક્ષણવાગુદાહારેણૈવ તત્તજ્જનમનસ્તમોહરણી બહુવિધબુદ્ધિનલિનીવનવિબોધિની જરામરણસરિત્સાગરોચ્છોષિણી કલ્પકાલાનલસપ્તાર્કરશ્મિવિસરહ્રેપિણી શરદરુણમહાપ્રભેતિ ॥
તદેવં સૂત્રે-
યથા યન્ત્રકૃતં તૂર્યં વાદ્યતે પવનેરિતમ્ ।
ન ચાત્ર વાદકઃ કશ્ચિન્નિશ્ચરન્ત્યથ ચ સ્વરાઃ ॥
એવં પૂર્વસુશુદ્ધત્વાત્સર્વસત્ત્વાશયેરિતા ।
વાગ્નિશ્ચરતિ બુદ્ધસ્ય ન ચાસ્યાસ્તીહ કલ્પના ।
પ્રતિશ્રુત્કાદયઃ શબ્દા નાધ્યાત્મં ન બહિઃ સ્થિતાઃ ।
વાગપ્યેવં નરેન્દ્રસ્ય નાધ્યાત્મં ન બહિઃ સ્થિતાઃ ॥ ઇતિ ।
તથા-
દેવત ચોદનિ દુન્દુભિ દિવ્ય કર્મવિપાક નિવૃત્ત મરૂણં ।
દેવ પમત્તવિહારિણ ઞાત્વા દુન્દુભિઘોષ પમુઞ્ચિ નભાતો ॥
સર્વ અનિત્ય અશાશ્વત કામા ઇત્વર અધ્રુવ ફેનસભાવાઃ ।
માયમરીચિસમા દકચન્દ્રાઃ સર્વિ ભવાઃ સુપિનાન્તસભાવાઃ ।
દુન્દુભિ વાદિત શક્રમરુદ્ભિઃ સાર્દ્ધય સંક્રમિ ધર્મસભાયામ્ ।
ધર્મકથાં પકરોતિ મરૂણાં યા કથ શાન્ત વિરાગનુકૂલા ॥
તથા આર્યસમાધિરાજે-
બુદ્ધો યદા ભેષ્યતિ ધર્મરાજઃ સર્વાણ ધર્માણ પકાશકો મુનિઃ ।
તૃણગુલ્મવૃક્ષૌષધિ શૈલ પર્વત અભાવ ધર્માણ રવો ભવિષ્યતિ ॥
યાવન્તિ શબ્દાસ્તહિ લોકધાતૌ સર્વે હ્યભાવા ન હિ કશ્ચિ ભાવઃ ।
તાવન્તુ ખો તસ્ય તથાગતસ્ય સ્વરુ નિશ્ચરી લોકવિનાયકસ્ય ॥
ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
તથા-
એકસ્વરા તુ તવ લોકહિતો નાનાધિમુક્તિ સ્વરુ નિશ્ચરતિ ।
એકૈકમન્વિમમભાષિ જિનો બ્રૂહિ સ્મિતં પ્રકૃતકસ્ય કૃતે ॥ ઇતિ ॥
અત્રૈકે પરિચોદયન્તિ- નાસ્તિકાવિશિષ્ટા માધ્યમિકાઃ, યસ્માત્ કુશલાકુશલં કર્મ કર્તારં ચ ફલં ચ સર્વં ચ લોકં ભાવસ્વભાવશૂન્યમિતિ બ્રુવતે । નાસ્તિકા અપિ હિ એતન્નાસ્તીતિ બ્રુવતે । તસ્માન્નાસ્તિકાવિશિષ્ટા માધ્યમિકા ઇતિ । નૈવમ્ । કુતઃ? પ્રતીત્યસમુત્પાદવાદિનો હિ માધ્યમિકાઃ હેતુપ્રત્યયાન્ પ્રાપ્ય પ્રતીત્ય સમુત્પન્નત્વાત્ સર્વમેવ ઇહલોકપરલોકં નિઃસ્વભાવં વર્ણયન્તિ । યથાસ્વરૂપવાદિનો નૈવ નાસ્તિકાઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વાદ્ ભાવસ્વભાવશુન્યત્વેન ન પરલોકાદ્યભાવં ( પ્પ્_157 ) પ્રતિપન્નાઃ । કિં તર્હિ ઐહલૌકિકં વસ્તુજાતમુપલભ્ય સ્વભાવતઃ તસ્ય પરલોકાદિહાગમનમ્, ઇહલોકાચ્ચ પરલોકગમનપશ્યન્તુઃ ઇહલોકોપલબ્ધપદાર્થસદૃશપદાર્થાન્તરાપવાદં કુર્વન્તિ । તથાપિ વસ્તુસ્વરૂપેણ અવિદ્યમાનસ્યૈવ તે નાસ્તિત્વં પ્રતિપન્નાઃ ઇત્યમુના તાવદ્દર્શનેન સામ્યમસ્તીતિ ચેત્, ન હિ । કુતઃ? સંવૃત્યા માધ્યમિકૈરસ્તિત્વેનાભ્યુપગમાન્ન તુલ્યતા । વસ્તુતસ્તુલ્યતેતિ ચેત્, યદ્યપિ વસ્તુતો ઽસિદ્ધિસ્તુલ્યા, તથાપિ પ્રતિપતૃભેદાદતુલ્યતા । યથા હિ કૃતચૌર્ય પુરુષમેકઃ સમ્યગપરિજ્ઞાયૈવ તદમિત્રપ્રેરિતઃ તં મિથ્યા વ્યાચષ્ટે ચૌર્યમનેન કૃતમિતિ, અપરસ્તુ સાક્ષાદ્ દૃષ્ટ્વા દૂષયતિ, તત્ર યદ્યપિ વસ્તુતો નાસ્તિ ભેદઃ, તથાપિ પરિજ્ઞાતૃભેદાદેકસ્તત્ર મૃષાવાદીત્યુચ્યતે, અપરસ્તુ સત્યવાદીતિ, એકશ્ચ અયશસા ચ અપુણ્યેન ચ સમ્યક્ પરીક્ષ્યમાણો યુજ્યતે નાપરઃ, એવમિહાપિ યથાવદ્વિદિતવસ્તુસ્વરૂપાણાં માધ્યમિકાનાં બ્રુવતામવગચ્છતાં ચ વસ્તુસ્વરૂપાભેદે ઽપિ યથાવદવિદિતવસ્તુસ્વરૂપૈર્નાસ્તિકૈઃ સહ જ્ઞાનાભિધાનયોર્નાસ્તિ સામ્યમ્ । યથૈવ હિ ઉપેક્ષાસામાન્યે ઽપિ અપ્રતિસંખ્યાય પ્રતિસંખ્યાય ઉપેક્ષકયોરિવ પૃથગ્જનાર્હતોઃ જાત્યન્ધચક્ષુષ્મતોશ્ચ વિષમપ્રપાતપ્રદેશવિનિશ્ચિતસામાન્યે ઽપિ યથાસ્તિ મહાન્ વિશેષઃ, તથા નાસ્તિકાનાં માધ્યમિકાનાં ચ વિશેષો ભવિષ્યતીતિ પૂર્વાચાર્યાઃ । ઇત્યલં પ્રસઙ્ગેનઃ પ્રકૃતમેવ વ્યાખ્યાસ્યામઃ

અત્રાહ- યદ્યપિ એવમ્
અનુત્પન્નાનિરુદ્ધા હિ નિર્વાણમિવ ધર્મતા ।
તસ્યાં ચ નાસ્તિ વાક્ચિત્તયોઃ પ્રવૃત્તિઃ, તથાપિ નૈવાસૌ અદેશ્યમાના શક્યા જનૈર્વિજ્ઞાતુમિતિ અવશ્યં તસ્યામવતારણાર્થં વિનેયજનાનાં સંવૃતિસત્યાપેક્ષયા કદાચિદ્દેશનાનુપૂર્વ્યા ભવિતવ્યમ્, ઇત્યતઃ સા કથ્યતામિતિ । ઉચ્યતે । ઇયમત્ર બુદ્ધાનાં ભગવતાં તત્ત્વામૃતાવતારદેશનાનુપૂર્વી વિજ્ઞેયા, યદુત-
સર્વં તથ્યં ન વા તથ્યં તથ્યં ચાતથ્યમેવ ચ ।
નૈવાતથ્યં નૈવ તથ્યમેતદ્બુદ્ધાનુશાસનમ્

તત્ર-
યદ્યદ્યસ્ય પ્રિયં પૂર્વં તત્તત્તસ્ય સમાચરેત્ ।
ન હિ પ્રતિહતઃ પાત્રં સદ્ધર્મસ્ય કથંચન ॥ ઇતિ ।
તથા ચ ભગવતોક્તમ્-
લોકો મયા સાર્ધં વિવદતિ । નાહં લોકેન સાર્ધં વિવદામિ । યલ્લોકે ઽસ્તિ સંમતમ્, તન્મમાપ્યસ્તિ સંમતમ્ । યલ્લોકે નાસ્તિ સંમતમ્, મમાપિ તન્નાસ્તિ સંમતમ્ ।
ઇત્યાગમાચ્ચ ॥
નાન્યયા ભાષયા મ્લેચ્છઃ શક્યો ગ્રાહયિતું યથા ।
ન લૌકિકમૃતે લોકઃ શક્યો ગ્રાહયિતું તથા ॥
ઇત્યાદિત એવ તાવદ્ભગવતા સ્વપ્રસિદ્ધપદાર્થમેદસ્વરૂપવિભાગશ્રવણસંજાતાભિલાષસ્ય વિનેયજનસ્ય યદેતત્ સ્કન્ધધાત્વાયતનાદિકમવિદ્યાતૈમિરિકૈઃ સત્યતઃ પરિકલ્પિતમુપલબ્ધમ્, તદેવ તાવત્ સત્યમિત્યુપવર્ણિતં ભગવતા તદ્દર્શનાપેક્ષયા, આત્મનિ લોકસ્ય ગૌરવોત્પાદનાર્થમ્ । વિદિતનિરવશેષલોકવૃત્તાન્તો ઽયં ભગવાન્ સર્વજ્ઞઃ સર્વદર્શી, યઃ એવં ભવાગ્રપર્યન્તસ્ય વાયુમણ્ડલાદેરાકાશધાતુપર્યવસાનસ્ય ભાજનલોકસ્ય સત્ત્વલોકસ્ય ચ અવિપરીતં સ્થિત્યુત્પાદપ્રલયાદિકં સાતિવિચિત્રપ્રભેદં સહેતુકં સફલં સાસ્વાદં સાદીનવં ચોપદિષ્ટવાનિતિ । તદેવં ભગવતિ ઉત્પન્નસર્વજ્ઞબુદ્ધિવિનેયજનસ્ય ઉત્તરકાલં તદેવ સર્વં ન વા તથ્યમિત્યુપદેશિતમ્ । તત્ર તથ્યં નામ યસ્ય અન્યથાત્વં નાસ્તિ । વિદ્યતે ચ પ્રતિક્ષણવિનાશિત્વાત્ સંસ્કારાણામન્યથાભાવઃ, તસ્માદન્યથાભાવસદ્ભાવાન્ન વા તથ્યમ્ । વાશબ્દશ્ચકારાર્થો દેશનાસમુચ્ચયે દ્રષ્ટવ્યઃ । સર્વં તથ્યં ન ચ તથ્યમિતિ ॥
કેષાંચિત્ સર્વમેતત્ તથ્યં ચ અતથ્યં ચેતિ દેશિતમ્ । તત્ર બાલજનાપેક્ષયા સર્વમેતત્ તથ્યમ્ । આર્યજ્ઞાનાપેક્ષયા તુ સર્વમેતન્મૃષા, તૈરેવમનુપલમ્ભાદિતિ ॥
કેષાંચિત્તુ અતિચિરાભ્યસ્તતત્ત્વદર્શનાનાં કિંચિન્માત્રાનુત્ખાતાવરણતરૂમૂલાનાં નૈવાતથ્યં નૈવ તથ્યંતદિતિ દેશિતમ્ । તસ્યાપિ કિંચિન્માત્રસ્યાવરણસ્ય પ્રહાણાર્થં વન્ધ્યાસુતસ્ય અવદાતશ્યામતાપ્રતિષેધવદુભયમેતત્ પ્રતિષિદ્ધમ્ ॥
એતચ્ચ બુદ્ધાનાં ભગવતામનુશાસનમ્- ઉન્માર્ગાદપનીય સમ્યઙ્માર્ગપ્રતિષ્ઠાપનં શાસનમ્ । એવમાનુપૂર્વ્યા શાસનમનુશાસનમ્ । વિનેયજનનુરૂપ્યેણ વા શાસનમનુશાસનમ્ ॥
સર્વાશ્ચૈતા દેશના બુદ્ધાનાં ભગવતાં મહાકરુણોપાયજ્ઞાનવતાં તત્ત્વામૃતાવતારોપાયત્વેન વ્યવસ્થિતાઃ । ન હિ તથાગતાઃ તત્ત્વામૃતાવતારાનુપાયભૂતવાક્યમુદાહરન્તિ । વ્યાધ્યનુરૂપભૈષજ્યોપસંહારવત્ તે વિનેયજનાનુજિઘૃક્ષયા યથાનુરૂપં ધર્મં દેશયન્તિ । યથોક્તં શતકે-
સદસત્સદસચ્ચેતિ નોભયં ચેતિ કથ્યતે ।
નનુ વ્યાધિવશાત્પથ્યમૌષધં નામ જાયતે ॥
ઇતિ

કિંલક્ષણં પુનઃ તત્ તત્ત્વં યસ્યૈતા દેશના અવતારાર્થમુપદિશન્તે ભગવન્તઃ? ઉક્તમેતદસ્માભિઃ-
નિવૃત્તમભિધાતવ્યં નિવૃત્તે ચિત્તગોચરે । ઇતિ ।
યદા ચૈતદેવમ્, તદા કિમપરં પૃચ્છયતે? યદ્યપ્યેવમ્, તથાપિ વ્યવહારસત્યાનુરોધેન લૌકિકતથ્યાદ્યભ્યુપગમવત્ તસ્યાપિ સમારોપતો લક્ષણમુચ્યતામિતિ । તદુચ્યતે-
અપરપ્રત્યયં શાન્તં પ્રપઞ્ચૈરપ્રપઞ્ચિતમ્ ।
નિર્વિકલ્પમનાનાર્થમેતત્તત્ત્વસ્ય લક્ષણમ્

તત્ર નાસ્મિન્ પરપ્રત્યયો ઽસ્તીતિ અપરપ્રત્યયમ્ । પરોપદેશાગમ્યમ્ । સ્વયમેવાધિગન્તવ્યમિત્યર્થઃ । યથા હિ તૈમિરિકા વિતથં કેશમશકમક્ષિકાદિરૂપં પશ્યન્તો વિતિમિરોપદેશેનાપિ ન શક્નુવન્તિ કેશાનાં યથાવદવસ્થિતં સ્વરૂપમદર્શનન્યાયેન અધિગન્તવ્યમતૈમિરિકા ઇવાધિગન્તુમ્, કિં તર્હિ અતૈમિરિકોપદેશાન્મિથ્યૈતદિત્યેતાવન્માત્રકમેવ પ્રતિપદ્યન્તે । યદા તુ તિમિરોપઘાત્યવિપરીતશૂન્યતાદર્શનાઞ્જનાઞ્જિતબુદ્ધિનયનાઃ સન્તઃ સમુત્પન્નતત્ત્વજ્ઞાના ભવન્તિ, તદા તત્ તત્ત્વમનધિગમનયોગેન સ્વયમધિગચ્છન્તીતિ । એવમપરપ્રત્યયં ભાવાનાં યત્ સ્વરૂપં તત્ તત્ત્વમ્ । એતચ્ચ શાન્તસ્વભાવમતૈમિરિકકેશાદર્શનવત્ સ્વભાવવિરહિતમિત્યર્થઃ । અત એવ તત્ પ્રપઞ્ચૈરપ્રપઞ્ચિતમ્। પ્રપઞ્ચો હિ વાક્, પ્રપઞ્ચયતિ અર્થાનિતિ કૃત્વા । પ્રપઞ્ચૈરપ્રપઞ્ચિતં વાગ્ભિરવ્યાહૃતમિત્યર્થઃ ॥
નિર્વિકલ્પં ચ તત્ । વિકલ્પશ્ચિત્તપ્રચારઃ । તદ્રહિતત્વાત્ તત્ તત્ત્વં નિર્વિકલ્પમ્ । યથોક્તં સૂત્રે-
પરમાર્થસત્યં કતમત્? યત્ર જ્ઞાનસ્યાપ્યપ્રચારઃ, કઃ પુનર્વાદો ઽક્ષરાણામિતિ ।
એવં નિર્વિકલ્પમ્ ॥
નાનાર્થો ઽસ્યેતિ નાનાર્થં ભિન્નાર્થમ્, ન નાનાર્થઃ અનાનાર્થમ્, અભિન્નાર્થમિત્યર્થઃ । યથોક્તમાર્યસત્યદ્વયાવતારસૂત્રે-
દેવપુત્ર આહ- કતમઃ પુનર્મઞ્જુશ્રીઃ સમ્યક્પ્રયોગઃ? મઞ્જુશ્રીરાહ- યત્સમા દેવપુત્ર પરમાર્થતસ્તથતા ધર્મધાતુઃ અત્યન્તાજાતિશ્ચ, તત્સમાનિ પરમાર્થતઃ પઞ્ચાનન્તર્યાણિ, યત્સમાનિ પઞ્ચાનન્તર્યાણિ તત્સમાનિ દૃષ્ટિકૃતાનિ, યત્સમાનિ દૃષ્ટિકૃતાનિ તત્સમાઃ પૃથગ્જનધર્માઃ, યત્સમાઃ પૃથગ્જનધર્માઃ તત્સમાઃ શૈક્ષધર્માઃ, યત્સમાઃ શૈક્ષધર્માઃ તત્સમા અશૈક્ષધર્માઃ, યત્સમા અશૈક્ષધર્માઃ તત્સમાઃ સમ્યક્સંબુદ્ધધર્માઃ, યત્સમાઃ સમ્યક્સંબુદ્ધધર્માઃ તત્સમં નિર્વાણમ્, યત્સમં નિર્વાણં તત્સમઃ સંસારઃ, યત્સમઃ સંસારઃ તત્સમઃ પરમાર્થતઃ સંક્લેશઃ, યત્સમઃ પરમાર્થતઃ સંક્લેશઃ તત્સમં પરમાર્થતો વ્યવદાનમ્, યત્સમં પરમાર્થતો વ્યવદાનં તત્સમાઃ પરમાર્થતઃ સર્વધર્માઃ । એવં પરમાર્થતઃ સર્વધર્મસમતાપ્રયુક્તો દેવપુત્ર ભિક્ષુઃ સમ્યક્પ્રયુક્ત ઇત્યુચ્યતે ॥
દેવપુત્ર આહ- કતમયા પુનર્મઞ્જુશ્રીઃ સમતયા યાવત્ પરમાર્થતો યત્સમં વ્યવદાનં તત્સમાઃ સર્વધર્માઃ પરમાર્થત ઇતિ? મઞ્જુશ્રીરાહ- પરમાર્થતઃ સર્વધર્માનુત્પાદસમતયા પરમાર્થતઃ સર્વધર્માત્યન્તાજાતિસમતયા પરમાર્થતઃ સમાઃ સર્વધર્માઃ । તત્ કસ્માદ્ધેતોઃ? પરમાર્થતો નિર્વાણાનાનાકરણા હિ દેવપુત્ર સર્વધર્મા અત્યન્તનિરુત્પાદતામુપાદાય । તદ્યથાપિ નામ દેવપુત્ર યચ્ચ મૃદ્ધાજનસ્યામ્યન્તરમાકાશમ્, યચ્ચ રત્નભાજનસ્યાકાશમ્, આકાશધાતુરેવ એષઃ । તત્ પરમાર્થતો ન કિંચિન્નાનાકરણમ્ । એવમેવ દેવપુત્ર યઃ સંક્લેશઃ, સ પરમાર્થતો ઽત્યન્તાનુત્પાદતા । યદપિ વ્યવદાનં તદપિ પરમાર્થતો ઽત્યન્તાનુત્પાદતા । સંસારો ઽપિ પરમાર્થતો ઽત્યન્તાનુત્પાદતા । યાવન્નિર્વાણમપિ ( પ્પ્_160 ) પરમાર્થતો ઽત્યન્તાનુત્પાદતા । નાત્ર કિંચિત્પરમાર્થતો નાનાકરણમ્ । તત્ કસ્માદ્ધેતોઃ? પરમાર્થતો ઽત્યન્તાનુત્પાદત્વાત્સર્વધર્માણામિતિ ॥
તદેવમનાનાર્થતા તત્ત્વસ્ય લક્ષણં વેદિતવ્યમ્, શૂન્યતૈકરસત્વાત્ । ઉત્તરોત્તરવ્યાખ્યાનં ચાત્ર વેદિતવ્યમ્

એવં તાવદાર્યાણાં જાતિજરામરણસંસારપરિક્ષયાય કૃતકાર્યાણાં તત્ત્વલક્ષણમ્ । લૌકિકં તુ તત્ત્વલક્ષણમધિકૃત્યોચ્યતે-
પ્રતીત્ય યદ્યદ્ભવતિ ન હિ તાવત્તદેવ તત્ ।
ન ચાન્યદપિ તત્તસ્માન્નોચ્છિન્નં નાપિ શાશ્વતમ્

યત્ કારણં પ્રતીત્ય યત્ કાર્યમુત્પદ્યતે, તદ્યથા શાલિબીજં પ્રતીત્ય પૃથિવ્યાદિસામગ્રીં ચ શાલ્યઙ્કુર ઉપજાયતે, ન હિ તાવત્ તદેવ તદિતિ શક્યતે વક્તુમ્ । નૈવ યદેવ બીજં સ એવ અઙ્કુરઃ, જન્યજનકયોરેકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તતશ્ચ પિતાપુત્રયોરપિ એકત્વં સ્યાત્ । અનન્યત્વાચ્ચ અઙ્કુરાવસ્થાયામઙ્કુરવદ્બીજગ્રહણમપિ સ્યાત્, બીજવચ્ચ અઙ્કુરસ્યાપિ ગ્રહણં સ્યાત્ । નિત્યત્વં ચૈવં બીજસ્ય સ્યાત્, અવિનાશાભ્યુપગમાત્ । તતશ્ચ શાશ્વતવાદપ્રસઙ્ગાન્મહાદોષરાશિઃ સ્યાત્ કર્મફલાદ્યભાવપ્રસઙ્ગાત્ । એવં તાવદ્ યદેવ બીજં સ એવ અઙ્કુરઃ ઇતિ ન યુજ્યતે । ન ચ અન્યદપિ તત્તસ્માત્ । નાપિ બીજાદઙ્કુરસ્યાન્યત્વમ્, બીજમન્તરેણાપિ અઙ્કુરોદયપ્રસઙ્ગાત્ ।
યદ્યન્યદન્યદન્યસ્માદન્યસ્માદપ્યૃતે ભવેત્ ।
ઇતિ વચનાદઙ્કુરાવસ્થાનેઽપિ બીજાનુચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ । તતશ્ચ સત્કાર્યવાદદોષઃ સ્યાત્ । યતશ્ચૈવં યત્ કારણં પ્રતીત્ય યત્ કાર્યમુત્પદ્યતે, નૈવ તત્ કારણં કાર્યં ભવતિ, ન ચ તસ્માત્કારણાત્તત્ કાર્યમન્યત્ । તસ્માન્ન કારણમુચ્છિન્નં નાપિ શાશ્વતમિતિ શક્યતે વ્યવસ્થાપયિતુમ્ । યથોક્તમાર્યદેવપાદૈઃ-
યસ્માત્પ્રવર્તતે ભાવસ્તેનોચ્છેદો ન જાયતે ।
યસ્માન્નિવર્તતે ભાવસ્તેન નિત્યો ન જાયતે ॥ ઇતિ ।
ઉક્તં ચ આર્યલલિતવિસ્તરસૂત્રે-
બીજસ્ય સતો યથાઙ્કુરો ન ચ યો બીજ સ ચૈવ અઙ્કુરો ।
ન ચ અન્યુ તતો ન ચૈવ તદેવમનુચ્છેદ અશાશ્વત ધર્મતા ॥
ઇતિ

તદેવં યથોપવર્ણિતેન ન્યાયેન-
અનેકાર્થમનાનાર્થમનુચ્છેદમશાશ્વતમ્ ।
એતત્તલ્લોકનાથાનાં બુદ્ધાનાં શાસનામૃતમ્

મહાકરુણોપાયમહામેઘપટલનિરન્તરાવચ્છાદિતાકાશધાતુપર્યન્તદિઙ્મણ્ડલાનાં રાગાદિક્લેશગણસમુદાચારાતિતીક્ષ્ણતરાદિત્યમણ્ડલોપતાપિતજગજ્જાતિજરામરણદુઃખદહનસંતાપોપશમતત્પરાણાં સતતાવિરતયથાનુરૂપચરિતપ્રતિપક્ષસદ્ધર્મદેશનામૃતધારાપાતૈઃ યથાનુરૂપવિનેયજનકુશલમૂલશસ્યૌષધિફલફુલ્લલતોત્પન્નાતિવૃદ્ધયનુજિધૃક્ષૂણાં સદ્ધર્મામૃતમહાવર્ષવર્ષિણાં સમ્યક્સંબુદ્ધમહાનાગાનામત્રાણાલૌકિકત્રાણાનામનાથનાથાનાં સકલલોકનાથાનામેતત્ તત્સદ્ધર્મામૃતં સકલત્રૈધાતુકભવદુઃખક્ષયસ્વભાવં યથોપવર્ણિતેન ન્યાયેન એકત્વાન્યત્વરહિતં શાશ્વતોચ્છેદવાદવિગતં ચ વિજ્ઞેયમ્ । એતદ્ધર્મતત્ત્વામૃતપ્રતિપન્નાનાં શ્રાવકાણાં શ્રુતચિન્તાભાવનાક્રમાત્ પ્રવર્તમાનાનાં શીલસમાધિપ્રજ્ઞાત્મકસ્કન્ધત્રયામૃતરસસ્ય ઉપયોગાન્નિયતમેવ જરામરણક્ષયસ્વભાવનિર્વાણાધિગમો ભવતિ । અથાપિ કથંચિદિહ અપરિપક્વકુશલમૂલતયા શ્રુત્વાપ્યેતત્ સદ્ધર્મામૃતમ્, દૃષ્ટ એવ ધર્મે ન મોક્ષમાસાદયન્તિ, તથાપિ જન્માન્તરે ઽપિ અવશ્યમેષાં પૂર્વહેતુબલાદેવ નિયતા સિદ્ધિઃ સંપદ્યતે । યથોક્તં શતકે-
ઇહ યદ્યપિ તત્ત્વજ્ઞો નિર્વાણં નાધિગચ્છતિ ।
પ્રાપ્નોત્યયત્નતો ઽવશ્યં પુનર્જન્મનિ કર્મવત્ ॥
ઇતિ

અથાપિ કથંચિત્-
સંબુદ્ધાનામનુત્પાદે શ્રાવકાણાં પુનઃ ક્ષયે ।
સતિ, આર્યમાર્ગોપદેશકકલ્યાણમિત્રપ્રત્યયવૈકલ્યાત્ ન સ્યાદ્ ધર્મતત્ત્વામૃતાધિગમઃ, તથાપિ પૂર્વજન્માન્તરધર્મતત્ત્વશ્રવણહેતુબલાદેવ ઐહલૌકિકોપદેશનિરપેક્ષાણામપિ પ્રવિવેકસેવામાત્રોપનતપ્રત્યયાનાં સ્વાયંભુવં-
જ્ઞાનં પ્રત્યેકબુદ્ધાનામસંસર્ગાત્પ્રવર્તતે