Prasannapada · અધ્યાય 47

તત્ર ક્લેશા રાગાદયઃ, ક્લિશ્નન્તિ સત્ત્વચિત્તસંતાનાનીતિ કૃત્વા । કર્માણિ કુશલાકુશલાનેઞ્જ્યાનિ । દેહાઃ શરીરાણિ । કર્તારઃ આત્માનઃ । ફલાનિ વિપાકાધિપત્યનિષ્યન્દાદીનિ । ત એતે ક્લેશાદયો ઽર્થાઃ ગન્ધર્વનગરાદિવન્નિઃસ્વભાવાઃ વેદિતવ્યાઃ । તસ્માન્માધ્યમિકાનામેવ ભાવાનાં સ્વભાવાનભ્યુપગમાચ્છાશ્વતોચ્છેદદર્શનદ્વયપ્રસઙ્ગો નાસ્તીતિ વિજ્ઞેયમ્ ॥
અત્ર ચ કર્મફલસંબન્ધવિચારે કુચોદ્યશેષાક્ષેપપરિહારો મધ્યમકાવતારાદ્વિસ્તરેણાવસેયઃ ॥
યથોક્તમાર્યરત્નકૂટસૂત્રે-
પઞ્ચ ચ ભિક્ષુશતાનિ ધ્યાનલાભીનિ ઉત્થાયાસનેભ્યઃ પ્રક્રાન્તાનિ ઇમાં ગમ્ભીરાં ધર્મદેશનામનવબુધ્યમાનાનિ અનવતરન્તિ અનવગાહમાનાનિ અનધિમુચ્યમાનાનિ । ભગવાનાહ- તથા હ્યેતે કાશ્યપ ભિક્ષવઃ આભિમાનિકાઃ ઇમામનાસ્રવાં શીલવિશુદ્ધિં નાવતરન્તિ નાવગાહન્તે નાધિમુચ્યન્તે ઉત્ત્રસ્યન્તિ સંત્રસ્યન્તિ સંત્રાસમાપદ્યન્તે । ગમ્ભીરઃ કાશ્યપ ગાથાભિનિર્હારો ગમ્ભીરા ચ બુદ્ધાનાં ભગવતાં બોધિઃ । સા ન શક્યા અનવરોપિતકુશલમૂલૈઃ સત્ત્વૈઃ પાપમિત્રપરિગૃહીતૈરનધિમુક્તિબહુલૈરધિમોક્તુમ્ । અપિ ચ । એતાનિ કાશ્યપ પઞ્ચ ભિક્ષુશતાનિ કાશ્યપસ્ય તથાગતસ્ય પ્રવચને ઽન્યતીર્થિકશ્રાવકા અભૂવન્ । તૈરેવ તસ્ય કાશ્યપસ્ય તથાગતસ્યાન્તિકાદુપાલમ્ભાભિપ્રાયૈરેષા ધર્મદેશના શ્રુતા । શ્રુત્વા ચ એકચિત્તપ્રસાદો લબ્ધઃ । એવંતૈર્વાગ્ ભાષિતા- આશ્ચર્યં યાવત્ મધુરપ્રિયમાણી કાશ્યપસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઇતિ । ત એતેનૈકચિત્તપ્રસાદેન પ્રતિલબ્ધેન કાલગતાઃ ત્રાયસ્ત્રિંશેષુ દેવેષૂપપન્નાઃ । તે તતશ્ચ્યુતાઃ સમાનાઃ ઇહોપપન્નાઃ । તેનૈવ ચ હેતુના ઇહ મમ શાસને પ્રવ્રજિતાઃ । તાન્યેતાનિ કાશ્યપ પઞ્ચ ભિક્ષુશતાનિ દૃષ્ટિપ્રસ્કન્ધાનિ ઇમાં ગમ્ભીરાં ધર્મદેશનાં નાવતરન્તિ નાવગાહન્તે નાધિમુચ્યન્તે ઉત્ત્રસ્યન્તિ સંત્રસ્યન્તિ સંત્રાસમાપદ્યન્તે કૃતં પુનરેષામનયા ધર્મદેશનયા પરિકર્મ । ન ભૂયો દુર્ગતિવિનિપાતં ગમિષ્યન્તિ । એભિરેવ ચ સ્કન્ધૈઃ પરિનિર્વાસ્યન્તિ ॥
અથ ખલુ ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમામન્ત્રયતે સ્મ- ગચ્છ સુભૂતે, એતાન્ ભિક્ષૂન્ સંજ્ઞપથ । સુભૂતિરાહ- ભગવત એવ તાવદેતે ભાષિતં વિલોમયન્તિ, કઃ પુનર્વાદો મમ? અથ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયાં યેન માર્ગેણૈતે ભિક્ષાવો ગચ્છન્તિ સ્મ, તસ્મિન્ માર્ગે દ્રૌ ભિક્ષૂ નિર્મિમીતે સ્મ । અથ તાનિ પઞ્ચ ભિક્ષુશતાનિ યેન માર્ગેણ તૌ દ્વૌ ભિક્ષૂ નિર્મિતકૌ તેનોપસંક્રામન્તિ સ્મ । ઉપસંક્રમ્ય એતદવોચન્- કુત્ર આયુષ્મન્તૌ ગમિષ્યથઃ? તાવવોચતામ્- ગમિષ્યાવ આવામરણ્યાયતનેષુ । તત્ર ધ્યાનસુખસંસ્પર્શવિહારૈર્વિહરિષ્યાવઃ ॥ ..... તાન્યપિ પઞ્ચ ભિક્ષુશતાન્યેતદવોચન્- વયમપ્યાયુષ્મન્તૌ ભગવતો ધર્મદેશનાં નાવતરામો નાવગાહામહે નાધિમુચ્યામહે ઉત્ત્રસ્યામઃ સંત્રસ્યામઃ સંત્રાસમાપદ્યામહે । તેન વયમરણ્યાયતનેષુ ધ્યાનસુખસંસ્પર્શવિહારૈર્વિહરિષ્યામ ઇતિ । નિર્મિતકાવવોચતામ્- તેન હિ આયુષ્મન્તઃ સંગાસ્યામો ન વિવદિષ્યામઃ । અવિવાદપરમો હિ શ્રમણધર્મઃ । યદિદમાયુષ્મન્ત ઉચ્યતે પરિનિર્વાણમિતિ, કતમઃ સ ધર્મો યઃ પરિનિર્વાસ્યતિ? કશ્ચિત્પુનરત્ર કાયઃ આત્મા વા સત્ત્વો વા જીવો વા જન્તુર્વા પોષો વા પુરુષો વા પુદ્ગલો વા મનુજો વા માનવો વ, યઃ પરિનિર્વાસ્યતિ? કસ્ય વા ક્ષયાત્ પરિનિર્વાણમ્? તે ઽવોચન્ રાગદ્વેષમોહક્ષયાત્ પરિનિર્વાણમ્ । નિર્મિતકાવવોચતામ્- કિં પુનરાયુષ્મતાં સંવિદ્યન્તે રાગદ્વેષમોહા યાન્ ક્ષયિષ્યથ? તે ઽવોચન્- ન તે અધ્યાત્મં ન બહિર્ધા નોભયમન્તરેણોપલભ્યન્તે, નાપિ તે અપરિકલ્પિતા ઉત્પદ્યન્તે .... ।
ઇત્યાચાર્યચન્દ્રકીર્તિપાદોપરચિતાયાં પ્રસન્નપદાયાં મધ્યમકવૃત્તૌ કર્મફલપરીક્ષા નામ સપ્તદશમં પ્રકરણમ્ ॥
18
આત્મપરીક્ષા અષ્ટાદશમં પ્રકરણમ્ ।
અત્રાહ- યદિ ક્લેશાઃ કર્માણિ ચ દેહાશ્ચ કર્તારશ્ચ ફલાનિ ચ સર્વમેતન્ન તત્ત્વમ્, કેવલંતુ ગન્ધર્વનગરાદિવદત્તત્વમેવ સત્ તત્ત્વાકારેણ પ્રતિભાસતે બાલાનામ્, કિં પુનરત્ર તત્ત્વમ્, કથં વા તત્ત્વસ્યાવતારઃ ઇતિ? ઉચ્યતે । આધ્યાત્મિકબાહ્યાશેષવસ્ત્વનુપલમ્ભેન અધ્યાત્મં બહિશ્ચ યઃ સર્વથા અહંકારમમકારપરિક્ષયઃ, ઇદમત્ર તત્ત્વમ્ । તત્ત્વાવતારઃ પુનઃ-
સત્કાયદૃષ્ટિપ્રભવાનશેષાન્ ક્લેશાંશ્ચ દોષાંશ્ચ ધિયા વિપશ્યન્ ।
આત્માનમસ્યા વિષયં ચ બુદ્ધા યોગી કરોત્યાત્મનિષેધમેવ ॥
ઇત્યાદિના મધ્યમકાવતારાદ્વિસ્તરેણાવસેયઃ । કાયદૃષ્ટિમૂલકમેવ સંસારમનુપશ્યન્ આત્માનુપલમ્ભાચ્ચ સત્કાયદૃષ્ટિપ્રહાણં તત્પ્રહાણાચ્ચ સર્વક્લેશવ્યાવૃત્તિં સમનુપશ્યન્ પ્રથમતરમાત્માનમેવોપપરીક્ષતે, કો ઽયમાત્મા નામેતિ, યો ઽહંકારવિષયઃ । સ ચાયમહંકારસ્ય વિષયઃ પરિકલ્પ્યમાનઃ સ્કન્ધસ્વભાવો વા ભવેત્સ્કન્ધવ્યતિરિક્તો વા? આધારાધેયતદ્વત્પક્ષાણામપિ એકત્વાન્યત્વપક્ષે એવ અન્તર્ભાવાત્ સંક્ષેપેણૈવ ચ વિવક્ષિતત્વાદેકત્વાન્યત્વપક્ષદ્વયપ્રતિષેધેનૈવ આત્મનિષેધમારબ્ધુકામ આચાર્ય આહ-
આત્મા સ્કન્ધા યદિ ભવેદુદયવ્યયભાગ્ભવેત્ ।
સ્કન્ધેભ્યો ઽન્યો યદિ ભવેદ્ભવેદસ્કન્ધલક્ષણઃ

કિમર્થ પુનરન્યત્ર તથાગતપરીક્ષાયામગ્નીન્ધનપરીક્ષાયાં ચ પઞ્ચ પઞ્ચ પક્ષા ઉપન્યસ્તાઃ, ઇહ તુ પુનઃ પક્ષદ્વયમેવેતિ? ઉચ્યતે । યેનૈવ તત્ર પ્રકરણદ્વયે પઞ્ચ પઞ્ચ પક્ષા નિર્દિષ્ટાઃ, અત એવ અન્યત્ર નિર્દિષ્ટત્વાન્ન પુનરિહ નિર્દિશ્યન્તે । સંક્ષેપેણ તુ પક્ષદ્વયમુપન્યસ્યતે ઇતિ ॥
તત્ર યદિ સ્કન્ધા આત્મેતિ પરિકલ્પ્યતે, તદા ઉદયવ્યયભાગ્ ઉત્પાદી ચ વિનાશી ચ આત્મા પ્રાપ્નોતિ, સ્કન્ધાનામુદયવ્યયભાક્ત્વાત્ । ન ચૈવમિષ્યતે, આત્માનેક[ત્વ]દોષપ્રસઙ્ગાત્ વક્ષ્યતિ હિ-
નાપ્યભૂત્વા સમુત્પન્નો દોષો હ્યત્ર પ્રસજ્યતે ।
કૃતકો વા ભવેદાત્મા સંભૂતો વાપ્યહેતુકઃ ॥ ઇતિ ।
તથા-
ન ચોપાદાનમેવાત્મા વ્યેતિ તત્સમુદેતિ ચ ।
કથં હિ નામોપાદાનમુપાદાતા ભવિષ્યતિ ॥ ઇતિ ।
કિં ચ-
સ્કન્ધા આત્મા ચેદતસ્તદ્બહુત્વાત્ આત્માનઃ સ્યુસ્તે ઽપિ ભૂયાંસ એવ ।
દ્રવ્યં ચાત્મા પ્રાપ્નુયાત્તાદૃશશ્ચ દ્રવ્યે વૃત્તૌ વૈપરીત્યે ચ ન સ્યાત્ ॥
આત્મોચ્છેદો નિર્વૃતૌ સ્યાદવશ્યં નાશોત્પાદૌ નિર્વૃતેઃ પ્રાક્ ક્ષણેષુ ।
કર્તુર્નાશાત્તત્ફલાભાવ એવ ભુઞ્જીતાન્યેનાર્જિતં કર્મ ચાન્યઃ ॥
ઇત્યાદિના મધ્યમકાવતારે વિસ્તરેણ વિહિતવિચારાદપિ પક્ષો બોદ્ધવ્ય ઇતિ નેહ પુનર્વિસ્તરપ્રપઞ્ચ આરભ્યતે ॥
એવં તાવત્ સ્કન્ધા આત્મા ન ભવતિ । સ્કન્ધવ્યતિરિક્તો ઽપિ ન યુજ્યતે । યદિ હિ સ્કન્ધેભ્યો ઽન્ય આત્મા ભવેત્, અસ્કન્ધલક્ષણો ભવેત્ । યથા હિ ગોરન્યો ઽશ્વઃ ન ગોલક્ષણે ભવતિ, એવમાત્માપિ સ્કન્ધવ્યતિરિક્તઃ પરિકલ્પ્યમાનઃ અસ્કન્ધલક્ષણો ભવેત્ । તત્ર સ્કન્ધાઃ સંસ્કૃતત્વાદ્ હેતુપ્રત્યયસંભૂતા ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગલક્ષણાઃ । તત્ર અસ્કન્ધલક્ષણ આત્મા ભવન્ ભવન્મતેન ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગલક્ષણાયુક્તઃ સ્યાત્ । યશ્ચૈવં ભવતિ, સઃ અવિદ્યમાનત્વાદસંસ્કૃતત્વાદ્વા ખપુષ્પવન્નિર્વાણબદ્વા નૈવ આત્મવ્યપદેશં પ્રતિલભતે, નાપ્યહંકારવિષયત્વેન યુજ્યતે, ઇતિ સ્કન્ધવ્યતિરિક્તો ઽપ્યાત્મા ન યુજ્યતે ॥
અથવા । અયમન્યો ઽર્થઃ- યદિ આત્મા સ્કન્ધવ્યતિરિક્તઃ સ્યાત્, સઃ અસ્કન્ધલક્ષણ સ્યાત્ । રૂપણાનુભવનિમિત્તોદ્ગહણાભિસંસ્કરણવિષયપ્રતિવિજ્ઞપ્તિલક્ષણાઃ પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ । આત્મા ચ રૂપાદિવ વિજ્ઞાનં સ્કન્ધેભ્યો વ્યતિરિક્ત ઇષ્યમાણઃ પૃથગ્લક્ષણસિદ્ધઃ સ્યાત્, પૃથગ્લક્ષણસિદ્ધશ્ચ ગૃહ્યેત રૂપાદિવ ચિત્તમ્। ન ચ ગૃહ્યતે । તસ્માત્ સ્કન્ધવ્યતિરિક્તો ઽપિ નાસ્તિ ॥
નનુ ચ તીર્થિકાઃ સ્કન્ધેભ્યો વ્યતિરિક્તમાત્માનં પ્રતિપન્ના ભિન્નલક્ષણમાચક્ષતે, તસ્માત્તેષામબાધક એવાયં વિધિરિતિ । યથા ચ તીર્થિકા આત્મનો ભિન્નલક્ષણમાચક્ષતે તથોક્તં મધ્યમકાવતારે-
આત્મા તીર્થ્યૈઃ કલ્પ્યતે નિત્યરૂપો ઽકર્તા ભોક્તા નિર્ગુણો નિષ્ક્રિયશ્ચ ।
કંચિત્કંચિદ્વેદમાશ્રિત્ય તસ્ય ભેદં યાતા પ્રક્રિયા તીર્થિકાનામ્ ॥
ઇત્યનેન । ઉચ્યતે । સત્યં બ્રુવન્તિ તીર્થિકાઃ સ્કન્ધવ્યતિરિક્તસ્ય લક્ષણમ્, ન પુનસ્તે સ્વરૂપત આત્માનમુપલભ્ય તસ્ય લક્ષણમાચક્ષતે, કિં તર્હિ યથાવદુપાદાયપ્રજ્ઞપ્ત્યનવગમેન નામમાત્રકમેવાત્માનં ત્રાસાદપ્રતિપદ્યમાનાઃ સંવૃતિસત્યાદપિ પરિભ્રષ્ટા મિથ્યાકલ્પનયૈવ કેવલમનુમાનાભાસમાત્રવિપ્રલબ્ધાઃ સન્તઃ મોહાત્ પરિકલ્પયન્તિ આત્માનમ્, તસ્ય ચ લક્ષણમાચક્ષતે । તેષાં ચ કર્મકારકપરીક્ષાદિષુ આત્મોપાદાનયોઃ પરસ્પરાપેક્ષિકીં સિદ્ધિં બ્રુવતા સંવૃત્યાપિ પ્રતિષેધો વિહિત એવ । ઉક્તં ચ-
યથાદર્શમુપાદાય સ્વમુખપ્રતિબિમ્બકમ્ ।
દૃશ્યતે નામ તચ્ચૈવ ન કિંચિદપિ તત્ત્વતઃ ॥
અહંકારસ્તથા સ્કન્ધાનુપાદાયોપલભ્યતે ।
ન ચ કશ્ચિત્સ તત્ત્વેન સ્વમુખપ્રતિબિમ્બવત્ ॥
યથાદર્શમનાદાય સ્વમુખપ્રતિબિમ્બકમ્ ।
ન દૃશ્યતે તથા સ્કન્ધાનનાદાયાહમિત્યપિ ॥
એવંવિધાર્થશ્રવણાદ્ધર્મચક્ષુરવાપ્તવાન્ ।
આર્યાનન્દઃ સ્વયં ચૈવ ભિક્ષુભ્યો ઽભીક્ષ્ણમુક્તવાન્ ॥ ઇતિ ॥
અતો ન પુનસ્તત્પ્રતિપાદનાર્થં યત્ન આરભ્યતે । ઉપાદાય પ્રજ્ઞપ્યમાન એવ અવિદ્યાવિપર્યાસાનુગતાનામાત્માભિનિવેશાસ્પદભૂતો મુમુક્ષુભિર્વિચાર્યતે, યસ્યેદં સ્કન્ધપઞ્ચકમુપાદાનત્વેન પ્રતિભાસતે કિમસૌ સ્કન્ધલક્ષણઃ ઉત અસ્કન્ધલક્ષણઃ ઇતિ । સર્વથા ચ વિચારયન્તો મુમુક્ષવો નૈનમુપલભન્તે ભાવસ્વભાવતઃ । તદા એષામ્-
આત્મન્યસતિ ચાત્મીયં કુત એવ ભવિષ્યતિ ।
આત્માનુપલમ્ભાદાત્મપ્રજ્ઞપ્ત્યુપાદાનં સ્કન્ધપઞ્ચકમાત્મીયમિતિ સુતરાં નોપલભન્તે । યથૈવ હિ દગ્ધે રથે તદઙ્ગાન્યપિ દગ્ધત્વાન્નોપલભ્યન્તે, એવં યોગિનો યદૈવ આત્મનૈરાત્મ્યં પ્રતિપદ્યન્તે, તદૈવ આત્મીયસ્કન્ધવસ્તુનૈરાત્મ્યમપિ નિયતં પ્રતિપદ્યન્તે । યથોક્તં રત્નાવલ્યામ્-
અહંકારોદ્ભવાઃ સ્કન્ધાઃ સો ઽહંકારો ઽનૃતો ઽર્થતઃ ।
બીજં યસ્યાનૃતં તસ્ય પ્રરોહઃ સત્યતઃ કુતઃ ॥
સ્કન્ધાનસત્યાન્ દૃષ્ટ્વૈવમહંકારઃ પ્રહીયતે ।
અહંકારપ્રહાણાચ્ચ ન પુનઃ સ્કન્ધસંભવઃ ॥ ઇતિ ॥
યથૈવ હિ ગ્રીષ્મે મધ્યાહ્નકાલાવસાનમાસાદિતસ્ય વિધનનભોમધ્યદેશમાચિક્રંસોરીષત્પરિભ્રમ્યમાનપટુતરહુતભુગ્વિતતસ્ફુલિઙ્ગાનિવ વિરૂક્ષતરમહીમણ્ડલોત્તાપનપરાન્ પ્રદીપ્તકિરણસ્ય કિરણાન્ પ્રતીત્ય વિરૂક્ષતરમવનિદેશં ચાસાદ્ય વિપરીતં ચ દર્શનમપેક્ષ્ય સલિલાકારા મરીચય ઉપલભ્યમાના વિદૂરદેશાવસ્થિતાનાં જન્મવતામતિપ્રસન્નાભિનીલજલાકારં પ્રત્યયમાદધતિ ( પ્પ્_148 ) ન તુ તત્સમીપગતાનામ્, એવમિહાપિ યથાવસ્થિતાત્માત્મીયપદાર્થતત્ત્વદર્શનવિદૂરદેશાન્તરસ્થિતાનાં સંસારાધ્વનિ વર્તમાનાનામવિદ્યાવિપર્યાસાનુગમાન્મૃષાર્થ એવ સ્કન્ધસમારોપઃ સત્યતઃ પ્રતિભાસમાનઃ પદાર્થતત્ત્વદર્શનસમીપસ્થાનાં ન પ્રતિભાસતે । યથોક્તમાચાર્યપાદૈઃ-
દૂરાદાલોકિતં રૂપમાસન્નૈર્દૃશ્યતે સ્ફુટમ્ ।
મરીચિર્યદિ વારિ સ્યાદાસન્નૈઃ કિં ન ગૃહ્યતે ॥
દૂરીભૂતૈર્યથાભૂતો લોકો ઽયં દૃશ્યતે યથા ।
ન દૃશ્યતે તદાસન્નૈરાનિમિત્તો મરીચિવત્ ॥
મરીચિસ્તોયસદૃશી યથા નામ્ભોન ચાર્થતઃ ।
સ્કન્ધાસ્તથાત્મસદૃશા નાત્માનો નાપિ તે ઽર્થતઃ ॥ ઇતિ ॥
અત એવ ચ આત્માત્મીયાનુપલમ્ભાત્પરમાર્થદર્શનસમીપસ્થો યોગી નિયતં ભવતિ-
નિર્મમો નિરહંકારઃ શમાદાત્માત્મનીનયોઃ