પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 16

। ચિદ્ આસત્તિવિપ્રકર્ષાભાવાત્* । સર્વત્ર સર્વવિકલ્પહેતુત્વં સ્યાદ્ ઇતિ । ન હ્ય્ અનિમિત્તં ભવદ્ ઇત્ય્ અત્ર બાહ્યનિમિત્તાભાવાદ્ અનિમિત્તમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યં । નાનિમિત્ત ઇતિ સાદ્ધાન્તવાદી । અવિશિષ્ટનિમિત્તે ન ભવત ઇત્ય્ અર્થઃ । અત એવાહ । વાસનાવિશેષનિમિત્તત્વાદ્ ઇતિ । યથાભૂતદર્શનદ્વારાયાતા વાસના ।
8 ॥। ..ં । વિકલ્પં જનયતિ ન સર્વત્રેતિ । સમુદાયાર્થઃ તથાભૂતમ્ ઇતિ । અન્વયિરૂપં ન ચાસતિ । તસ્મિન્ન્ અન્વયિનિ બાહ્યે નિમિત્તે ઇતિ સિદ્ધાન્તવાદી
વ્1 ॥। અત એવાહ । વાસનાવિશેષનિમિત્તત્વાદ્ ઇતિ । યથાભૂતદર્શનદ્વારાયાતા । વાસના । સા તત્રૈવાધ્યવસિતતદ્ભાવં । વિકલ્પં જનયતિ ન સર્વત્રેતિ । સમુદાયાર્થઃ તથાભૂતમ્ ઇતિ । અન્વયિરૂપં ન ચાસતિ । તસ્મિન્ન્ અન્વયિનિ બાહ્યે નિમિત્તે વિકલ્પેન ન ભવિતવ્યં । ભવિતવ્યમ્ એવ એતદ્ એવ ।

। ગવાદિષુ । કેશમક્ષિકાદિષુ ચ યથાક્રમં । અભાવેષુ શશવિષાણાદિષુ સમયવાસના યથાસ્વં સિદ્ધાન્તં સંકેતવાસના । તદ્બલેનારોપિતરૂપવિશેષેષુ પ્રધાનકાર્યત્વાદિષુ તથા વિકલ્પોત્પત્તેઃ અન્વયિનો વિકલ્પસ્યોત્પત્તેઃ ન હ્ય્ એતેષુ યથોક્તેષુ બાહ્યમ્ અન્વયિરૂપમ્ અસ્તિ । સ્વપ્નતિ ।

। .ઇ .. તે । સિદ્ધાન્તસમારોપિતસ્ય તુ પ + સ્પ .. + + + ર્ યુગપદ્ એકત્રેત્યાદિના પ્રતિપાદિતમ્ એવાસત્વં । ન ચ તે વિકલ્પાઃ સ્વપ્નાદ્યુપલબ્ધેષ્વ્ અસત્સુ વસ્તુભૂતાન્વયિરૂપમ્ અન્તરેણાપ્ય્ ઉત્પદ્યન્ત ઇતિ । સર્વત્રાર્થ્. સર્વાકારા ભવન્ત્ય્ અપિ તુ પ્રતિનિયતા એવ । નિયમહેતું ચાહ । વિભાગેનૈવેત્યાદિ । તથોપલબ્ધાનામ્ ।

। .. .. .. .. .. .. + + મ્ અર્થાનાં વિભાગેનોપલંભઃ સિદ્ધાન્તારોપિતાનામ્ અપિ । યથાસ્વં સિદ્ધાન્તશ્રવણકાલે શશવિષાણમ્ ઇત્યાદિષ્વ્ અપિ । શશવિષાણં બન્ધ્યાસુત ઇતિ । વ્યવહારવ્યુત્પત્તિકાલે અનાદિત્વાચ્ ચ વ્યવહારવાસનાયાઃ । ઉક્તં ચાત્રેત્યાદિ । એકપ્રત્યવમર્ષાખ્યજ્ઞાનાદ્યેકાર્થસ્. ।

। ત્વં । ધવાદિષ્વ્ એવ વર્તતે । ન ગવાદિષ્વ્ ઇતિ । પૃષ્ટેન પરેણૈતદ્ એવ વાચ્યમ્* । ભાવશક્તિર્ એવ સા । ધવાદીનાં યેન ત એવ વૃક્ષત્વં પ્રતિ પ્રત્યાસન્ના ન ગવાદય ઇતિ । તદા તુલ્યે ભેદે યયા પ્રત્યાસત્યા । ભાવશક્તિલક્ષણયા જાતિઃ । ક્વચિત્ સ્વાશ્રયાભિમતે ઽર્થરાશૌ । પ્રસર્પતિ ।

। ધ્યવસાયવશાત્* ભાવાનાં । અન્. યો ન તુ વસ્તુભૂત ઇતિ અત્ર સાંખ્ય આહ । ન નિવૃત્તિમ્ ઇત્યાદિ । ભાવાન્વયો ભાવાનામ્ એકરૂપત્વં । અપર ઇતિ વસ્તુભૂતસ્ તદા એકસ્ય બીજસ્ય યત્ કાર્યં । તદન્યસ્ય પૃથિવ્યાદેર્ ન સ્યાત્* । કસ્માત્* । તયોર્ બીજપૃથિવ્યોર્ અત્યન્તભેદતઃ । યદ્ય્ એ ।

। .આધયતિ । યો હિ તસ્ય બીજસ્યાંકુરજનનસ્વભાવો ન હિ સો ઽન્યસ્ય પૃથિવ્યાદેર્ અસ્તિ યો ઽસ્તિ બુદ્ધ્યારોપિતો વ્યાવૃત્તિલક્ષણો ન સ જનકઃ । કસ્માદ્ વ્યતિરેકસ્યાન્યવ્યાવૃત્તિલક્ષણસ્ય નિઃસ્વભાવત્વાત્* । તસ્માદ્ બીજસ્વલક્ષણમ્ એવ જનકં રૂપં ત્. .. .. .. ॥।
ઇ પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા
ર્1 ॥। ત્. રેકસ્યાન્યવ્યાવૃત્તિલક્ષણસ્ય નિઃસ્વભાવત્વાત્* । તસ્માદ્ બીજસ્વલક્ષણમ્ એવ જનકં રૂપં । તદ્ એવ વસ્તુ । તજ્જનકં ચેત્ય્ અંકુરજનકં સ્વલક્ષણં । અન્યત્રેતિ પૃથિવ્યાદૌ । અપરં પૃથિવ્યાદિકં ।
2 ॥। + + + + + + + + + + + + + + + + + ઃ .. પૃથિવ્યાદિસ્ તેનાંકુરજનનેન બીજસ્વભાવેન । તતો બીજાદ્ અભિન્નઃ સ્યાત્* યદીત્યાદિ સિદ્ધાન્તવાદી । આત્મૈકત્રાપીતિ । કારણકલાપસ્ય યેનાભિન્નેનાત્મના જનકત્વમ્ ઇષ્યતે । સ આત્મા તેષાં કારણાનાં મધ્ય એકત્રાપિ કારણે ઽસ્તીતિ । તેનૈકેન કાર્યં કૃતમ્ ઇતિ .. ।

। .. .. .. .. .. .. કારણાન્તરવૈયર્થ્યમ્* । નૈતદ્ અસ્તિ સમુદિતાનાં અન્ત્યાવસ્થાયામ્ એવ । તેષાં તાદૃશં સામર્થ્યમ્* । ક્ષણિકાનાં હેતુપ્રત્યયાયત્તસન્નિધિત્વાત્* । પરસ્ય તુ નિત્યવાદિનઃ સદા તદ્રૂપમ્ અસ્તીતિ ભવેત્ કારણાન્તરાણામ્ આનર્થક્યં । અત એવોક્તમ્ એકત્રાપિ સો ઽસ્તિ કારણાનન્તરવિક .. .. ।

। કસ્વભાવત્વાદ્ એકસ્ય કાર્યસ્ય કારકો .. + + + સ તેષાં કારણાભિમતાનામ્ અર્થાનામ્ અભિન્નો જનકઃ સ્વભાવ એકકારણસન્નિધાને ઽપ્ય્ અસ્તિ । તતશ્ ચ સર્વસ્યામ્ અવસ્થાયાં અવૈકલ્યાત્ કારણસ્ય યત્ર તત્રાવસ્થિતઃ એકો ઽપિ જનકઃ સ્યાત્* । એતદ્ એવ દ્રઢયન્ન્ આહ । યસ્માદ્ ઇત્યાદિ । એકસ્મિન્ન્ અપિ બીજાદૌ સન્નિહિતે નાપૈત્ય્ અ .ઇ ।

। .. .. ન્નસ્ય કાર્યજનનસ્વભાવસ્ય બીજાદ્ અર્થા + + પૃથિવ્યાદૌ । વિશેષો ઽસ્તીતિ । કિં કારણં । વિશેષે સત્ય્ અભેદહાનેઃ । સ હ્ય્ અભિન્નો જનકાભિમતઃ । સ્વભાવઃ તત્રાપિ બીજે ઽપિ કેવલે ઽસ્તીતિ । નૈકસ્ય બીજસ્ય સ્થિતાવ્ અપિ । તસ્યેત્ય્ અભિન્નસ્ય રૂપસ્ય જનકાભિમતસ્ય્. ।

। .. .. વસ્થાભેદઃ । .. .. ં સહસ્થિતિનિયમાભાવાત્ .. + + .. .. એતચ્ ચાભ્યુપગમ્યોક્તમ્ અન્યથા નિત્યાદ્ અવસ્થાન્તરવ્યતિરિક્તાનાં વિશેષાણામ્ અપિ કથમ્ અપાયઃ । ન ચ તે જનકા ઇતિ વિશેષઃ । કસ્માન્ નેષ્ટા ઇત્ય્ આહ । સહકારિણામ્ ઇત્યાદિ । તસ્માદ્ એકસ્મિન્ન્ અપિ બીજાદૌ સ્થિતે । જનકસ્યાત્મનઃ સ્થાનાત્* । અસ્થાયિન ઇતિ । વિશેષસ્ય એકસ્થિ ।

। ઃ સ્યાન્ ન ચ ભવતિ કાર્યોત્પત્તિસ્ તતઃ સામાન્યે સ્થિતે ઽપિ સહ .. .ઇ .. .. .ય્. .. કસ્ય વિશેષસ્યાપાયે । ફલાભાવાદ્ વિશેષેભ્યસ્ તદુદ્ભવસ્ તસ્ય કાર્યસ્યોદ્ભવઃ ન સામાન્યાત્* । તત્કાર્યમ્ અંકુરાદિકં । કિં ભૂતમ્ અનેકેત્યાદિ । અનેકસ્ય સહકારિણઃ સાધારણં । અનેકસહકારિજન્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એકવિશેષાપાયે ઽપીતિ । સહકારિણામ્ અન્યતમભેદાપા .. ।

। શેષેષ્વ્ એવાન્વયવ્યતિરેકૌ કાર્યસ્ય ન તુ સામાન્યે । તદ્ આહ । ન ત્વ્ અવિકલ ઇતિ । એકવિશેષસ્થિતાવ્ અવિકલે ઽપિ અભિન્ને રૂપે તત્કાર્યં ન ભવતિ । કાર્યં હીત્યાદિનૈતદ્ એવ વિભજતે । કુતશ્ચિદ્ ભાવ ઉત્પાદઃ । સ એવ ધર્મઃ સ યસ્યાસ્તિ । તત્ તદ્ભાવધર્મિ । કદાચિદ્ યન્ ન ભવતિ । તત્ તસ્ય જનકસ્ય વૈકલ્યાત્* । ન ચાભિન્નસ્ય રૂપસ્ય જનકાભિ .. .. .ય ।