Pramāṇavārttikaṭīkā · Chapter 42

/ .. cetanānāṃ pratyakṣatvād abhyudayahetutā / tadātmabhūtā pratyakṣaiva tat kuta iyaṃ bhrāntir ity āha / pratyakṣe 'py artha ityādi / pratyakṣe 'py arthe viparyasta ity anena saṃbandhaḥ / apavadetāpi pratikṣiped api /
v1 /// .t. ity āhātatphaletyādi / atatphalā anabhyudayaphalā ye dṛṣṭās cetanāviśeṣāḥ / avyākṛtāḥ / taiḥ sādharmyāt* sādharmyam eva katham iti ced āha / phalasyānantaryābhāvād iti yā anyā atatphalāś cetanāḥ yāś ca tatphalāḥ / ubhayatra tatphalasyānantaryaṃ na dṛśyate / na tāvateti phalasyānantaryada /

/ .. t kālāntareṇottarottarāvasthāpariṇāmalakṣaṇena vyavahitānāṃ phalānāṃ darśanāt* mūṣikā cālarkaś ceti dvandvaḥ / alarka unmattaḥ śvā / mūṣikālarkayor daṃśakṛtaṃ yadviṣaṃ tasmāt pūrvam adṛṣṭvā vikārāt kālāntareṇa mūrcchādilakṣaṇasya vikārasya darśanāt* mūṣikāviṣādau paścād vikāradarśanād yuktaṃ tatphalasāmarthyānumān. /

/ satvam eva nyāyyam ity āha / tad ityādi / tatra danādicetanābhya āyatyāṃ phalabhāve virodhābhāvād bādhakapramāṇābhāvāt* atra phaladānasāmarthyābhāve sādhye 'nupalabdhimātram apramāṇaṃ yadi bādhakaṃ pramāṇaṃ nāstīty apratikṣepo bhāve 'stitve kiṃ pramāṇaṃ naivāsti pramāṇaṃ ataḥ sattāniścayo 'pi na yukta iti satyam ata eva bādhakasā /

/ .. .. .. iti viraktacittasarvajñatve bhaved vā pramāṇam ity apratikṣepaḥ / tac ca saṃbhavat pramāṇaṃ dvitīye paricchede 'bhidhāyiṣyate / syād etad yadi hiṃsāviraticetanānām abhyudayahetutālakṣaṇaḥ svabhāvo 'sti tadā tāsu gṛhyamāṇāsu so 'pi gṛhyeta na ca gṛhyate / na ca yasmin gṛhyamāṇe ya .. gṛhyate / sa tasya svabhāv. /

/ dṛśyate tato 'rthakriyāyā akaraṇād asatvam ity etad bādhakaṃ bhaviṣyatīty āha tad atretyādi / tad iti vākyopanyāse / atreti nirdhāraṇe eṣu prakrānteṣu viprakṛṣṭeṣu artheṣu madhye keṣāṃcid arthānāṃ svabhāvānāṃ veti .. .. .i .. .. .. ..ḥ / tathāpi .. /

/ .. tavābhāvāt tadviṣayasyānubhavasya yathāgṛhītasvarūpaniścayotpādanasāmarthyābhāvāt* keṣāṃcid arthānāṃ svabhāvādiviprakṛṣṭānāṃ kāryaṃ jñāpakaṃ tasyābhāvād bhavej jñāpakāsiddhiḥ / kāryasyaiva kasmād abhāva ity āha / kāraṇānām ityādi / na hi kāra .. + + + + mātma .. /

/ arvāgdarśanāviṣayabhūtāyāḥ kāraṇāt* / neyateti yathoktajñāpakābhāvamātreṇa / tadabhāva ity atīndriyānāṃ devatāviśeṣādīnāṃ svabhāvaviśeṣāṇāṃ .. .. .. .. .. .. .. .. .. bhāvaḥ / pratyakṣānumānani .. .i .. .. .. /