પ્રમાણવાર્ત્તિક · અધ્યાય 4

તેનાસન્નિશ્ચયફલાનુપલબ્ધિર્નસિધ્યતિ ।
પરાર્થાનુમાનનામા
ચતુર્થઃ પરિચ્છેદઃ
પરસ્ય પ્રતિપાદ્યત્વાત્ અદૃષ્ટો ઽપિ સ્વયં પરૈઃ ।
દૃષ્ટસાધનમિત્યેકે તત્ક્ષેપાયાત્મદૃગ્વચઃ

અનુમાવિષયે નેષ્ટં પરીક્ષિતપરિગ્રહાત્ ।
વાચઃ પ્રામાણ્યમસ્મિન્ હિ નાનુમાનં પ્રવર્તતે

બાધનાયાગમસ્યોક્તેઃ સાધનસ્ય પરં પ્રતિ ।
સો ઽપ્રમાણં તદાસિદ્ધં તત્સિદ્ધમખિલં તતઃ

તદાગમવતઃ સિદ્ધં યદિ કસ્ય ક આગમઃ ।
બાધ્યમાનઃ પ્રમાણેન સ સિદ્ધઃ કથામાગમઃ

તદ્વિરુદ્ધાભ્યુપગમસ્તેનૈવ ચ કથં ભવેત્ ।
તદન્યોપગમે તસ્ય ત્યાગાંસ્યાપ્રમાણાતા

તત્ કસ્માત્ સાધનં નોક્તં સ્વપ્રતીતિર્યદુદ્ભવા ।
યુક્ત્યા યયાગમો ગ્રાહ્યઃ પરસ્યાપિ ચ સા ન કિમ્

પ્રાકૃતસ્ય સતઃ પ્રાગ્ યૈઃ પ્રતિપત્ત્યક્ષસમ્ભવો ।
સાધનૈઃ સાધનાન્યર્થસક્તિજ્ઞાને ઽસ્ય તાન્યલમ્

વિચ્છિન્નાનુગમા યે ઽપિ સામાન્યેનાપ્યગોચરાઃ ।
સાધ્યસાધનચિન્તાસ્તિ ન તેષ્વર્થેષુ કાચન

પુંસામભિપ્રાયવશાત્ તત્ત્વાતત્ત્વવ્યવસ્થિતૌ ।
લુપ્તૌ હેતુતદાભાસૌ તસ્ય વસ્ત્વસમાશ્રયાત્

સન્નર્થો જ્ઞાનસાપેક્ષો નાસન્ જ્ઞાનેન સાધકઃ ।
સતો ઽપિ વસ્ત્વસંશ્લિષ્ટાસંગત્યા સદૃશી ગતિઃ

લિઙ્ગં સ્વભાવઃ કાર્ય વા દૃશ્યાદર્શનમેવ વા ।
સમ્બદ્ધં વસ્તુતસ્સિદ્ધં તદસિદ્ધં કિમાત્મનઃ

પરેણાપ્યન્યતો ગન્તુમયુક્તમ્ પરકલ્પિતૈઃ ।
પ્રસઙ્ગો દ્વયસમ્બન્ધાદેકાપાયે ઽન્યહાનયે

તદર્થગ્રહણં શબ્દકલ્પનારોપિતાત્મનામ્ ।
અલિઙ્ગત્વપ્રસિદ્ધયર્થમર્થાદર્થસ્ય સિદ્ધિતઃ

કલ્પનાગમયોઃ કર્તુ રિચ્છમાત્રાનુવૃત્તિતઃ ।
વસ્તુનશ્ચાન્યથાભાવાત્ તત્કૃતા વ્યભિચારિણઃ

અર્થાદર્થગતેઃ શક્તિઃ પક્ષહેત્વભિધાનયોઃ ।
નાર્થે તેન તયોર્નાસ્તિ સ્વતઃ સાધનસંસ્થિતિઃ

તત્ પક્ષવચનં વક્તુરભિપ્રાયનિવેદને ।
પ્રમાણં સંશયોત્પત્તેસ્તતઃ સાક્ષાન્ન સાધનમ્

સાધ્યસ્યૈવાભિધાનેન પારમ્પર્યેણ નાપ્યલમ્ ।
શક્તસ્ય સૂચકં હેતુવચો ઽશક્તમપિ સ્વયમ્

હેત્વર્થવિષયત્વેન તદશક્તોક્તિરીરિતા ।
શક્તિસ્તસ્યાપિ ચેદ્ધેતુવચનસ્ય પ્રવર્ત્તનાત્

તત્સંશયેન જિજ્ઞાસોર્ભવેત્ પ્રકરણાશ્રયઃ ।
વિપક્ષોપગમે ઽયેતત્ તુલ્યમિત્યનવસ્થિનિઃ

અન્તરઙ્ગં તુ સામર્થ્ય ત્રિષુ રૂપેષુ સંસ્થિતમ્ ।
તત્ર સ્મૃતિસમાધાનં તદેઅચસ્યેવ સંસ્થિતમ્

અખ્યાપિતે હિ વિષયે હેતુવૃત્તેરસમ્ભવાત્ ।
વિષયખ્યાપનાદેવ સિદ્ધૌ ચેત્ તસ્ય શક્તતા

ઉક્તમત્ર વિનાપ્યસ્માત્ કૃતકઃ શબ્દ ઈદૃશાઃ ।
સર્વે ઽનિત્યા ઇત્ પ્રોક્તે ઽપ્યર્થાત્ તન્નાશધીર્ભવેત્

અનુક્તાવપિ પક્ષસ્ય સિદ્ધેપ્રતિબન્ધતઃ ।
ત્રિષ્વન્યતમરૂપસ્યૈવાનુક્તિર્ન્યૂ નતોદિતા

સાધ્યોક્તિં વા પ્રતિજ્ઞાં સ વદન્ દોષૈર્ન યુજ્યતે ।
સાધનાધિકૃતેરેવ હેત્વાભાસાપ્રસઙ્ગતઃ

અવિશેષોક્તિરપ્યેકજાતીયે સંશયાવહા ।
અન્યથા સર્વસાધ્યોક્તેઃ પ્રતિજ્ઞાત્વં પ્રસજ્યતે

સિદ્ધોક્તેઃ સાધનત્વાચ્ચ પરસ્યાપિ ન દુષ્યતિ ।
ઇદાનીં સાધ્યનિર્દેશઃ સાધનાવયવઃ કથમ્

સાભાસોક્ત્યાદ્યુપક્ષેપપરિહારવિડમ્બના ।
અસમ્બદ્ધા તથા હ્યેષ ન ન્યાય્ય ઇતિ વર્ણિતમ્

ગમ્યાર્થત્વે ઽપિ સાધ્યોક્તેરસમ્મોહાય લક્ષણમ્ ।
તચ્ચુતુર્લક્ષણં રૂપનિપાતેષુ સ્વયંપદૈઃ

અસિદ્ધાસાધનાર્થોક્તવાદ્યભ્યુપગતગ્રહઃ ।
અનુક્તો ઽપીચ્છયા વ્યાપ્તઃ સાધ્ય આત્માર્થવન્મતઃ

સર્વાન્યેષ્ટનિવૃત્તાવપ્યાશઙ્કાસ્થાનવારણમ્ ।
વૃત્તો સ્વયંશ્રુતેનાહ કૃતા ચૈષા તદર્થિકા

વિશેષસ્તદ્વ્યપેક્ષત્વાત્ કથિતો ધર્મધર્મિણોઃ ।
અનુક્તાવપિ વાઞ્છાયા ભવેત્ પ્રકરણાદ્ ગતિઃ

અનન્વયો ઽપિ દૃષ્ટાન્તે દોષસ્તસ્ય યથોદિતમ્ ।
આત્મા પરશ્ચેત્ સો ઽસિદ્ધઃ ઇતિ તત્રેષ્ટઘાતકૃત્

સાધનં યદ્વિવાદે ન ન્યસ્તં તચ્ચેન્ન સાધ્યતે ।
કિં સાધ્યમન્યથાનિષ્ટં ભવેદ્ વૈફલ્યમેવ વા

સદ્વિતીયપ્રયોગેષુ નિરન્વયવિરુદ્ધતે ।
એતેન કથિતે સાધ્યં સામાન્યેનાથ સમ્મતમ્

તદેવાર્થાન્તરાભાવાદ્ દેહાનાપ્તૌ ન સિધ્યતિ ।
વાચ્યશૂન્યં પ્રલપતાં તદેતજ્જાડ્યવર્ણિતમ્

તુલ્યં નાશે ઽપિ ચેચ્છબ્દઘટભેદેન કલ્પને ।
ન સિદ્ધેન વિનાશેન તદ્વતઃ સાધનાદ્ ધ્વનેઃ

તથાર્થાન્તરભાવે સ્યાત્ તદ્વાન્ કુમ્ભો ઽપ્યનિત્યતા ।
વિશિષ્ટા ધ્વનિનાન્વેતિ નો ચેન્નાયોગવારણાત્

દ્વિવિધો હિ વ્યવચ્છેદો વિયોગાપરયોગયોઃ ।
વ્યવ્છેદાદયોગે તુ વાર્યે નાનન્વયાગમઃ

સામાન્યમેવ તત્સાધ્યં ન ચ સિદ્ધપ્રસાધનમ્ ।
વિશિષ્ટં ધર્મિણા તચ્ચ ન નિરન્વયદોષવત્

એતેન ધર્મિધર્માભ્યાં વિશિષ્ટૌ ધર્મધર્મિણૌ ।
પ્રત્યાખ્યાતો નિરાકુર્વન્ ધર્મિણ્યેવમસાધનાત્

સમુદાયાપવાહો હિ ન ધર્મિણિ વિરુધ્યતે ।
સાધ્યં યતસ્તથા નેષ્ટં સાધ્યો ધર્મો ઽત્ર કેવલઃ

એકસ્ય ધર્મિણઃ શાસ્ત્રે નાનાધર્મસ્થિતાવપિ ।
સાધ્યઃ સ્યાદાત્મનૈવેષ્ટ ઇત્યુપાત્તા સ્વયંશ્રુતિઃ

શાસ્ત્રાભ્યુપગમાદેવ સર્વાદાનાત્ પ્રબાધને ।
તત્રૈકસ્યાપિ દોષઃ સ્યાદ્ યદિ હેતુપ્રતિજ્ઞ્યોઃ

શબ્દાનાશે પ્રસાધ્યે સ્યાદ્ ગન્ધભૂગુણતાક્ષતેઃ ।
હેતુર્વિરિદ્ધો ઽપ્રકૃતેર્નો ચેદન્યત્ર સા સમા

અથાત્ર ધર્મી પ્રકૃતસ્તત્ર શાસ્ત્રાર્થબાધનમ્ ।
અથ વાદીષ્ટતાં બ્રુયાદ્ ધર્મિધર્માદિસાધનૈઃ

કૈશ્ચિત્ પ્રકરણૈરિચ્છ ભવેત્ સા ગમ્યતે ચ તૈઃ ।
વલાત્ તવેચ્છેયમિતિ વ્યક્તમીશ્વરચેષ્ટિતમ્

વદન્નકાર્યલિઙ્ગાં તાં વ્યભિચારેણ બાધ્યતે ।
અનાન્તરીયકે ચાર્થે બાધિતે ઽન્યસ્ય કા ક્ષતિ

ઉક્તં ચ નાગમાપેક્ષમનુમાનં સ્વગોચરે ।
સિદ્ધં તેન સુસિદ્ધં તન્ન તદા શાસ્ત્રમીક્ષ્યતે

વાદત્યાગસ્તદા સ્યાચ્ચેન્ન તદાનભ્યુપાયતઃ ।
ઉપાયો હ્યભ્યુપાયે ઽયમનઙ્ગં સ તદાપિ સન્

તદા વિશુદ્ધે વિષયદ્વયે શાસ્ત્રપરિગ્રહમ્ ।
ચિકિર્ષોઃ સ હિ કાલઃ સ્યાત્ તદા શાસ્ત્રેણ બાધનમ્

તદ્વિરોધેન ચિન્તાયાસ્તત્સિદ્ધર્થેષ્વયોગતઃ ।
તૃતીયસ્થાનસંક્રાન્તૌ ન્યાય્યઃ શાસ્ત્રપરિગ્રહઃ

તત્રાપિ સાધ્યધર્મસ્ય નાન્તરીકબાધનમ્ ।
પરિહાર્ય ન ચાન્યેષામનવસ્થાપ્રસઙ્ગતઃ

કેનેયં સર્વચિન્તાષુ શાસ્ત્રં ગ્રાહ્યમિતિ સ્થિતિઃ ।
કૃતેદાનીમસિદ્ધાન્તૈર્ગ્રાહ્યો ધૂમેન નાનલઃ

રિક્તસ્ય જન્તોર્જ્જાતસ્ય ગુણદોષમપશ્યતઃ ।
વિલબ્ધા વત કેનેમો સિદ્ધાન્તવિષમગ્ર્હાઃ

યદિ સાધન એકત્ર સર્વશાસ્ત્રં નિદર્શને ।
દર્શયેત્ સાધનં સ્યાદિત્યેષા લોકોત્તરા સ્થિતિઃ

અસમ્બદ્ધસ્ય ધર્મસ્ય કિમસિદ્ધો ન સિધ્યતિ ।
હેતુસ્તત્સાધનાયોક્તઃ કિં દુષ્ટસ્તત્ર સિધ્યતિ

ધર્મનનુપનીયૈવ દૃષ્ટાન્તે ધર્મિણો ઽખિલાન્ ।
વાગ્ધૂમાદેજંનો ઽન્વેતિ ચૈતન્યદહનાદિકમ્

સ્વભાવં કારણં ચાર્થો વ્યભિચારેણ સાધયન્ ।
કસ્યચિદ્ વાદબાધાયાં સ્વભાવાન્ન નિવર્તતે

પ્રપદ્યમાનશ્ચાન્યસ્તં નાન્તરીયકમીપ્સિતૈઃ ।
સાધ્યાર્થૈર્હેતુના તેન કથમપ્રતિપાદિતઃ
ઉક્તો ઽનુક્તો ઽપિ તેન કથમપ્રતિપાદિતઃ

ઉક્તો ઽનુક્તો ઽપિ વા હેતુર્વિરોદ્ધા વાદિનો ઽત્ર કિમ્ ।
ન હિ તસ્યોક્તિદોષેણ સ જાતઃ શાસ્ત્રબાધનઃ

બાધકસ્યાભિધાનાચ્ચેદ્ દોષો યદિ વદેન્ન સઃ ।
કિન્ન બાધેત સો ઽકુર્વન્નયુક્તં કેન દુષ્યતિ

અન્યેષુ હેત્વાભાસેષુ સ્વેષ્ટસ્યૈવાપ્રસાધનાત્ ।
દુષ્યેદ્ વ્યર્થાભિધાનેન નાત્ર તસ્ય પ્રસાધનાત્

યદિ કિઞ્ચિત્ ક્વચિચ્છસ્ત્રેન યુક્તં પ્રતિષિધ્યતે ।
બ્રુવાણો યુક્તમપ્યન્યદિતિ રાજકુલસ્થિતિઃ

સર્વાનર્થાન્ સમીકૃત્ય વક્તું શક્યં ન સાધનમ્ ।
સર્વત્ર તેનોત્સન્નેયં સાધ્યસાધનસંસ્થિતિઃ

વિરુદ્ધયોરેકધર્મિણ્યયોગાદસ્તુ બાધનમ્ ।
વિરુદ્ધૈકાન્તિકે નાત્ર તદ્વદસ્તિ વિરોધિતા

અબાધ્યબાધકત્વે ઽપિ તયોઃ શાસ્ત્રાર્થવિપ્લવાત્ ।
અસભ્બદ્દે ઽપિ બાધા ચેત્ સ્યાત્ સર્વ સર્વબાધનમ્

સમ્બન્ધસ્તેન તત્રૈવ બાધનાદસ્તિ ચેદસત્ ।
હેતોઃ સર્વસ્ય ચિન્ત્યત્વાત્ સ્વસાધ્યે ગુણદોષયોઃ

નાન્તરીયકતા સાધ્યે સમ્બન્ધઃ સેહ નેક્ષ્યતે ।
કેવલં શાસ્ત્રપીડેતિ દોષઃ સાન્યકૃતે સમા

શાસ્ત્રાભ્યુપગમાત્ સાધ્યઃ સાસ્ત્રદૃષ્ટો ઽખિલો યદિ ।
પ્રતિજ્ઞા સિદ્ધદૃષ્ટાન્તહેતુવાદ્ઃ પ્રસજ્યતે

ઉક્તયોઃ સાધનત્વેન નો ચેદીપ્સિતવાદતઃ ।
ન્યાયપ્રાપ્તં ન સાધ્યત્વં વચનાદ્ વિનિવર્ત્તતે

અનીપ્સિતમસાધ્યં ચેદ્ વાદિનાન્યો ઽપ્યનીપ્સિતઃ ।
ધર્મો ઽસાધ્યસ્તદાસાધ્યં બાધમાનં વિરોધિ કિમ્

પક્ષલક્ષણબાહ્યાર્થઃ સ્વયંશબ્દો ઽપ્યનર્થકઃ ।
શાસ્ત્રે ષ્વિચ્છપ્રવૃત્ત્યર્થો યદિ શઙ્કાકુતોન્વિયમ્

સો ઽનિષિદ્ધઃ પ્રમાણેન ગૃહ્ણાન્ કેન નિવાર્યતે ।
નિષિદ્ધશ્ચેત્ પ્રમાણેન વાચા કેન પ્રવર્ત્યતે

પૂર્વમપ્યેષ સિદ્ધન્તં સ્વેચ્છયૈવ ગૃહીતવાન્ ।
કિઞ્ચિદન્યં સતુ પુનર્ગ્રહીતું લભતે ન કિમ્

દૃષ્ટેર્વિપ્રતિપત્તીનામત્રાકાર્ષીત્ સ્વયંશ્રુતિમ્ ।
ઇષ્ટાક્ષતિમસાધ્યત્વમનવસ્થાં ચ દર્શયન્

સમયાહિતભેદસ્ય પરિહારેણ ધર્મિણઃ ।
પ્રસિદ્ધસ્ય ગૃહીત્યર્થા જગાદન્યઃ સ્વયંશ્રુતિમ્

વિચારપ્રસ્તુતેરેવ પ્રસિદ્ધઃ સિદ્ધ આશ્રયઃ ।
સ્વેચ્છાકલ્પિતભેદેષુ પદાર્થેષ્વવિવાદતઃ

અસાધ્યતામથ પ્રાહ સિદ્ધદેશેન ધર્મિણઃ ।
સ્વરૂપેણૈવ નિર્દેશ્ય ઇત્યનેનૈવ તદ્ ગતમ્

સિદ્ધસાધનરૂપેણ નિર્દેશસ્ય હિ સમ્ભવે ।
સાધ્યત્વેનૈવ નિર્દેશ્ય ઇતીદં ફલવદ્ ભવેત્

અનુમાનસ્ય સામાન્યવિષયત્વં ચ વર્ણીતમ્ ।
ઇહૈવં ન હ્યનુક્તે ઽપિ કિઞ્ચિત્ પક્ષે વિરુધ્યતે

કુર્યાચ્ચેદ્ ધર્મિણં સાધ્યં તતઃ કિં તન્ન શક્ત્યતે ।
કસ્માદ્ધેત્વન્વયાભાવાન્ન ચ દોષસ્તયોરપિ

ઉક્તરાવયવાપેક્ષો ન દોષઃ પક્ષ ઇષ્યતે ।
તથા હેત્વાદિદોષો ઽપિ પક્ષદોષઃ પ્રસજ્યતે

સર્વૈઃ પક્ષસ્ય બાધાતસ્તસ્માત્ તન્માત્રસઙ્ગિનઃ ।
પક્ષદોષા મતા નાન્યે પ્રત્યક્ષાદિવિરોધવત્

હેત્વાદિલક્ષણૈર્વાધ્યં મુક્ત્વા પક્ષસ્ય લક્ષણમ્ ।
ઉચ્યતે પરિહારાર્થમવ્યાપ્તિવ્યતિરેકયોઃ

સ્વયન્નિપાતરૂપાખ્યા વ્યતિરેકસ્ય બાધિકાઃ ।
સહાનિરાકૃતેનેષ્ટશ્રુતિરવ્યાપ્તિબાધની

સાધ્યાભ્યુપગમઃ પક્ષલક્ષણં તેષ્વપક્ષતા ।
નિરાકૃતે બાધનતઃ શેષે ઽલક્ષણવૃત્તિતઃ

સ્વયમિષ્ટાભિધાનેન ગતાર્થે ઽપ્યવધારણે ।
કૃત્યાન્તેનાભિસમ્બન્ધાદુક્તં કાલાન્તરચ્છિદે

ઇહાનઙ્ગમિષેર્નિષ્ઠા તેનેપ્સિતપદે પુનઃ ।
અઙ્ગમેવ તયાસિદ્ધહેત્વાદિ પ્રતિષિધ્યતે

અવાચકત્વાચ્ચાયુક્તં તેનેષ્ટં સ્વયમાત્મના ।
અનપેક્ષ્યાખિલં શાસ્ત્રં તદ્વાદીષ્ટસ્ય સાધ્યતા

તેનાનભીષ્ટસંસૃષ્ટસ્યેસ્યાપિ હિ બાધને ।
યથાસાધ્યમબાધાતઃ પક્ષહેતૂ ન દુષ્યતઃ

અનિષિદ્ધઃ પ્રમાણાભ્યાં સ ચોપગમ ઇષ્યતે ।
સન્દિગ્ધે હેતુવચનાદ્ વ્યસ્તો હેતોરનાશ્રયઃ

અનુમાનસ્ય ભેદેન સા બાધોક્તા ચતુર્વિધા ।
તત્રાભ્યુપાયઃ કાર્યાઙ્ગં સ્વભાવાઙ્ગં જગત્સ્થિતિઃ

આત્માપરોધાભિમતો ભૂતનિશ્ચયયુક્તવાક્ ।
આપ્તઃ સ્વવચનં શસ્ત્રં ચૈકમુક્તં સમત્વતઃ

યથાત્મનો ઽપ્રમાણત્વે વચનં ન પ્રવર્ત્તતે ।
શાસ્ત્રસિદ્ધે તથા નાર્થે વિચારસ્તદનાશ્રયે

તત્પ્રસ્તાવાશ્રયત્વે હિ શાસ્ત્રં બાધકમિત્યમુમ્ ।
વક્તુમર્થ સ્વવાચાસ્ય સહોક્તિઃ સામ્યદૃષ્ટયે

ઉદાહરણમપ્યત્ર સદૃશં તેન વર્ણિતમ્ ।
પ્રમાણાનામભાવે હિ શાસ્ત્રવાચોરયોગતઃ

સ્વવાગ્વિરોધે વિસ્પષ્ટમુદાહરણમાગમે ।
દિઙ્માત્રદર્શનમ્ તત્ર પ્રેત્યધર્મો ઽસુખપ્રદઃ

શાસ્ત્રિણો ઽપ્યતદાલમ્બે વિરુદ્ધોક્તૌ તુ વસ્તુનિ ।
ન બાધા પ્રતિબન્ધઃ સ્યાત્ તુલ્યકક્ષતયા તયોઃ

યથા સ્વવાચિ તચ્ચાસ્ય તદા સ્વવચનાત્મકમ્ ।
તયોઃ પ્રમાણં યસ્યાસ્તિ તત્ સ્યાદન્યસ્ય બાધકમ્

પ્રતિજ્ઞામનુમાનં વા પ્રતિજ્ઞાપેતયુક્તિકા ।
યથાર્થ વા બાધેત કથમન્યથા

પ્રામાણ્યમાગમાનાં ચ પ્રાગેવ વિનિવારિતમ્ ।
અભ્યુપાયવિચારેષુ તસ્માદ્ દોષો ઽયમિષ્યતે

તસ્માદ્ વિષયભેદસ્ય દર્શનાર્થ પૃથક્ કૃતઃ ।
અનુમાનાબહિર્ભૂતો ઽપ્યભ્યુપાયઃ પ્રબાધનાત્

અન્યથાતિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદ્ વ્યર્થતા વા પૃથક્કૃતેઃ ।
ભેદો વાઙ્માત્રવચને પ્રતિબન્ધઃ સ્વવાચ્યપિ

તેનાભ્યુપગમાચ્છાસ્ત્ર પ્રમાણં સર્વવસ્તુષુ ।
બાધકમ્ યદિ નેચ્છેત્ સ બાધકં કિં પુનર્ભવેત્

સ્વવાગ્વિરોધેઅભેદઃ સ્યાત્ સ્વવાક્શાસ્ત્રવિરોધયોઃ ।
પુરુષેચ્છાકૃતા ચાસ્ય પરિપૂર્ણા પ્રમાણતા

તસ્માત્ પ્રસિદ્ધેષ્વર્થેષુ શાસ્ત્રત્યાગે ઽપિ ન ક્ષતિઃ ।
પરોઇક્ષેષ્વાગમાનિષ્ટો ન ચિન્તૈવ પ્રવર્ત્તતે

વિરોધોદ્ભાવનપ્રાયા પરીક્ષાપ્યત્ર તદ્યથા ।
અધર્મમૂલં રાગાદિ સ્નાનં ચાધર્મનાશનામ્

શાસ્ત્રં યત્સિદ્ધયા યુક્ત્યા સ્વવાચા ચ ન બાધ્યતે ।
દૃષ્ટે ઽદૃષ્ટે ઽપિ તદ્ગ્રાહ્યમિતિ ચિન્તા પ્રવર્ત્યતે

અર્થેષ્વપ્રતિષિદ્ધત્વાત્ પુરુષેચ્છાનુરોધિનઃ ।
ઇષ્ટશબ્દાભિધેયસ્યાપ્તો ઽત્રાક્ષતવાગ્ જનઃ

ઉક્તઃ પ્રસિદ્ધશબ્દેન ધર્મસ્તદ્વ્યવહારજઃ ।
પ્રત્યક્ષાદિમિતા માનશ્રુત્યારોપેણ સુચિતાઃ

તદાશ્રયભુવામિચ્છાનુરોધાદનિષેધિનામ્ ।
કૃતાનામકૃતાનાં ચ યોગ્યં વિશ્વં સ્વભાવતઃ

અર્થમાત્રાનુરોધિન્યા ભાવિન્યા ભૂતયાપિ વા ।
બાધ્યતે પ્રતિરુન્ધાનઃ શબ્દયોગ્યતયાતયા

તદ્યોગ્યતાબલાદેવ વસ્તુતો ઘટિતો ધ્વનિઃ ।
સર્વો ઽસ્યામપ્રતીતે ઽપિ તસ્મિંસ્તત્સિદ્ધતા તતઃ

અસાધરણતા ન સ્યાત્ બાધાહેતોરિહાન્યથા ।
તન્નિષેધો ઽનુમાનાત્ સ્યાચ્છબ્દાર્થે ઽનક્ષવૃત્તિતઃ

અસાધારણતા તત્ર હેતૂનાં યત્ર નાન્વયિ ।
સત્ત્વમિત્યપ્યુદાહારો હેતોરેવં કુતો મતઃ

સંકેતસંશ્રયાઃ શબ્દાઃ સ ચેચ્છામાત્રસંશ્રયઃ ।
નાસિદ્ધિઃ શબ્દસિદ્ધનામિતિ શાબ્દપ્રસિદ્ધિવાક્

અનુમાનપ્રસિદ્ધેષુ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણઃ ।
અભાવં દર્શયત્યેવં પ્રતીરેરનુમાત્વતઃ

અથ વા બ્રુ વતો લોકસ્યાનુમાભાવ ઉચ્યતે ।
કિં તેન ભિન્નવિષયા પ્રતીતિરનુમાનતઃ

તેનાનુમાનાદ્ વસ્તૂનાં સદસતાનુરોધિનઃ ।
ભિન્નસ્યાતદ્વશા વૃત્તિસ્તદિચ્છાજેતિ સૂચિતમ્

ચન્દ્રતાં શશિનો ઽનિચ્છન્ કાં પ્રતીતિં સ વાઞ્છતિ ।
ઇતિ તં પ્રત્યદૃષ્ટાન્તં તદસાધારણં મતમ્

નોદાહરણમેવેકમધિકૃત્યેદમુચ્યતે ।
લક્ષણત્વાત્ તથા વૃક્ષો ધાત્રીત્યુક્તૌ ચ બાધનાત્

અત્રાપિ લોકે દૃષ્ટત્વાત્ કર્પૂરરજતાદિષુ ।
સમયાદ્ વર્તમાનસ્ય કાસાધારણતાપિ વા

યદિ તસ્ય ક્વચિત્ સિધ્યેત્ સિદ્ધં વસ્તુબલેન તત્ ।
પ્રતીતિસિદ્ધોપગમે ઽશશિન્યપ્યનિવારણમ્

તસ્ય બસ્તુનિ સિદ્ધસ્ય શશિન્યપ્યનિવારણમ્ ।
તદ્વસ્ત્વભાવે શશિનિ વારણે ઽપિ ન દુષ્યતિ

તસ્માદવસ્તુનિયતસંકેતબલભાવિનામ્ ।
યોગ્યાઃ પદાર્થા ધર્માણામિચ્છાયા અનિરિધનાત્

તાં યોગ્યતાં વિરુન્ધાનં સંકેતાપ્રતિષેધજા ।
પ્રતિહન્તિ પ્રતીત્યાખ્યા યોગ્યતાવિષયે ઽનુમા

શબ્દાનામર્થમિયમઃ સંકેતાનુવિધાયિનામ્ ।
નેત્યનેનોક્તમત્રૈષાં પ્રતિષેધો વિરુધ્યતે

નૈમિત્તિક્યાઃ શ્રુતેરર્થમર્થ વા પારમાર્થિકમ્ ।
શબ્દાનાં પ્રતિરુન્ધાનો ઽબાધનાર્હો હિ વર્ણિતઃ

તસ્માદ્ વિષયભેદસ્ય દર્શાનાય પૃથક્કૃતા ।
અનુમાનાબહિર્ભૂ તા પ્રતીતિરપિ પૂર્વવત્

સિદ્ધયોઃ પૃથગાખ્યાને દર્શયંશ્ચ પ્રયોજનમ્ ।
એતે સહેતુકે પ્રાહ નાનુમાધ્યક્ષબાધને

અત્રાપ્યધ્યક્ષબાધાયાં નાનારૂપતયા ધ્વનૌ ।
પ્રસિદ્ધસ્ય શ્રુતૌ રૂપં યદેવ પ્રતિભાસતે

અદ્વયં શબલાભાસસ્યાદૃષ્તેર્બુદ્ધિજન્મનઃ ।
તદર્થાર્થોક્તિરસ્યેવ ક્ષેપે ઽધ્યક્ષેણ બાધનમ્

તદેવ રૂપં તત્રાર્થઃ શેષ વ્યાવૃત્તિલક્ષણમ્ ।
અવસ્તુભૂતં સામાન્યમતસ્તન્નાક્ષગોચરઃ

તેન સામાન્યધર્માણામપ્રત્યક્ષત્વસિદ્ધિતઃ ।
પ્રતિક્ષેપે ઽપ્યબાધેતિ શ્રાવણોક્ત્યા પ્રકાશિતમ્

સર્વથાવાચ્યરૂપત્વાત્ સિદ્ધ્યા તસ્ય સમાશ્રયાત્ ।
બાધનાત્ તદ્બલેનોક્તઃ શ્રાવણેનાક્ષગોચરઃ

સર્વત્ર વાદિનો ધર્મો યઃ સ્વસાધ્યતયેપ્સિતઃ ।
તદ્ધર્મવતિ બાધા સ્યાન્નાન્યધર્મેણ ધર્મિણિ

અન્યથાસ્યોપરોધઃ કો બાધિતે ઽન્યત્ર ધર્મિણિ ।
ગતાર્થે લક્ષણેનાસ્મિન્ સ્વધર્મિવચનં પુનઃ

બાધાયાં ધર્મિણો ઽપિ સ્યાદ્ બાધેત્યસ્ય પ્રસિદ્ધયે ।
આશ્રયસ્ય વિરોધન તદાશ્રિતાવિરોધનાત્

અન્યથૈવંવિધો ધર્મઃ સાધ્ય ઇત્યભિધાનતઃ ।
તદ્બાધામેવ મન્યેત સ્વધર્મિગ્રહણં તતઃ

નન્વેતદપ્યર્થશિદ્ધં સત્યં કેચિત્તુ ધર્મિણઃ ।
કેવલસ્યોપરોધે ઽપિ દોષવત્તમુપાગતાઃ

યથા પરૈરનુત્પાદ્યાપૂર્વરૂપં ન ખાદિકમ્ ।
સકૃચ્છબ્દાદ્યહેતુત્વાદિત્યુક્તે પ્રાહ દૂષકઃ

તદ્વદ્ વસ્તુસ્વભાવો ઽસન્ ધર્મી વ્યોમાદિરિત્યપિ ।
નૈવમિષ્ટસ્ય સાધ્યસ્ય બાધા કાચન વિદ્યતે

દ્વયસ્યાપિ હિ સાધ્યત્વે સાધ્યધર્મોપરોધિ યત્ ।
બાધનં ધર્મિણાસ્તત્ર બાધેત્યેતેન વર્ણિતમ્

તથૈવ ધર્મિણો ઽપ્યત્ર સાધ્યત્વાત્ કેવલસ્ય ન ।
યદ્યેવમત્ર બાધા સ્યાત્ નાન્યાનુત્પાદ્યશક્તિકઃ

સકૃચ્છબ્દાદ્યહેતુત્વાત્ સુખાદિરિતિ પૂર્વવત્ ।
વિરોધિતા ભવેદત્ર હેતુરૈકાન્તિકો યદિ

ક્રમક્રીયનિત્યતયોરવિરોધાદ્ વિપક્ષતઃ ।
વ્યાવૃત્તેઃ સંશયાન્નાયં શેષવદ્ ભેદ ઇષ્યતે

સ્વયમિષ્ટો યતો ધર્મઃ સાધ્યસ્તસ્માત્ તદાશ્રયઃ ।
બાધ્યો ન કેવલો નાન્યસંશ્રયો વેતિ સૂચિતમ્

સ્વયં શ્રુત્યાન્યધર્માણાં બાધા બાધેતિ કથ્યતે ।
તથા સ્વધર્મિણાન્યસ્તધર્મિણો ઽપીતિ કથ્યતે

સર્વસાધનદોષેણ પક્ષ એવોપરોધ્યતે ।
તથાપિ પક્ષદોષત્વં પ્રતિજ્ઞામાત્રભાવિનઃ

ઉત્તરાવયાપેક્ષો યો દોષઃ સો ઽનુબધ્યતે ।
તેનેત્યુક્તમતો પક્ષદોષો ઽસિદ્ધાશ્રયાદિકઃ

ધર્મિધર્મવિશેષાણાં સ્વરૂપસ્ય ચ ધર્મિણઃ ।
બાધા સાધ્યાઙ્ગભૂતાનામનેનૈવોપદર્શિતા

તત્રોદાહૃતિદિઙ્માત્રમુચ્યતે ઽર્થસ્ય દૃષ્ટયે ।
દ્રવ્યલક્ષણયુક્તો ઽન્યઃ સંયોગે ઽર્થો ઽસ્તિ દૃષ્ટિભાક્

અદૃશ્યસ્ય વિશિષ્ટસ્ય પ્રતિજ્ઞા નિષ્પ્રયોજના ।
ઇષ્ટો હ્યવયવી કાર્ય દૃષ્ટ્વાદૃશ્યેષ્વસમ્ભવિ

અવિશિષ્ટસ્ય ચાન્યસ્ય સાધને સિદ્ધસાધનમ્ ॥
ગુરુત્વાધોગતી સ્યાતાં યદ્યસ્ય સ્યાત્ તુલાનતિઃ

તન્નિર્ગુણક્રિયસ્તસ્માત્ સમવાયિ ન કારણમ્ ।
તત એવ ન દૃશ્યો ઽસાવદૃષ્ટેઃ કાર્યરૂપયોઃ

તદ્બાધાન્યવિશેષસ્ય નાન્તરીયકભાવિનઃ ।
આસૂક્ષ્માદ્ દ્રવ્યમાલાયાસ્તોલ્યત્વાદંશુપાતવત્

દ્રવ્યાન્તરગુરુત્વસ્ય ગતિર્નેત્યપરો ઽબ્રવીત્ ।
તસ્ય ક્રમેણં સંયુક્તે પાંશુરાશૌ સકૃદ્ યુતે

ભેદઃ સ્યાદ્ ગૌરવે તસ્માત્ પૃથક્ સહ ચ તોલિતે ।
સુવર્નમાષકાદીનાં સંખ્યાસામ્યં ન યુજ્યતે

સર્ષપાદા મહારાશેરુત્તરોત્તરવૃદ્ધિમત્ ।
ગૌરવં કાર્યમાલાયા યદિ નૈવોપલભ્યતે

આ સર્ષપાદ્ ગૌરવં તુ દુર્લક્ષિતમનલ્પકમ્ ।
તોલ્યં તત્કારણં કાર્યગૌરવાનુપલક્ષણાત્

નન્વદૃષ્ટોં ઽશુવત્ સો ઽર્થો ન ચ તત્કાર્યમીક્ષ્યતે ।
ગુરુત્વાગતિવત્ સર્વતદ્ગુણાનુપલક્ષણાત્

માષકાદેરનાધિક્યમ્ અનતિઃ સોપલક્ષણમ્ ।
યથાસ્વમક્ષેણાદૃષ્ટે રૂપાદાવધિકાધિકે

અભ્યુપાયઃ સ્વવાગાદ્યબાધાયાઃ સમ્ભવેન તુ ।
ઉદાહરણમપ્યન્યદિશા ગમ્યં યથોક્ત્યા

ત્રિકાલવિષયત્વાત્ તુ કૃત્યાનામતથાત્મકમ્ ।
તથા પરં પ્રતિ ન્યસ્તં સાધ્યં નેષ્ટં તદાપિ તત્

પ્રત્યયનાધિકારે તુ સર્વાસિદ્ધવરોધિની ।
યસ્માત્ સાધ્યશ્રુતિર્નેષ્ટં વિશેષમવલમ્બતે

તેનાપ્રસિદ્ધદૃષ્ટાન્તહેતુદાહરણં કૃતમ્ ।
અન્યથા શશશ્રૃઙ્ગાદૌ સર્વાસિદ્ધે ઽપિ સાધ્યતા

સર્વસ્ય ચાપ્રસિદ્ધત્વાત્ કથઞ્ચિત્ તેન ન ક્ષમાઃ ।
કર્માદિભેદોપક્ષેપપરિહારવિવેચને

પ્રાગસિદ્ધસ્વભાવત્વાત્ સાધ્યો ઽવયવ ઇત્યસત્ ।
તુલ્યા સિદ્ધાન્તતા તે હિ યેનોપગમલક્ષણાઃ

સમુદાયસ્ય સાધ્યત્વે ઽપ્યન્યોન્યસ્ય વિશેષણમ્ ।
સાધ્યં દ્વયં તદાસિદ્ધં હેતુદૃષ્ટાન્તલક્ષણમ્

અસમ્ભવાત્ સાધ્યશબ્દો ધર્મિવૃત્તિર્યદીષ્યતે ।
શાસ્ત્રેણાલં યથાયોગં લોક એવ પ્રવર્ત્તતામ્

સાધનાખ્યાનસામર્થ્યાત્ તદર્થે સાધ્યતા મતા ।
હેત્વાદિવચનૈર્વ્યાપ્તેરનાશંક્યં ચ સાધનમ્

પૂર્વાવધારણે તેન પ્રતિજ્ઞાલક્ષણાભિધા ।
બ્યર્થા વ્યપ્તિફલા સોક્તિઃ સામર્થ્યાદ્ ગમ્યતે તતઃ

વિરુદ્ધતેષ્ટાસમ્બન્ધો ઽનુપકારસહાસ્થિતી ।
એવં સર્વાઙ્ગદોષાણાં પ્રતિજ્ઞાદોષતા ભવેત્

પક્ષદોષઃ પરાપેક્ષો નેતિ ચ પ્રતિપાદિતમ્ ।
ઇષ્ટાસમ્ભવ્યસિદ્ધશ્ચ સ એવ સ્યાન્નિરાકૃતઃ

અનિત્યત્વસહેતુત્વે શબ્દ એવં પ્રકીર્ત્તયેત્ ।
દષ્ટાન્તાખ્યાનતો ઽન્યત્ કિમસ્ત્યત્રાર્થાનુદર્શનમ્

વિશેષભિન્નામાખ્યાય સામાન્યસ્યાનુવર્તને ।
ન તદ્વ્યાપ્તિઃ ફલં વા કિં સામાન્યેનાનુવર્તને

સ્યાન્નિરાકરણં શબ્દે સ્થિતેનૈવેત્યતો ઽબ્રવીત્ ।
વિરુદ્ધવિષયે ઽન્યસ્મિન્ વદન્નાહાન્યતાં શ્રુતેઃ

સ ચ ભેદાપ્રતિક્ષેપાત્ સામાન્યાનાં ન વિદ્યતે ।
વૃક્ષો ન શિંશપૈવેતિ યથા પ્રકરણે ક્વચિત્

સર્વશ્રુતેરેકવૃત્તિનિષેધઃ સ્યાન્ન ચેયતા ।
સો ઽસવઃ સર્વભેદાનામતત્ત્વે તદસમ્ભવાત્

જ્ઞાપ્યજ્ઞાપકયોર્ભેદાત્ ધર્મિણો હેતુભાવિનઃ ।
અસિદ્ધેર્જાપકત્વસ્ય ધર્મ્યસિદ્ધઃ સ્વસાધને

ધર્મધર્મિવિવેકસ્ય સર્વભાવેષ્વસિદ્ધિતઃ ।
સર્વત્ર દોષસ્તુલ્યશ્ચેન્ન સંવૃત્ત્યા વિશેષતઃ

પરમાર્થવિચારેષુ તથાભૂતાપ્રસિદ્ધિતઃ ।
તત્ત્વાન્યત્વં પદાર્થેષુ સાંવૃતેષુ નિષિધ્યતે

અનુમાનાનુમેયાર્થવ્યહારસ્થિતિસ્ત્વિયમ્ ।
ભેદં પ્રત્યયસંસિદ્ધમવલમ્બ્ય ચ કલ્પ્યતે

યથાસ્વં ભેદનિષ્ઠેષૂ પ્રત્યયેષૂ વિવેકિનઃ ।
ધર્મી ધર્માશ્ચ ભાસન્તે વ્યવહારસ્તદાશ્રયઃ

વ્યવહારોપનીતો ઽત્ર સ એવાશ્લિષ્ટભેદધીઃ ।
સાધ્યઃ સાધનતાં નીતસ્તેનાસિદ્ધઃ પ્રકાશિતઃ

ભેદસામાન્યયોર્ધર્મભેદાદંગાંગિતા તતઃ ।
યથાનિત્યઃ પ્રયત્નોત્થઃ પ્રત્યત્નોત્થતયા ધ્વનિઃ

પક્ષાઙ્ગત્વે ઽપ્યબાધત્વાન્નાસિદ્ધિર્ભિન્નધર્મિણિ ।
યથાશ્વો ન વિષાણિત્વાદેષ પિણ્ડો વિષાણવાન્

સાધ્યકાલાઙ્ગતા વા ન નિવૃત્તેરુપલક્ષ્ય તત્ ।
વિશેષો ઽપિ પ્રતિજ્ઞાર્થો ધર્મભેદાન્ન યુજ્યતે

પક્ષધર્મપ્રભેદેન સુખગ્રહણસિદ્ધયે ।
હેતુપ્રકરણાર્થસ્ય સૂત્રસંક્ષેપ ઉચ્યતે

અયોગં યોગમપરૈરત્યન્તાયોગમેવ ચ ।
વ્યવચ્છિનત્તિ ધર્મસ્ય નિપાતો વ્યતિરેચકઃ

વિશેષણવિશેષ્યાભ્યાં ક્રિયયા ચ સહોદિતઃ ।
વિવક્ષાતો ઽપ્રયોગે ઽપિ સર્વો ઽર્થો ઽયં પ્રતીયતે

વ્યવચ્છેદફલં વાક્યં યતશ્ચૈત્રો ધનુર્ધરઃ ।
પાર્થો ધનુર્ધરો નીલં સરોજમિતિ વા યથા

પ્રતિયોગિવ્યચ્છેદસ્તત્રાપ્યર્થેષુ ગમ્યતે ।
તથા પ્રસિદ્ધેઃ સમાર્થ્યાસ્ વિવક્ષાનુગમાદ્ ધ્વનેઃ

તદયોગવ્યવચ્છેદાદ્ ધર્મી ધર્મવિશેષણમ્ ।
તદ્વિશિષ્ટતયા ધર્મો ન નિરન્વયદોષભાક્

સ્વભાવકાર્યસિદ્ધ્યર્થ દ્વૌ દ્વૌ હેતુવિપર્યયૌ ।
વિવાદાદ્ ભેદસામાન્યે શેષો વ્યાવૃત્તિસાધનઃ

ન હિ સ્વભાવાદન્યેન વ્યાપ્તિર્ગમ્યસ્ય કારણે ।
સમ્ભવાદ્ વ્યભિચારસ્ય દ્વિધાવૃતિફલં તતઃ

પ્રયત્નાનન્તરં જ્ઞાનં પ્રાક્ સતો નિયમેન ન ।
તસ્યાવૃત્યક્ષશબ્દેષુ સર્વથાનુપયોગતઃ

કદાચિન્તિરપેક્ષસ્ય કાર્યાકૃતિવિરોધતઃ ।
કાદાચિત્કફલં સિદ્ધં તલ્લિઙ્ગં જ્ઞાનમીદૃશમ્

એતાવતૈવ સિદ્ધે ઽપિ સ્વભાવસ્ય પૃથક્ કૃતિઃ ।
કાર્યેણ સહ નિર્દેશે મા જ્ઞાસીત્ સર્વમીદૃશમ્

વ્યુત્પત્ત્યર્થા ચ હેતૂક્તિરુક્તાર્થાનુમિતૌ કૃતા ।
અત્ર પ્રભેદ આખ્યાતઃ લક્ષણં તુ ન ભિદ્યતે

તેનાત્ર કાર્યલિઙ્ગેન સ્વભાવો ઽપ્યેકદેશભાક્ ।
સદૃશોદાહૃતિશ્ચાતઃ પ્રત્યત્નાદ્ વ્યક્તિજન્મનઃ

યન્નાન્તરીકા સત્તા યો વાત્મન્યવિભાગવાન્ ।
સ તેનાવ્યભિચારી સ્યાદિત્યર્થ તત્પ્રભેદનમ્

સંયોગ્યાદિષુ યેષ્વસ્તિ પ્રતોઇબન્ધો ન તાદૃશઃ ।
ન તે હેતવ ઇત્યુક્તં વ્યભિચારસ્ય સમ્ભવાત્

સતિ વા પ્રતિબન્ધે ઽસ્તુ સ એવ ગતિસાધનઃ ।
નિયમો હ્યવિનાભાવો નિયતશ્ચ ન સાધનમ્

એકાન્તિકત્વં વ્યાવૃત્તેરવિનાભાવ ઉચ્યતે ।
તચ્ચ નાપ્રતિબદ્ધેષુ તત એવાન્વયસ્થિતિઃ

સ્વાત્મત્વે હેતુભાવે વા સિદ્ધે હિ વ્યતિરેકિતા ।
સિધ્યેદતો ઽવિશેષે ન વ્યતિરેકા ન વાન્વયઃ

અદૃષ્ટિમાત્રમાદાય કેવલં વ્યતિરેકિતા ।
ઉક્તો ઽનૈકાન્તિકસ્તસ્માદન્યથા ગમકો ભવેત

પ્રાણાદ્યભાવો નૈરાત્મ્યવ્યાપીતિ વિનિવર્ત્તને ।
આત્મનો વિનિવર્ત્તેત પ્રાણાદિર્યદિ તચ્ચ ન

અન્યસ્ય વિનિવૃત્ત્યાન્યવિનિવૃત્તેરયોગતઃ ।
તદાત્મા તત્પ્રસૂતિશ્ચેત્ નતદ્ આત્મોપલમ્ભને

તસ્યોપલબ્ધાવગતાવગતૌ ચ પ્રસિધ્યતિ ।
તે ચાત્યન્તપરોક્ષસ્ય દૃષ્ટ્યદૃષ્ટી ન સિધ્યતઃ

અન્યત્રાદૃષ્ટરૂપસ્ય ઘટાદૌ નેતિ વા કુતઃ ।
અજ્ઞાતવ્યતિરેકસ્ય વ્યાવૃત્તેર્વ્યાપિતા કુતઃ

પ્રાણાદેશ્ચ ક્વચિદ્ દૃષ્ટ્યા સત્ત્વાસત્ત્વં પ્રતીયતે ।
તથાત્મા યદિ દૃશ્યેત સત્ત્વાસત્ત્વં પ્રતીયતે

યસ્ય હેતોરભાવેન ઘટે પ્રાણો દૃશ્યતે ।
દેહે ઽપિ યદ્યસૌ ન સ્યાદ્ યુક્તો દેહે ન સમ્ભવઃ

ભિન્ને ઽપિ કિઞ્ચિત્ સાધર્મ્યાદ્ યદિ તત્ત્વં પ્રતીયતે ।
પ્રમેયત્વાદ્ ઘટાદીનાં સાત્મત્વં કિન્ન મીયતે

અનિષ્ટેશ્ચેત્ પ્રમાણં હિ સર્વેષ્ટીનાં નિબન્ધનમ્ ।
ભાવાભાવવ્યવસ્થાં કઃ કર્તુ તેન વિના પ્રભુઃ

સ્મૃતીચ્છાયત્નજઃ પ્રાણનિમેષાદિસ્તદુદ્ભવઃ ।
વિષયેન્દ્રિયચિત્તેભ્યઃ તાઃ સ્વજાતિસમુદ્ભવાઃ

અન્યોન્યપ્રત્યયાપેક્ષા અન્વયવ્યતિરેકભાક્ ।
એતાવત્યાભાવો ઽયમનવસ્થાન્યકલ્પને

શ્રાવણત્વેન તત્ તુલ્યં પ્રાણાદિ વ્યભિચારતઃ ।
ન તસ્ય વ્યભિચારિત્વાદ્ વ્યતિરેકે ઽપિ ચેત્ કથમ્

નાસાધ્યાદેવ વિશ્લેષસ્તસ્ય નન્વેવમુચ્યતે ।
સાધ્યે ઽનુવૃત્ત્યભાવો ઽર્થાત્ તસ્યાન્યત્રાપ્યસૌ સમઃ

અસાધ્યાદેવ વિચ્છેદ ઇતિ સાધ્યે ઽસ્તિતોચ્યતે ।
અર્થાપત્ત્યાત એવોક્તમેકેનોભયદર્શનમ્

ઈદૃગવ્યભિચારો ઽતો ઽનન્વયિષુ ન સિધ્યતિ ।
પ્રતિષેધનિષેધશ્ચ વિધાનાત્ કીદૃશો ઽપરઃ

નિવૃત્તિર્નાસતઃ સાધ્યાદસાધ્યેષ્વેવ નો તતઃ ।
નેતિ સૈવ નિવૃત્તિઃ કિં નિવૃત્તેરસતો મતા

નિવૃત્ત્યભાવસ્તુ બિધિર્વસ્તુભાવો ઽસતો ઽપિ સન્ ।
વસ્ત્વભાવસ્તુ નાસ્તીતિ પશ્ય બાન્ધ્યવિજૃમ્ભિતમ્

નિવૃત્તિર્યદિ તસ્મિન્ન હેતોર્વૃત્તિઃ કિમિષ્યતે ।
સાપિ ન પ્રતિષેધો ઽયં નિવૃત્તિઃ કિં નિષિધ્યતે

વિધાનં પ્રતિષેધં ચ મુક્ત્વા શાબ્દો ઽસ્તિ નાપરઃ ।
વ્યવહારઃ સ ચાસત્સુ નેતિ પ્રાપ્તાત્ર મૂકતા

સતાં ચ ન નિષેધો ઽસ્તિ સો ઽસત્સુ ચ ન વિદ્યતે ।
જગત્યનેન ન્યાયેન નઞર્થઃ પ્રલયં ગતઃ

દેશકાલનિષેધશ્ચેદ્ યથાસ્તિ સ નિષિધ્યતે ।
ન થા ન યથા સો ઽસ્તિ તથાપિ ન નિષિધ્યતે

તસ્માદાશ્રિત્ય શબ્દાર્થ ભાવાભાવસમાશ્રમ્ ।
અબાહ્યાશ્રયમત્રેષ્ટં સર્વ વિધિનિષેધનમ્

તાભ્યાં સ ધર્મિ સમ્બદ્ધઃ ખ્યાત્યભવો ઽપિ તાદૃશઃ ।
શબ્દપ્રવૃત્તેરસ્તીતિ સો ઽપીષ્ટો વ્યવહારભાક્

અન્યથા સ્યાત્ પદાર્થાનાં વિધાનપ્રતિષેધને ।
એકધર્મસ્ય સર્વાત્મવિધાનપ્રરિષેધનમ્

અનાનાત્મતયા ભેદે નાનાવિધિનિષેધવત્ ।
એકધર્મિણ્યસંહારો વિધાનપ્રતિષેધયોઃ

એકધર્મિણમુદ્દિશ્ય નાનાધર્મસમાશ્રયમ્ ।
વિધાવેકસ્ય તદ્ભાજામિવાન્યેષામુપેક્ષકમ્

નિષેધે તદ્વિવિક્તં ચ તદન્યેષામપેક્ષકમ્ ।
વ્યવહારમસત્યાર્થ પ્રકલ્પયતિ ધીર્યથા

તં તથૈવાવિકલ્પાર્થભેદાશ્રયમુપાગતાઃ ।
અનાદિવાસનોદ્ભૂતં બાધન્તે ઽર્થ ન લૌકિકમ્

તત્ફલો ઽતત્ફલશ્ચાર્થે ભિન્ન એકસ્તતસ્તતઃ ।
તૈસ્તૈરુપપ્લવૈર્નીતઃ સઞ્ચયાપચયૈરિવ

અતદ્વાનપિ સમ્બન્ધાત્ કુતશ્ચિદુપનીયતે ।
દૃષ્ટિં ભેદાશ્રયૈસ્તે ઽપિ તસ્માદજ્ઞાતવિપ્લવાઃ

સત્તાસાધનવૃત્તેશ્ચ સન્દિગ્ધઃ સ્યાદસન્ન સઃ ।
અસત્વં ચાભ્યુપગમાદપ્રમાનં ન યુજ્યતે

અસતો વ્યતિરેકે ઽપિ સપક્ષાદ્ વિનિવર્ત્તનમ્ ।
સન્દિગ્ઘં તસ્ય સન્દેહાદ્ વિપક્ષાદ્ વિનિવર્ત્તનમ્

એકત્ર નિયમે સિદ્ધે સિધ્યત્યન્યનિવર્ત્તનમ્ ।
દ્વૈરાશ્યે સતિ દૃષ્ટેષુ સ્યાદ્દૃષ્ટે ઽપિ સંશયઃ

અવ્યક્તિવ્યાપિનો ઽપ્યર્થાઃ સન્તિ તજ્જાતિભાવિનઃ ।
ક્વચિન્ન નિયમો ઽદૃષ્ટ્યા પાર્થિવાલોહલેખ્યવત્

ભાવે વિરોધસ્યાદૃષ્ટે કઃ સન્દેહં નિવારયેત્ ।
ક્વચિદ્ વિનિયમાત્ કો ઽન્યસ્તત્કાર્યાત્મતયા સ ચ

નરાત્મ્યાદપિ તેનાસ્ય સન્દિગ્ધં વિનિવર્તનમ્ ।
અસ્તુ નામ તથાપ્યાત્મા નાનૈરાત્મ્યાત્ પ્રસિધ્યતિ

યેનાસૌ વ્યતિરેકસ્ય નાભાવં ભાવમિચ્છતિ ।
યથા નાવ્યતિરેકે ઽપિ પ્રાણાદિર્ન સપક્ષતઃ

સપક્ષાવ્યતિરેકી ચેદ્ધેતુર્હેતુરતોન્વયી ।
નાન્વ્ય્યવ્યતિરેકી ચેદનૈરાત્મ્યં ન સાત્મકમ્

યન્નાન્તરીયકઃ સ્વાત્મા યસ્ય સિદ્ધઃ પ્રવૃત્તિષુ ।
નિવર્ત્તકઃ સ એવાતઃ પ્રવૃત્તૌ ચ પ્રવર્તકઃ

નાન્તરીયકતા સા ચ સાધનં સધપેક્ષતે ।
કાર્યેદૃષ્ટિરદૃષ્ટિશ્ચ કાર્યકારણતા હિ સા

અર્થાન્તરસ્ય તદ્ભાવે ભાવાનિયમતો ઽગતિઃ ।
અભાવાસમ્ભવાત્ તેષામભાવે નિત્યભાવિનઃ

કાર્યસ્વભાવભેદાનાં કારણેભ્યઃ સમુદ્ભવાત્ ।
તૈર્વિના ભવતો ઽન્યસ્માત્ તજ્જં રૂપં કથં ભવેત્

સામગ્રીશક્તિભેદાદ્ધિ વસ્તૂનાં વિશ્વરૂપતા ।
સા ચેન્ન ભેદિકા પ્રાપ્તમેકરૂપમિદં જગત્

ભેદકાભેદકત્વે સ્યાદ્ વ્યાહતા ભિન્નરૂપતા ।
એકસ્ય નાનારૂપત્વે દ્વે રૂપે પાવકેતરૌ

તત્ તસ્યા જનનં રૂપમન્યસ્ય યદિ સૈવ સા ।
ન તસ્યા જનનં રૂપં તદસ્યાઃ સમ્ભવેત્ કથમ્

તતઃ સ્વભાવૌ નિયતાવન્યોન્યં હેતુકાર્યયોઃ ।
તસ્માત્ સ્વદૃષ્ટાવિવ તદ્ દૃષ્ટે કાર્યે ઽપિ ગમ્યતે

એકં કથમનેકસ્માત્ ક્લેદવદ્ દુગ્ધવારિણઃ ।
દ્રવશક્તેઃ યતઃ ક્લેદઃ સા ત્વેકૈવ દ્વયોરપિ

ભિન્નાભિન્નઃ કિમસ્યાત્મા ભિન્નો ઽથ દ્રવતા કથમ્ ।
અભિન્નેત્યુચ્યતે બુદ્ધેસ્તદ્રૂપાયા અભેદતઃ

તદ્વદ્ ભેદે ઽપિ દહનો દહનપ્રત્યયાશ્રયઃ ।
યેનાંશેનાદધદ્ ધૂમં તેનાંશેન તથા ગતિઃ

દહનપ્રત્યયાઙ્ગાદેવાન્યાપેક્ષાત્ સમુદ્ભવાત્ ।
ધૂમો ઽતદ્વ્યભિચારીતિ તદ્વત્ કાર્ય તથાપરમ્

ધૂમેન્ધનવિકારાઙ્ગતાપદે દહનસ્થિતેઃ ।
અનગ્નિચેદધૂમો ઽસૌ સ ધૂમશ્ચેત્ સ પાવકઃ

નાન્તરીયકતા જ્ઞેયા યથાસ્વં હેત્વપેક્ષયા ।
સ્વભાવસ્ય યથોક્તં પ્રાગ્ વિનાશકૃતકત્વયોઃ

અહેતુત્વગતિન્યાયઃ સર્વો ઽયં વ્યતિરેકિણઃ ।
અભ્યૂહ્યઃ શ્રાવણાત્વોક્તેઃ કૃતાયાઃ સામ્યદૃષ્ટયે

હેતુસ્વભાવનુવૃત્યૈવાર્થનિવૃત્તિવર્ણનાત્ ।
સન્દેહહેતુતાખ્યાત્યા દૃશ્યે ઽર્થે સેતિ સૂચિતમ્

અનઙ્ગીકૃતવસ્ત્વંશો નિષેધઃ સાધ્યતે ઽનયા ।
વસ્તુન્યપિ તુ પૂર્વાભ્યાં પર્યુદાસો વિધાનતઃ

તત્રોપલભ્યેષ્વસ્તિત્વમુપલબ્ધેર્ન ચાપરમ્ ।
ઇત્યજ્ઞ્જ્ઞાપનાયૈકાનુપાખ્યોદાહૃતિર્મતા

વિષયાસત્ત્વતસ્ત્ર વિષયિ પ્રતિષિધ્યતે ।
જ્ઞાનાભિધાનસન્દેહં યથા દાહાદપાવકઃ

તથાન્યા નોપલભ્યેષુ નાસ્તિતાનુપલમ્ભભનાત્ ।
તજ્જ્ઞાનશબ્દાઃ સાધ્યન્તે તદ્ભાવાત્ તન્નિબન્ધનાઃ

સિદ્ધો હિ વ્યવહારો ઽયં દૃશ્યાદૃષ્ટાવસન્નિતિ ।
તસ્યાઃ સિદ્ધાવસન્દિગ્ધૌ તત્કાયત્વે ઽપિ ધીધ્વની

વિદ્યમાને ઽપિ વિષયે મોહાદત્રાનનુબ્રુવન્ ।
કેવલં સિદ્ધસાધર્મ્યાત્ સ્માર્યતે સમયં પરઃ

કાર્યકારણતા યદ્વત્ સાધ્યતે દૃષ્ટ્યદૃષ્ટિતઃ ।
કાર્યાદિશબ્દા હિ તયોર્વ્યવહારાય કલ્પિતાઃ

કારણાત્ કાર્યસંસિદ્ધિઃ સ્વભાવાન્તર્ગમાદિયમ્ ।
હેતુપ્રેભેદાખ્યાને ન દર્શિતોદાહૃતિઃ પૃથક્

એકોપલમ્ભાનુભવાદિદં નોપલભે ઇતિ ।
બુદ્ધેરુપલભે વેતિ કલ્પિકાયાઃ સમુદ્ભવઃ

વિશેષો ગમ્યતે ઽર્થાનાં વિશિષ્ટાદેવ વેદનાત્ ।
સ્તથાભૂતાત્મસમ્પત્તિર્ભેદધીહેતુરસ્ય ચ

તસ્માત્ સ્વતો ધિયોર્ભેદસિદ્ધિસ્તાભ્યાં તદર્થયોઃ ।
અન્યથા હ્યનવસ્થાતો ભેદઃ સિઘ્યેન્ન કસ્યચિત્

વિશિષ્ટરૂપાનુભવાદન્યથાન્યનિરાક્રિયા ।
તદ્વિશિષ્ટોપલમ્ભો ઽતઃ તસ્યાપ્યનુપલમ્ભનમ્

તસ્માદનુપલમ્ભો ઽયં સ્વયં પ્રત્યક્ષતો ગતઃ ।
સ્વમાત્રવૃત્તેર્ગમકસ્તભાવવ્યવસ્થિતેઃ

અન્યથાર્થસ્ય નાસ્તિત્વં ગમ્યતે ઽનુપલમ્ભતઃ ।
ઉપલમ્ભસ્ય નાસ્તિત્વમન્યેનેત્યનબસ્થિતિઃ

અદૃશ્યે નિશ્ચયાયોગાત્ સ્થિતિરન્યત્ર બાધ્યતે ।
યથાલિઙ્ગો ઽન્યસત્ત્વેષુ વિકલ્પાદિર્ન સિધ્યતિ

અનિશ્ચયફલા હ્યેષા નાલં વ્યાવૃત્તિસાધને ।
આદ્યાધિક્રિયતે હેતોર્નિશ્ચિતેનૈવ સાધને

તસ્યાઃ સ્વયં પ્રયોગેષુ સ્વરૂપં વા પ્રયુજ્યતે ।
અર્થબાધનરૂપં વા ભાવે ભાવાદભાવતઃ

અન્યોન્યભેદસિદ્ધેર્વા ધ્રૂ વભાવબિમાશવત્ ।
પ્રમાણાન્તરબાધાદ્ વા સાપેક્ષધ્રુ વભાવવત્

હેત્વન્તરસમુત્થસ્ય સન્નિધૌ નિયતઃ કુતઃ ।
ભાવહેતુભવત્વે કિં પારમ્પર્યપરિશ્રમૈઃ

નાશનં જનયિત્વાન્યં સ હેતુસ્તસ્ય નાશકઃ ।
તમેવ નશ્વરં ભાવં જનયેદ્ યદિ કિં ભવેત્

આત્મોપકારકઃ કઃ સ્યાત્ તસ્ય સિદ્ધત્મનઃ સતઃ ।
નાત્મોપકારકઃ કઃ સ્યાત્ તેન યઃ સમપેક્ષ્યતે

અનપેક્ષશ્ચ કિં ભાવો ઽતથાભૂતઃ કદાચન ।
યથા ન ક્ષેપભાગિષ્ટઃ સ એવોદ્ભૂતનાશકઃ

ક્ષણમપ્યનપેક્ષત્વે ભાવો ભાવસ્ય નેતિ ચેત્ ।
ભાવો હિ સ તથા ભૂતો ઽભાવ ભાવસ્તથા કથમ્

યે ઽપરાપેક્ષતદ્ભાવાસ્તદ્ભાવનિયતા હિ તે ।
અસમ્ભવદ્વિબન્ધા ચ સમગ્રી કાર્યકર્મણિ