પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 42

। .. ચેતનાનાં પ્રત્યક્ષત્વાદ્ અભ્યુદયહેતુતા । તદાત્મભૂતા પ્રત્યક્ષૈવ તત્ કુત ઇયં ભ્રાન્તિર્ ઇત્ય્ આહ । પ્રત્યક્ષે ઽપ્ય્ અર્થ ઇત્યાદિ । પ્રત્યક્ષે ઽપ્ય્ અર્થે વિપર્યસ્ત ઇત્ય્ અનેન સંબન્ધઃ । અપવદેતાપિ પ્રતિક્ષિપેદ્ અપિ ।
વ્1 ॥। .ત્. ઇત્ય્ આહાતત્ફલેત્યાદિ । અતત્ફલા અનભ્યુદયફલા યે દૃષ્ટાસ્ ચેતનાવિશેષાઃ । અવ્યાકૃતાઃ । તૈઃ સાધર્મ્યાત્* સાધર્મ્યમ્ એવ કથમ્ ઇતિ ચેદ્ આહ । ફલસ્યાનન્તર્યાભાવાદ્ ઇતિ યા અન્યા અતત્ફલાશ્ ચેતનાઃ યાશ્ ચ તત્ફલાઃ । ઉભયત્ર તત્ફલસ્યાનન્તર્યં ન દૃશ્યતે । ન તાવતેતિ ફલસ્યાનન્તર્યદ ।

। .. ત્ કાલાન્તરેણોત્તરોત્તરાવસ્થાપરિણામલક્ષણેન વ્યવહિતાનાં ફલાનાં દર્શનાત્* મૂષિકા ચાલર્કશ્ ચેતિ દ્વન્દ્વઃ । અલર્ક ઉન્મત્તઃ શ્વા । મૂષિકાલર્કયોર્ દંશકૃતં યદ્વિષં તસ્માત્ પૂર્વમ્ અદૃષ્ટ્વા વિકારાત્ કાલાન્તરેણ મૂર્ચ્છાદિલક્ષણસ્ય વિકારસ્ય દર્શનાત્* મૂષિકાવિષાદૌ પશ્ચાદ્ વિકારદર્શનાદ્ યુક્તં તત્ફલસામર્થ્યાનુમાન્. ।

। સત્વમ્ એવ ન્યાય્યમ્ ઇત્ય્ આહ । તદ્ ઇત્યાદિ । તત્ર દનાદિચેતનાભ્ય આયત્યાં ફલભાવે વિરોધાભાવાદ્ બાધકપ્રમાણાભાવાત્* અત્ર ફલદાનસામર્થ્યાભાવે સાધ્યે ઽનુપલબ્ધિમાત્રમ્ અપ્રમાણં યદિ બાધકં પ્રમાણં નાસ્તીત્ય્ અપ્રતિક્ષેપો ભાવે ઽસ્તિત્વે કિં પ્રમાણં નૈવાસ્તિ પ્રમાણં અતઃ સત્તાનિશ્ચયો ઽપિ ન યુક્ત ઇતિ સત્યમ્ અત એવ બાધકસા ।

। .. .. .. ઇતિ વિરક્તચિત્તસર્વજ્ઞત્વે ભવેદ્ વા પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ અપ્રતિક્ષેપઃ । તચ્ ચ સંભવત્ પ્રમાણં દ્વિતીયે પરિચ્છેદે ઽભિધાયિષ્યતે । સ્યાદ્ એતદ્ યદિ હિંસાવિરતિચેતનાનામ્ અભ્યુદયહેતુતાલક્ષણઃ સ્વભાવો ઽસ્તિ તદા તાસુ ગૃહ્યમાણાસુ સો ઽપિ ગૃહ્યેત ન ચ ગૃહ્યતે । ન ચ યસ્મિન્ ગૃહ્યમાણે ય .. ગૃહ્યતે । સ તસ્ય સ્વભાવ્. ।

। દૃશ્યતે તતો ઽર્થક્રિયાયા અકરણાદ્ અસત્વમ્ ઇત્ય્ એતદ્ બાધકં ભવિષ્યતીત્ય્ આહ તદ્ અત્રેત્યાદિ । તદ્ ઇતિ વાક્યોપન્યાસે । અત્રેતિ નિર્ધારણે એષુ પ્રક્રાન્તેષુ વિપ્રકૃષ્ટેષુ અર્થેષુ મધ્યે કેષાંચિદ્ અર્થાનાં સ્વભાવાનાં વેતિ .. .. .ઇ .. .. .. ..ઃ । તથાપિ .. ।

। .. તવાભાવાત્ તદ્વિષયસ્યાનુભવસ્ય યથાગૃહીતસ્વરૂપનિશ્ચયોત્પાદનસામર્થ્યાભાવાત્* કેષાંચિદ્ અર્થાનાં સ્વભાવાદિવિપ્રકૃષ્ટાનાં કાર્યં જ્ઞાપકં તસ્યાભાવાદ્ ભવેજ્ જ્ઞાપકાસિદ્ધિઃ । કાર્યસ્યૈવ કસ્માદ્ અભાવ ઇત્ય્ આહ । કારણાનામ્ ઇત્યાદિ । ન હિ કાર .. + + + + માત્મ .. ।

। અર્વાગ્દર્શનાવિષયભૂતાયાઃ કારણાત્* । નેયતેતિ યથોક્તજ્ઞાપકાભાવમાત્રેણ । તદભાવ ઇત્ય્ અતીન્દ્રિયાનાં દેવતાવિશેષાદીનાં સ્વભાવવિશેષાણાં .. .. .. .. .. .. .. .. .. ભાવઃ । પ્રત્યક્ષાનુમાનનિ .. .ઇ .. .. .. ।