Pramāṇavārttikaṭīkā · Chapter 16

/ cid āsattiviprakarṣābhāvāt* / sarvatra sarvavikalpahetutvaṃ syād iti / na hy animittaṃ bhavad ity atra bāhyanimittābhāvād animittam iti draṣṭavyaṃ / nānimitta iti sāddhāntavādī / aviśiṣṭanimitte na bhavata ity arthaḥ / ata evāha / vāsanāviśeṣanimittatvād iti / yathābhūtadarśanadvārāyātā vāsanā /
8 /// ..ṃ / vikalpaṃ janayati na sarvatreti / samudāyārthaḥ tathābhūtam iti / anvayirūpaṃ na cāsati / tasminn anvayini bāhye nimitte iti siddhāntavādī
v1 /// ata evāha / vāsanāviśeṣanimittatvād iti / yathābhūtadarśanadvārāyātā / vāsanā / sā tatraivādhyavasitatadbhāvaṃ / vikalpaṃ janayati na sarvatreti / samudāyārthaḥ tathābhūtam iti / anvayirūpaṃ na cāsati / tasminn anvayini bāhye nimitte vikalpena na bhavitavyaṃ / bhavitavyam eva etad eva /

/ gavādiṣu / keśamakṣikādiṣu ca yathākramaṃ / abhāveṣu śaśaviṣāṇādiṣu samayavāsanā yathāsvaṃ siddhāntaṃ saṃketavāsanā / tadbalenāropitarūpaviśeṣeṣu pradhānakāryatvādiṣu tathā vikalpotpatteḥ anvayino vikalpasyotpatteḥ na hy eteṣu yathokteṣu bāhyam anvayirūpam asti / svapnati /

/ .i .. te / siddhāntasamāropitasya tu pa + spa .. + + + r yugapad ekatretyādinā pratipāditam evāsatvaṃ / na ca te vikalpāḥ svapnādyupalabdheṣv asatsu vastubhūtānvayirūpam antareṇāpy utpadyanta iti / sarvatrārth. sarvākārā bhavanty api tu pratiniyatā eva / niyamahetuṃ cāha / vibhāgenaivetyādi / tathopalabdhānām /

/ .. .. .. .. .. .. + + m arthānāṃ vibhāgenopalaṃbhaḥ siddhāntāropitānām api / yathāsvaṃ siddhāntaśravaṇakāle śaśaviṣāṇam ityādiṣv api / śaśaviṣāṇaṃ bandhyāsuta iti / vyavahāravyutpattikāle anāditvāc ca vyavahāravāsanāyāḥ / uktaṃ cātretyādi / ekapratyavamarṣākhyajñānādyekārthas. /

/ tvaṃ / dhavādiṣv eva vartate / na gavādiṣv iti / pṛṣṭena pareṇaitad eva vācyam* / bhāvaśaktir eva sā / dhavādīnāṃ yena ta eva vṛkṣatvaṃ prati pratyāsannā na gavādaya iti / tadā tulye bhede yayā pratyāsatyā / bhāvaśaktilakṣaṇayā jātiḥ / kvacit svāśrayābhimate 'rtharāśau / prasarpati /

/ dhyavasāyavaśāt* bhāvānāṃ / an. yo na tu vastubhūta iti atra sāṃkhya āha / na nivṛttim ityādi / bhāvānvayo bhāvānām ekarūpatvaṃ / apara iti vastubhūtas tadā ekasya bījasya yat kāryaṃ / tadanyasya pṛthivyāder na syāt* / kasmāt* / tayor bījapṛthivyor atyantabhedataḥ / yady e /

/ .ādhayati / yo hi tasya bījasyāṃkurajananasvabhāvo na hi so 'nyasya pṛthivyāder asti yo 'sti buddhyāropito vyāvṛttilakṣaṇo na sa janakaḥ / kasmād vyatirekasyānyavyāvṛttilakṣaṇasya niḥsvabhāvatvāt* / tasmād bījasvalakṣaṇam eva janakaṃ rūpaṃ t. .. .. .. ///
I Pramāṇavārttikaṭīkā
r1 /// t. rekasyānyavyāvṛttilakṣaṇasya niḥsvabhāvatvāt* / tasmād bījasvalakṣaṇam eva janakaṃ rūpaṃ / tad eva vastu / tajjanakaṃ cety aṃkurajanakaṃ svalakṣaṇaṃ / anyatreti pṛthivyādau / aparaṃ pṛthivyādikaṃ /
2 /// + + + + + + + + + + + + + + + + + ḥ .. pṛthivyādis tenāṃkurajananena bījasvabhāvena / tato bījād abhinnaḥ syāt* yadītyādi siddhāntavādī / ātmaikatrāpīti / kāraṇakalāpasya yenābhinnenātmanā janakatvam iṣyate / sa ātmā teṣāṃ kāraṇānāṃ madhya ekatrāpi kāraṇe 'stīti / tenaikena kāryaṃ kṛtam iti .. /

/ .. .. .. .. .. .. kāraṇāntaravaiyarthyam* / naitad asti samuditānāṃ antyāvasthāyām eva / teṣāṃ tādṛśaṃ sāmarthyam* / kṣaṇikānāṃ hetupratyayāyattasannidhitvāt* / parasya tu nityavādinaḥ sadā tadrūpam astīti bhavet kāraṇāntarāṇām ānarthakyaṃ / ata evoktam ekatrāpi so 'sti kāraṇānantaravika .. .. /

/ kasvabhāvatvād ekasya kāryasya kārako .. + + + sa teṣāṃ kāraṇābhimatānām arthānām abhinno janakaḥ svabhāva ekakāraṇasannidhāne 'py asti / tataś ca sarvasyām avasthāyāṃ avaikalyāt kāraṇasya yatra tatrāvasthitaḥ eko 'pi janakaḥ syāt* / etad eva draḍhayann āha / yasmād ityādi / ekasminn api bījādau sannihite nāpaity a .i /

/ .. .. nnasya kāryajananasvabhāvasya bījād arthā + + pṛthivyādau / viśeṣo 'stīti / kiṃ kāraṇaṃ / viśeṣe saty abhedahāneḥ / sa hy abhinno janakābhimataḥ / svabhāvaḥ tatrāpi bīje 'pi kevale 'stīti / naikasya bījasya sthitāv api / tasyety abhinnasya rūpasya janakābhimatasy. /

/ .. .. vasthābhedaḥ / .. .. ṃ sahasthitiniyamābhāvāt .. + + .. .. etac cābhyupagamyoktam anyathā nityād avasthāntaravyatiriktānāṃ viśeṣāṇām api katham apāyaḥ / na ca te janakā iti viśeṣaḥ / kasmān neṣṭā ity āha / sahakāriṇām ityādi / tasmād ekasminn api bījādau sthite / janakasyātmanaḥ sthānāt* / asthāyina iti / viśeṣasya ekasthi /

/ ḥ syān na ca bhavati kāryotpattis tataḥ sāmānye sthite 'pi saha .. .i .. .. .y. .. kasya viśeṣasyāpāye / phalābhāvād viśeṣebhyas tadudbhavas tasya kāryasyodbhavaḥ na sāmānyāt* / tatkāryam aṃkurādikaṃ / kiṃ bhūtam aneketyādi / anekasya sahakāriṇaḥ sādhāraṇaṃ / anekasahakārijanyam ity arthaḥ / ekaviśeṣāpāye 'pīti / sahakāriṇām anyatamabhedāpā .. /

/ śeṣeṣv evānvayavyatirekau kāryasya na tu sāmānye / tad āha / na tv avikala iti / ekaviśeṣasthitāv avikale 'pi abhinne rūpe tatkāryaṃ na bhavati / kāryaṃ hītyādinaitad eva vibhajate / kutaścid bhāva utpādaḥ / sa eva dharmaḥ sa yasyāsti / tat tadbhāvadharmi / kadācid yan na bhavati / tat tasya janakasya vaikalyāt* / na cābhinnasya rūpasya janakābhi .. .. .ya /