प्रमाणवार्त्तिकटीका · अध्याय 16

। चिद् आसत्तिविप्रकर्षाभावात्* । सर्वत्र सर्वविकल्पहेतुत्वं स्याद् इति । न ह्य् अनिमित्तं भवद् इत्य् अत्र बाह्यनिमित्ताभावाद् अनिमित्तम् इति द्रष्टव्यं । नानिमित्त इति साद्धान्तवादी । अविशिष्टनिमित्ते न भवत इत्य् अर्थः । अत एवाह । वासनाविशेषनिमित्तत्वाद् इति । यथाभूतदर्शनद्वारायाता वासना ।
8 ॥। ..ं । विकल्पं जनयति न सर्वत्रेति । समुदायार्थः तथाभूतम् इति । अन्वयिरूपं न चासति । तस्मिन्न् अन्वयिनि बाह्ये निमित्ते इति सिद्धान्तवादी
व्1 ॥। अत एवाह । वासनाविशेषनिमित्तत्वाद् इति । यथाभूतदर्शनद्वारायाता । वासना । सा तत्रैवाध्यवसिततद्भावं । विकल्पं जनयति न सर्वत्रेति । समुदायार्थः तथाभूतम् इति । अन्वयिरूपं न चासति । तस्मिन्न् अन्वयिनि बाह्ये निमित्ते विकल्पेन न भवितव्यं । भवितव्यम् एव एतद् एव ।

। गवादिषु । केशमक्षिकादिषु च यथाक्रमं । अभावेषु शशविषाणादिषु समयवासना यथास्वं सिद्धान्तं संकेतवासना । तद्बलेनारोपितरूपविशेषेषु प्रधानकार्यत्वादिषु तथा विकल्पोत्पत्तेः अन्वयिनो विकल्पस्योत्पत्तेः न ह्य् एतेषु यथोक्तेषु बाह्यम् अन्वयिरूपम् अस्ति । स्वप्नति ।

। .इ .. ते । सिद्धान्तसमारोपितस्य तु प + स्प .. + + + र् युगपद् एकत्रेत्यादिना प्रतिपादितम् एवासत्वं । न च ते विकल्पाः स्वप्नाद्युपलब्धेष्व् असत्सु वस्तुभूतान्वयिरूपम् अन्तरेणाप्य् उत्पद्यन्त इति । सर्वत्रार्थ्. सर्वाकारा भवन्त्य् अपि तु प्रतिनियता एव । नियमहेतुं चाह । विभागेनैवेत्यादि । तथोपलब्धानाम् ।

। .. .. .. .. .. .. + + म् अर्थानां विभागेनोपलंभः सिद्धान्तारोपितानाम् अपि । यथास्वं सिद्धान्तश्रवणकाले शशविषाणम् इत्यादिष्व् अपि । शशविषाणं बन्ध्यासुत इति । व्यवहारव्युत्पत्तिकाले अनादित्वाच् च व्यवहारवासनायाः । उक्तं चात्रेत्यादि । एकप्रत्यवमर्षाख्यज्ञानाद्येकार्थस्. ।

। त्वं । धवादिष्व् एव वर्तते । न गवादिष्व् इति । पृष्टेन परेणैतद् एव वाच्यम्* । भावशक्तिर् एव सा । धवादीनां येन त एव वृक्षत्वं प्रति प्रत्यासन्ना न गवादय इति । तदा तुल्ये भेदे यया प्रत्यासत्या । भावशक्तिलक्षणया जातिः । क्वचित् स्वाश्रयाभिमते ऽर्थराशौ । प्रसर्पति ।

। ध्यवसायवशात्* भावानां । अन्. यो न तु वस्तुभूत इति अत्र सांख्य आह । न निवृत्तिम् इत्यादि । भावान्वयो भावानाम् एकरूपत्वं । अपर इति वस्तुभूतस् तदा एकस्य बीजस्य यत् कार्यं । तदन्यस्य पृथिव्यादेर् न स्यात्* । कस्मात्* । तयोर् बीजपृथिव्योर् अत्यन्तभेदतः । यद्य् ए ।

। .आधयति । यो हि तस्य बीजस्यांकुरजननस्वभावो न हि सो ऽन्यस्य पृथिव्यादेर् अस्ति यो ऽस्ति बुद्ध्यारोपितो व्यावृत्तिलक्षणो न स जनकः । कस्माद् व्यतिरेकस्यान्यव्यावृत्तिलक्षणस्य निःस्वभावत्वात्* । तस्माद् बीजस्वलक्षणम् एव जनकं रूपं त्. .. .. .. ॥।
इ प्रमाणवार्त्तिकटीका
र्1 ॥। त्. रेकस्यान्यव्यावृत्तिलक्षणस्य निःस्वभावत्वात्* । तस्माद् बीजस्वलक्षणम् एव जनकं रूपं । तद् एव वस्तु । तज्जनकं चेत्य् अंकुरजनकं स्वलक्षणं । अन्यत्रेति पृथिव्यादौ । अपरं पृथिव्यादिकं ।
2 ॥। + + + + + + + + + + + + + + + + + ः .. पृथिव्यादिस् तेनांकुरजननेन बीजस्वभावेन । ततो बीजाद् अभिन्नः स्यात्* यदीत्यादि सिद्धान्तवादी । आत्मैकत्रापीति । कारणकलापस्य येनाभिन्नेनात्मना जनकत्वम् इष्यते । स आत्मा तेषां कारणानां मध्य एकत्रापि कारणे ऽस्तीति । तेनैकेन कार्यं कृतम् इति .. ।

। .. .. .. .. .. .. कारणान्तरवैयर्थ्यम्* । नैतद् अस्ति समुदितानां अन्त्यावस्थायाम् एव । तेषां तादृशं सामर्थ्यम्* । क्षणिकानां हेतुप्रत्ययायत्तसन्निधित्वात्* । परस्य तु नित्यवादिनः सदा तद्रूपम् अस्तीति भवेत् कारणान्तराणाम् आनर्थक्यं । अत एवोक्तम् एकत्रापि सो ऽस्ति कारणानन्तरविक .. .. ।

। कस्वभावत्वाद् एकस्य कार्यस्य कारको .. + + + स तेषां कारणाभिमतानाम् अर्थानाम् अभिन्नो जनकः स्वभाव एककारणसन्निधाने ऽप्य् अस्ति । ततश् च सर्वस्याम् अवस्थायां अवैकल्यात् कारणस्य यत्र तत्रावस्थितः एको ऽपि जनकः स्यात्* । एतद् एव द्रढयन्न् आह । यस्माद् इत्यादि । एकस्मिन्न् अपि बीजादौ सन्निहिते नापैत्य् अ .इ ।

। .. .. न्नस्य कार्यजननस्वभावस्य बीजाद् अर्था + + पृथिव्यादौ । विशेषो ऽस्तीति । किं कारणं । विशेषे सत्य् अभेदहानेः । स ह्य् अभिन्नो जनकाभिमतः । स्वभावः तत्रापि बीजे ऽपि केवले ऽस्तीति । नैकस्य बीजस्य स्थिताव् अपि । तस्येत्य् अभिन्नस्य रूपस्य जनकाभिमतस्य्. ।

। .. .. वस्थाभेदः । .. .. ं सहस्थितिनियमाभावात् .. + + .. .. एतच् चाभ्युपगम्योक्तम् अन्यथा नित्याद् अवस्थान्तरव्यतिरिक्तानां विशेषाणाम् अपि कथम् अपायः । न च ते जनका इति विशेषः । कस्मान् नेष्टा इत्य् आह । सहकारिणाम् इत्यादि । तस्माद् एकस्मिन्न् अपि बीजादौ स्थिते । जनकस्यात्मनः स्थानात्* । अस्थायिन इति । विशेषस्य एकस्थि ।

। ः स्यान् न च भवति कार्योत्पत्तिस् ततः सामान्ये स्थिते ऽपि सह .. .इ .. .. .य्. .. कस्य विशेषस्यापाये । फलाभावाद् विशेषेभ्यस् तदुद्भवस् तस्य कार्यस्योद्भवः न सामान्यात्* । तत्कार्यम् अंकुरादिकं । किं भूतम् अनेकेत्यादि । अनेकस्य सहकारिणः साधारणं । अनेकसहकारिजन्यम् इत्य् अर्थः । एकविशेषापाये ऽपीति । सहकारिणाम् अन्यतमभेदापा .. ।

। शेषेष्व् एवान्वयव्यतिरेकौ कार्यस्य न तु सामान्ये । तद् आह । न त्व् अविकल इति । एकविशेषस्थिताव् अविकले ऽपि अभिन्ने रूपे तत्कार्यं न भवति । कार्यं हीत्यादिनैतद् एव विभजते । कुतश्चिद् भाव उत्पादः । स एव धर्मः स यस्यास्ति । तत् तद्भावधर्मि । कदाचिद् यन् न भवति । तत् तस्य जनकस्य वैकल्यात्* । न चाभिन्नस्य रूपस्य जनकाभि .. .. .य ।