પ્રમાણવાર્ત્તિક · અધ્યાય 1

પ્રમાણવાર્તિકમ્
પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ
પ્રમાણસિદ્ધિઃ
વિધૂતકલ્પનાજાલગમ્ભીરોદારમૂર્તયે ।
નમઃ સમન્તભદ્રાય સમન્તસ્ફરણત્વિષે

પ્રાયઃ પ્રાકૃતસક્તિરપ્રતિબલપ્રજ્ઞો જનઃ કેવલમ્ ।
નાનર્થ્યેવ સુભાષિતૈઃ પરિગતો વિદ્વેષ્ટ્યપીર્ષ્યામલૈઃ ।
તેનાયં ન પરોપકાર ઇતિ નશ્ચિન્તાપિ ચેતશ્ચિરમ્ સૂક્તાભ્યાસવિવર્ધિતવ્યસનમિત્યત્રાનુબદ્ધસ્પૃહમ્

પ્રમાણમવિસંવાદિ જ્ઞાનમર્થક્રિયાસ્થિતિઃ ।
અવિસંવાદનં શાબ્દે ઽપ્યભિપ્રાયનિવેદનાત્

વક્તૃવ્યાઅપારવિષયો યો ઽર્થો બુદ્ધૌ પ્રકાશતે ।
પ્રામાણ્યં તત્ર શબ્દસ્ય નાથતત્ત્વનિબન્ધનમ્

ગૃહીતગ્રહણાન્નેષ્ટં સાંવૃતમ્ ધીપ્રમાણતા ।
પ્રવૃત્તેસ્તત્પ્રધાનત્વાત્ હેયોપાદેયવસ્તુનિ

વિષયાકારભેદાચ્ચ ધિયો ઽધિગમભેદતઃ ।
ભાવાદેવાસ્ય તદ્ભાવે સ્વરૂપસ્ય સ્વતો ગતિઃ

પ્રામાણ્યં વ્યવહારેણ શાસ્ત્રં મોહનિર્વતનમ્ ।
અજ્ઞાતાર્થપ્રકાશો વા સ્વરૂપાધિગતેઃ પરમ્

પ્રાપ્તં સામાન્યવિજ્ઞાનમવિજ્ઞાતે સ્વલક્ષણે ।
યજ્જ્ઞાનમિત્યભિપ્રાયાત્ સ્વલક્ષણવિચારતઃ

તદ્વત્ પ્રમાણં ભગવાનભૂતવિનિવૃત્તયે ।
ભૂતોક્તિઃ સાધનાપેક્ષા તતો યુક્તા પ્રમાણતા

નિત્યં પ્રમાણં નૈવાસ્તિ પ્રામાણ્યાદ્વસ્તુસદ્ગતેઃ ।
જ્ઞેયાનિત્યતયા તસ્યા અધ્રૌવ્યાત્ક્રમજન્મનામ્

નિત્યાદુત્પત્તિવિશ્લેષાદપેક્ષાયા અયોગતઃ ।
કથઞ્ચિન્નોપર્કાયત્વાત્ અનિત્યે ઽપ્યપ્રમાણતા

સ્થિત્વાપ્રવૃત્તિઃ સંસ્થાનવિશેષાર્થક્રિયાદિષુ ।
ઇષ્ટસિદ્ધિરસિદ્ધિર્વા દૃષ્ટાન્તે સંશયો ઽથવા

સિદ્ધં યાદૃગધિષ્ઠાતૃભાવાભાવાનુવૃત્તિમત્ ।
સન્નિવેશાદિ તદ્યુક્તં તસ્માદ્ યદનુમીયતે

વસ્તુભેદે પ્રસિદ્ધસ્ય શબ્દસામ્યાદભેદિનઃ ।
ન યુક્તાનુમિતિઃ પાણ્ડુદ્રવ્યાદિવ હુતાશને

અન્યથા કુમ્ભકારેણ મૃદ્વિકારસ્ય કસ્યચિત્ ।
ઘટાદેઃ કરણાત્ સિધ્યેદ્ વલ્મીકસ્યાપિ તત્કૃતિઃ

સાધ્યેનાનુગમાત્ કાર્યે સામાન્યેનાપિ સાધને ।
સમ્બન્ધિભેદાદ્ ભેદોક્તિદોષઃ કાર્યસમો મતઃ

જાત્યન્તરે પ્રસિદ્ધસ્ય શબ્દસામાન્યદર્શનાત્ ।
ન યુક્તં સાધનં ગોત્વાદ્ વાગાદીનાં વિષાણવત્

વિવક્ષાપરતન્ત્રત્વાન્ન શબ્દાઃ સન્તિ કુત્ર વા ।
તદ્ભાવાદર્થસિદ્ધૌ તુ સર્વ સર્વસ્ય સિધ્યતિ

એતેન કાપિલાદીનામ્ અચૈતન્યાદિ ચિન્તિતમ્ ।
અનિત્યાદેશ્ચ ચૈતન્યં મરણાત્ ત્વગપોહતઃ

વસ્તુસ્વરૂપે સિદ્ધે ઽયં ન્યાયઃ સિદ્ધે વિશેષણમ્ ।
અબાધકમસિદ્ધાવપ્યાકાશાશ્રયવદ્ ધ્વનેઃ

અસિદ્ધાવપિ શબ્દસ્ય શિદ્ધે વસ્તુનિ સિધ્યતિ ।
ઔલૂક્યસ્ય યથા બૌદ્ધેનોક્તં મૂર્ત્યાદિસાધનમ્

તસ્યૈવ વ્યભિચારાદૌ શબ્દે ઽપ્યવ્યભિચારિણ ।
દોષવત્ સાધનં જ્ઞેયં વસ્તુનો વસ્તુસિદ્ધિતઃ

યથા તત્કારણં વસ્તુ તથૈવ તદકારણમ્ ।
યદા તત્કારણં કેન મતં નેષ્ટમકારણમ્

શસ્ત્રૌષધાભિસમ્બન્ધાચ્ચૈત્રસ્ય વ્રણરોહણે ।
અસમ્બદ્ધસ્ય કિં સ્થાણોઃ કારણત્વં ન કલ્પ્યતે

સ્વભાવભેદેન વિના વ્યાપારો ઽપિ ન યુજ્યતે ।
નિત્યસ્યાવ્યતિરેકિત્વાત્ સામર્થ્ય ચ દુરન્વયમ્

યેષુ સત્સુ ભવત્યેવ યત્તેભ્યો ઽન્યસ્ય કલ્પને ।
તદ્ધેતુત્વેન સર્વત્ર હેતુનામનવસ્થિતિઃ

સ્વભાવપરિણામેન હેતુરઙ્કુરજન્મનિ ।
ભૂમ્યાદિસ્તસ્ય સંસ્કારે તદ્વિશેષસ્ય દર્શનાત્

યથા વિશેષેણ વિના વિષયેન્દ્રિયસંહતિઃ ।
બુદ્ધેર્હેતુસ્તથેદં ચેન્ન તત્રાપિ વિશેષતઃ

પૃથક્ પૃથગશક્તાનાં સ્વભાવાતિશયે ઽસતિ ।
સંહતાવપ્યસામર્થ્ય સ્યાત્ સિદ્ધો ઽતિશયસ્તતઃ

તસ્માત્ પૃથગશક્તેષુ યેષુ સમ્ભાવ્યતે ગુણઃ ।
સંહતૌ હેતુતા તેષાં નેશ્વરાદેરભેદતઃ

પ્રામાણ્યઞ્ચ પરોક્ષાર્થજ્ઞાનં યત્સાધનસ્ય ચ ।
અભાવાન્ નાસ્ત્યનુષ્ઠાનમિતિ કેચિત્ પ્રચક્ષતે

જ્ઞાનવાન્ મૃગ્યતે કશ્ચિત્ તદુક્તપ્રતિપત્તયે ।
અજ્ઞોપદેશકરણે વિપ્રલમ્ભનશઙ્કિભિઃ

તસ્માદનુષ્ઠેયગતં જ્ઞાનમસ્ય વિચાર્યતામ્ ।
કીટસંખ્યાપરિજ્ઞાનં તસ્ય નઃ ક્વોપયુજ્યતે

હેયોપાદેયતત્ત્વસ્ય સાભ્યુપાયસ્ય વેદકઃ ।
યઃ પ્રમાણમસાવિષ્ટો ન તુ સવસ્ય વેદકઃ

દૂરં પશ્યતુ વા મા વા તત્ત્વમિષ્ટં તુ પશ્યતુ ।
પ્રમાણં દૂરદર્શી ચેદેત ગૃધ્રાનુપાસ્મહે

સાધનં કરુણાભ્યાસાત્ સા બુદ્ધેર્દેહસંશ્રયાત્ ।
અસિદ્ધિ ઽભ્યાસ ઇતિ ચેન્નાશ્રયપ્રતિષેધતઃ

પ્રાણાપાનેન્દ્રિયધિયાં દેહાદેવ ન કેવલાત્ ।
સજાતિનિરપેક્ષાણાં જન્મ જન્મપરિગ્રહે

અતિપ્રસઙ્ગાત્ય દ્દૃષ્ટં પ્રતિસન્ધાનશક્તિમત્ ।
કિમાસીત્ તસ્ય યન્નાસ્તિ પશ્યાદ્ યેન ન સન્ધિમત્

ન સ કશ્ચિત્ પૃથિવ્યાદેરંશો યત્ર ન જન્તવઃ ।
સંસ્વેદજાદ્યા જાયન્તે સર્વ બીજાત્મકં તતઃ

તત્ સજાત્યનપેક્ષાણામક્ષાદીનાં સમુદ્ભવે ।
પરિણમો યથૈકસ્ય સ્યાત્ સર્વસ્યાવિશેષતઃ

પ્રત્યેકમુપઘાતે ઽપિ નેન્દ્રિયાણાં મનોમતેઃ ।
ઉપઘાતો ઽસ્તિ ભઙ્ગે ઽસ્યાસ્તેષાં ભઙ્ગશ્ચ દૃશ્યતે

તસ્માત્ સ્થિત્યાશ્રયો બુદ્ધેર્બુદ્ધિમેવ સમાશ્રિતઃ ।
કશ્ચિન્નિમિત્તમક્ષાણાં તસ્માદક્ષાણિ બુદ્ધિતઃ

યાદૃશ્યાક્ષેપિકા સાસીત્ પશ્ચાદપ્યસ્તુ તાદૃશી ।
તજ્જ્ઞાનૈરુપકાર્યત્વાદુક્તં કાયાશ્રિતં મનઃ

યદ્યપ્યક્ષૈર્વિના બુદ્ધિર્ન તાન્યપિ તયા વિના ।
તથાપ્યન્યો ઽન્યહેતુત્વં તતો ઽપ્યન્યો ઽન્યહેતુકે

નાક્રમાત્ ક્રમિણો ભાવો નાપ્યપેક્ષ્યાવિશેષિણઃ ।
ક્રમાદ્ ભવન્તી ધીઃ કાયાત્ ક્રમં તસ્યાપિ શંસતિ

પ્રતિક્ષણમપૂર્વસ્ય પૂર્વઃ પૂર્વઃ ક્ષણો ભવેત્ ।
તસ્ય હેતુરતો હેતુર્દૃષ્ટ એવાસ્તુ સર્વદા

ચિત્તાન્તરસ્ય સન્ધાને કો વિરોધો ઽન્ત્યચેતસઃ ।
તદ્વદપ્યર્હતશ્ચિત્તસન્ધાનં કુતો મતમ્

અસિદ્ધાર્થઃ પ્રમાઅણેન કિં સિદ્ધાન્તો ઽનુગમ્યતે ।
હેતોર્વૈકલ્યતસ્તચ્ચેત્ કિં તદેવાત્ર નોદિતમ્

તદ્ધીવદ્ ગ્રહણપ્રાપ્તેર્મનોજ્ઞાનં ન સેન્દ્રિયાત્ ।
જ્ઞાનોત્પાદનસામર્થ્યભેદાન્ન સકલાદપિ

અચેતનત્વાન્નાન્યસ્માદ્ હેત્વભેદાત્ સહસ્થિતિઃ ।
અક્ષવદ્ રૂપરસવદ્ અર્થદ્વારેણ વિક્રિયા

સત્તોપકારિણી યસ્ય નિત્યં તદનુબન્ધતઃ ।
સ હેતુઃ સપ્તમી તસ્માદુત્પાદાદિતિ ચોચ્યતે

અસ્તૂપકારકો વાપિ કદાચિચ્ચિત્તસન્તતેઃ ।
વહ્નયાદિવદ્ ઘટાદિનાં વિનિવૃત્તિર્ન તાવતા

અનિવૃત્તિપ્રસઙ્શ્ચ દેહે તિષ્ઠતિ ચેતસઃ ।
તદ્ભાવભાવાદ્ વશ્યત્વાત્ પ્રાણાપાનૌ તતો ન તત્

પ્રેરણાકર્ષણે વાયોઃ પ્રયત્નેન વિના કુતઃ ।
નિર્હ્રાસાઅતિશયાપત્તિર્નિર્હ્રાસાતિશયાત્ તયોઃ

તુલ્યઃ પ્રસઙ્ગો ઽપિ તયોઃ ન તુલ્યં ચિત્તકારણે ।
સ્થિત્યાવેધકમન્યચ્ચ યતઃ કારણમિષ્યતે

ન દોષૈર્વિગુણો દેહો હેતુર્વર્ત્યાદિવદ્ યદિ ।
મૃતે શમીકૃતે દોષે પુનરુજ્જીવનં ભવેત્

નિવૃત્તે ઽપ્યનલે કાષ્ઠવિકારાવિનિવૃત્તિવત્ ।
તસ્યાનિવૃત્તિરિતિ ચેન્ન ચિકિત્સાપ્રયોગતઃ

અપુનર્ભાવતઃ કિઞ્ચદ્ વિકારજનનં ક્વચિત્ ।
ચિઞ્ચિદ્ વિપર્યયાદગ્નિર્યથા કાષ્ઠસુવર્ણયોઃ

આદ્યસ્યાલ્પો ઽપ્યસંહાર્યઃ પ્રત્યાનેયસ્તુ યત્કૃતઃ ।
વિકારઃ સ્યાત્ પુનર્ભાવઃ તસ્ય હેમ્નિખરત્વવત્

દુર્લભત્વાત્ સમાધાતુરસાધ્યં કિઞ્ચિદીરિતમ્ ।
આયુઃક્ષયાદ્ વા દોષે તુ કેવલે નાસ્ત્યસાધ્યતા

મૃતે વિષાદિસંહારાત્ તંદ્દશચ્છેદતો ઽપિ વા ।
વિકારહેતોર્વિગમે સ નોચ્છવસિતિ સ નોચ્છ્વસિતિ કિં પુનઃ

ઉપાદાનાવિકારેણ નોપાદેયસ્ય વિક્રિયા ।
કર્તુ શક્યાવિકારેણ મૃદઃ કુણ્ડાદિકે યથા

અવિકૃત્ય હિ યદ્ વસ્તુ યઃ પદાર્થો વિકાર્યતે ।
ઉપાદાનં ન તત્ તસ્ય યુક્તં ગોગવયાદિવત્

ચેતઃશરીરયોરેવમ્ તદ્ધેતોઃ કાર્યજન્મનઃ ।
સહકારાત્ સહસ્થાનમગ્નિતામ્રદ્રવત્વવત્

અનાશ્રયાત્ સદસતોર્નાશ્રયઃ સ્થિતિકારણમ્ ।
સતશ્ચેદાશ્રયો નાસ્યાઃ સ્થાતુરવ્યતિરેકતઃ

વ્યતિરેકે ઽપિ તદ્ધેતુસ્તેન ભાવસ્ય કિં કૃતમ્ ।
અબિનાશપ્રસઙ્ગઃ સ નાશહેતોર્મતો યદિ

તુલ્યઃ પ્રસઙ્ગસ્તત્રાપિ કિં પુનઃ સ્થિતિહેતુના ।
આ નાશકાગમાત્ સ્થાનં તતશ્ચેદ્ વસ્તુધર્મતા

નાશસ્ય સત્યબાધો ઽસાવિતિ કિ સ્થિતિહેતુના ।
યથા જલાદેરાધાર ઇતિ ચેત્ તુલ્યમત્ર ચ

પ્રતિક્ષણવિનાશે હિ ભવાનાં ભાવસન્તતેઃ ।
તથોત્પત્તેઃ સહેતુત્વાદાશ્રયો ઽયુક્તમન્યથા

સ્યાદાધારો જલાદીનાં ગમનપ્રતિબન્ધતઃ ।
અગતીનાં કિમાધારૈર્ગુણસામાન્યકર્મણામ્

એતેન સમવાયશ્ચ સમવાયિ ચ કારણમ્ ।
વ્યવસ્થિતત્વં જાત્યાદેર્નિરસ્તમનપાશ્રયાત્

પરતો ભાવાનાશશ્ચેત્ તસ્ય કિં સ્થિતિહેતુના ।
સ વિનશ્યેદ્ વિનાપ્યન્યૈરશક્તાઃ સ્થિતિહેતવઃ

સ્થિતિમાન્ નાશ્રયઃ સર્વઃ સર્વોત્પત્તૈ ચ સાશ્રયઃ ।
તસ્માત્ સર્વસ્ય ભાવસ્ય ન વિનાશઃ કદાચન

સ્વયં વિનશ્વરાત્મા ચેત્ તસ્ય કઃ સ્થાપકઃ પરઃ ।
સ્વયં ન નશ્વરાત્મા ચેત્ તસ્ય કઃ સ્થાપકઃ પરઃ

બુદ્ધિવ્યાપારભેદેન નિર્હ્રાસાતિશયાવપિ ।
પ્રજ્ઞાદેર્ભવતો દેહનિર્હ્રાસતિશયૌ વિના

ઇદં દીપપ્રભાદીનામાશ્રિતાનાં ન વિદ્યતે ।
સ્યાત્ તતો ઽપિ વિશેષો ઽસ્ય ન ચિત્તે ઽનુપકારિણ

રાગાદિવૃદ્ધિઃ પુષ્ટ્યાદેઃ કદાચિત્ સુખદુઃખજા ।
તયોશ્ચ ધાતુસામ્યાદેરન્તરર્થસ્ય સન્નિધેઃ

એતેન સન્નિપાતાદેઃ સ્મૃતિભ્રંશાદયો ગતાઃ ।
વિકારયતિ ધીરેવ હ્યન્તરર્થવિશેષજા

શાર્દૂ લશોણિતાદીનાં સન્તાનાતિશયે ક્વચિત્ ।
મોહાદયઃ સમ્ભવન્તિ શ્રવણેક્ષણતો યથા

તસ્માત્ સ્વસ્યૈવ સંસ્કારં નિયમેનાનુવર્તતે ।
તન્નાન્તરીયકં ચિત્તમતશ્ચિત્તસમાશ્રિતમ્

યથા શ્રુતાદિસંસ્કારઃ કૃતશ્ચેતસિ ચેતસિ ।
કાલેન વ્યજ્યતે ઽભેદાત્ સ્યાદ્ દેહે ઽપિ તતો ગુણઃ

અનન્યસત્ત્વનેયસ્ય હીનસ્થાનપરિગ્રહઃ ।
આત્મસ્નેહવતો દુઃખસુખત્યાગાપ્તિવાઞ્છયા

દુઃખે વિપર્યાસમતિઃ તૃષ્ણા ચાબન્ધકારણમ્ ॥
જન્મિનો યસ્ય તે ન સ્તો ન સ જન્માધિગચ્છતિ

ગત્યાગતી ન દૃષ્ટે ચેદિન્દ્રિયાણામપાટવાત્ ।
અદૃષ્ટિર્મન્દનેત્રસ્ય તનુધૂમાગતિર્યથા

તનુત્વાન્મૂર્તમપિ તુ કિઞ્ચિત્ ક્વચિદશક્તિમત્ ।
જલવત્ સૂતવદ્ધેમ્નિ નાદૃષ્ટેનાસદેવ વા

પાણ્યાદિકમ્પે સર્વસ્ય કમ્પપ્રાપ્તેર્વિરોધિનઃ ।
એકસ્મિન્ કર્મણો ઽયોગાત્ સ્યાત્ પૃથક્ સિદ્ધિરન્યથા

એકસ્ય ચાવૃતૌ સર્વસ્યાવૃતિઃ સ્યાદનાવૃતૌ ।
દૃશ્યેત રક્તે ચૈકસ્મિન્ રાગો ઽરક્તસ્ય વાગતિઃ

નાસ્ત્યેકસમુદાયો ઽસ્માદનેકત્વે ઽપિ પૂર્વવત્ ।
અવિશેષાદણુત્વાચ્ચ ન ગતિશ્ચેન્ન સિધ્યતિ

અવિશેષો વિશિષ્ટાનામૈન્દ્રિયત્વમતો ઽનણુઃ ।
એતેનાવરણાદીનામભાવશ્ચ નિરાકૃતઃ

કથં વા સૂતહેમાદિમિશ્રં તપ્તોપલાદિ વા ।
દૃશ્યં પૃથગશક્તાનામક્ષાદીનાં ગતિઃ કથમ્

સંયોગાચ્ચેત્ સમાનો ઽત્ર પ્રસઙ્ગો હેમસૂતયોઃ ।
દૃશ્યઃ સંયોગ ઇતિ ચેત્ કુતો ઽદૃશ્યાશ્રયે ગતિઃ

રસરૂપાદિયોગશ્ચ સંયોગ ઉપચારતઃ ।
ઇષ્ટશ્ચેદ્ બુદ્ધિભેદો ઽસ્તુ પંક્તિર્દિર્ઘેતિ વા કથમ્

સંખ્યાસંયોગકર્માદેરપિ તદ્વત્ સ્વરૂપતઃ ।
અભિલાપાચ્ચ ભેદેન રૂપં બુદ્ધૌ ન ભાસતે

શબ્દજ્ઞાને વિકલ્પેન વસ્તુભેદાનુસારિણા ।
ગુણાદિષ્વિવ કલ્પ્યાર્થે નષ્ટાજાતેષુ વા યથા

મતો યદ્યુપચારો ઽત્ર સ ઇષ્ટો યન્નિબન્ધનઃ ।
સ એવ સર્વભાવેષુ હેતુઃ કિ નેષ્યતે તયોઃ

ઉપચારો ન સર્વત્ર યદિ ભિન્નવિશેષણમ્ ।
મુખ્યમિત્યેવ ચ કુતો ઽભિન્ને ભિન્નાર્થતેતિ ચેત્

અનર્થાન્તરહેતુત્વે ઽપ્યપર્યાયઃ સિતાદિષુ ।
સંખ્યાદિયોગિનઃ શબ્દાસ્તત્રાપ્યર્થાન્તરં યદિ

ગુણદ્રવ્યાવિશેષઃ સ્યાદ્ ભિન્નો વ્યાવૃત્તિભેદતઃ ।
સ્યાદનર્થાન્તરાર્થત્વે ઽપ્યકર્માદ્રવ્યશબ્દવત્

વ્યતિરેકીવ યચ્ચાપિ સૂચ્યતે ભાવવાચિભિઃ ।
સંખ્યાદિતદ્વતઃ શબ્દૈસ્તદ્ધર્માન્તરભેદકમ્

શ્રુતિસ્તન્માત્રજિજ્ઞાસોરનાક્ષિપ્તાખિલાપરા ।
ભિન્નં ધર્મમિવાચષ્ટે યોગો ઽઙ્ગુલ્યા ઇતિ ક્વચિત્

યુક્તાઙ્ ગુલીતિ સર્વેષામાક્ષેપાદ્ ધર્મિવાચિની ।
ખ્યાતૈકાર્થાભિધાને ઽપિ તથા બિહિતસંસ્થિતિઃ

રૂપાદિશક્તિભેદાનામનાક્ષેપેણ વર્તતે ।
તત્સમાનફલાહેતુવ્યવચ્છેદે ઘટશ્રુતિઃ

અતો ન રૂપં ઘટ ઇત્યેકાધિકરરણ શ્રુતિઃ ।
ભેદો ઽયમીદૃશો જાતિસમુદાયાભિધાયિનોઃ

રૂપાદયો ઘટસ્યેતિ તત્સામાન્યોપસર્જનાઃ ।
તચ્છક્તિભેદાઃ ખ્યાપ્યન્તે વાચ્યો ઽન્યો ઽપિ દિશાનયા

હેતુત્વે ચ સમસ્તાનામેકાઙ્ગવિકલે ઽપિ ન ।
પ્રત્યેકમપિ સામર્થ્યે યુગપદ્ બહુસમ્ભવઃ

નાનેકત્વસ્ય તુલ્યત્વાત્ પ્રાણાપાનૌ નિયામકૌ ।
એકત્વે ઽપિ બહુવ્યક્તિસ્તદ્ધેતોર્નિત્યસન્નિધેઃ

નાનેકહેતુરિતિ ચેન્નાવિશેષાત્ ક્રમાદપિ ।
નૈકપ્રાણે ઽપ્યનેકાર્થગ્રહણન્નિયમસ્તતઃ

એકયાનેકવિજ્ઞાને બુદ્ધ્યાસ્તુ સકૃદેવ તત્ ।
અવિરોધાત્ ક્રમેણાપિ માભૂત્ તદવિશેષતઃ

બહવઃ ક્ષણિકાઃ પ્રાણા અસ્વજાતીયકાલિકાઃ ।
તાદૃશામેવ ચિત્તાનાં કલ્પ્યન્તે યદિ કારણમ્

ક્રમવન્તઃ કથં તે સ્યુઃ ક્રમવદ્ધેતુના વિના ।
પૂર્વસ્વજાતિહેતુત્વે ન સ્યાદાદ્યસ્ય સમ્ભવઃ

તદ્ધેતુસ્તાદૃશો નાસ્તિ સતિ વાનેકતા ધ્રુવમ્ ।
પ્રાણાનાં ભિન્નદેશત્વાત્ સકૃજ્જન્મ ધિયામતઃ

યદ્યેકકાલિકો ઽનેકો ઽપ્યેકચૈતન્યકારણમ્ ।
એકસ્યાપિ વ વૈકલ્યે સ્યાન્મન્દશ્વસિતાદિષુ

અથ હેતુર્યથાભાવં જ્ઞાને ઽપિ સ્યાદ્ વિશિષ્ટતા ।
ન હિ તત્ તસ્ય કાર્ય યદ્ યસ્ય ભેદાન્ન્ન ભિદ્યતે

વિજ્ઞાનં શક્તિનિયમાદેકમેકસ્ય કારણમ્ ।
અન્યાર્થાસક્તિવિગુણે જ્ઞાને ચાર્થાન્તરાગ્રહાત્

શરીરાત્ સકૃદુત્પન્ના ધીઃ સ્વજાત્યા નિયમ્યતે ।
પરતશ્ચેત્ સમર્થસ્ય દેહસ્ય વિરતિઃ કુતઃ

અનાશ્રયાન્નિવૃત્તે સ્યાચ્છરીરે ચેતસઃ સ્થિતિઃ ।
કેવલસ્યેતિ ચેચ્ચિત્તસન્તાનસ્થિતિકારણમ્

તદ્ધેતુવૃત્તિલાભાય નાઙ્ગતાં યદિ ગચ્છતિ ।
હેતુર્દેહાન્તરોત્પત્તૌ પઞ્ચાયતનમૈહિકમ્

તદઙ્ગભાવહેતુત્વનિષેધે ઽનુપલમ્ભનમ્ ।
અનિશ્ચયકરં પ્રોક્તં ઇન્દ્રિયાદ્યપિ શેષવત્

દૃષ્ટા ચ સક્તિઃ પૂર્વેષામિન્દ્રિયાણાં સ્વજાતિષુ ।
વિકારદર્શનાત્ સિદ્ધમપરાપરજન્મ ચ

શરીરાદ્ યદિ તજ્જન્મ પ્રસઙ્ગઃ પૂર્વવદ્ ભવેત્ ।
ચિત્તાચ્ચેત્ તત એવાસ્તુ જન્મ દેહાન્તરસ્ય ચ

તસ્માન્ન હેતુવૈકલ્યાત્ સર્વેષામન્ત્યચેતસામ્ ।
અસન્ધિરીદૃશં તેન શેષવત્ સાધનં મતમ્

અભ્યાસેન વિશેષે ઽપિ લઙ્ઘનોદકતાપવત્ ।
સ્વભાવાતિક્રમો મા ભૂદિતિ ચેદ્ આહિતઃ સ ચેત્

પુનર્યત્નમપેક્ષેત યદિ સ્યાચ્ચાસ્થિતાશ્રયઃ ।
વિશેષો નૈવ વર્ધેત સ્વભાવશ્ચ ન તાદૃશઃ

તત્રોપયુક્તશક્તીનાં વિશેષાનુત્તરાન્ પ્રતિ ।
સાધનાનામસામાર્થ્યાન્નિત્યં ચાનાશ્રયસ્થિતેઃ

વિશેષસ્યાસ્વભાવત્વાદ્ વૃદ્ધાવપ્યાહિતો યદા ।
નાપેક્ષેત પુનર્યત્નં યત્નો ઽન્યઃ સ્યાદ્ વિશેષકૃત્

કાષ્ઠપારદહેમાદેરગ્ન્યાદેરિવ ચેત્તસઃ ।
અભ્યાસજાઃ પ્રવર્ત્તન્તે સ્વરસેન કૃપાદયઃ

તસ્માત્ સ તેષામુત્પન્નઃ સ્વભાવો જાયતે ગુણઃ ।
તદુત્તરોત્તરો યત્નો વિશેષસ્ય વિધાયકઃ

યસ્માચ્ચ તુલ્યજાતીયપૂર્વબીજપ્રવૃદ્ધયઃ ।
કૃપાદિબુદ્ધયસ્તાસાં સત્યભ્યાસે કુતઃ સ્થિતિઃ

ન ચૈવં લઙ્ઘનાદેવ લઙ્ઘનં બલયત્નયોઃ ।
તદ્ધેત્વોઃ સ્થિતશક્તિત્વાલ્લઙ્ ઘનસ્ય સ્થિતાત્મતા

તસ્યાદૌ દેહવૈગુણ્યાત્ પશ્ચાદ્વદવિલઙ્ઘનમ્ ।
શનૈર્યત્નેન વૈગુણ્યે નિરસ્તે સ્વબલે સ્થિતિઃ

કૃપા સ્વબીજપ્રભવા સ્વબીજપ્રભવૈર્ન ચેત્ ।
વિપક્ષૈર્બાધ્યતે ચિત્તે પ્રયાત્યત્યન્તસાત્મતામ્

તથા હિ મૂલમભ્યાસઃ પૂર્વઃ પૂર્વઃ પરસ્ય તુ ।
કૃપાવૈરાગ્યબોધાદેશ્ચિત્તધર્મસ્ય પાટવે

કૃપાત્મકત્વમભ્યાસાદ્ ઘૃણાવૈરાગ્યરાગવૃત્ ।
નિષ્પન્નઃ કરુણોત્કર્ષઃ પરદુઃખાક્ષમેરિતઃ

દયાવાન્ દુઃખહાનાર્થમુપાયેષ્વભિયુજ્યતે ।
પરોક્ષોપેયતદ્ધેતોસ્તદાખ્યાનં હિ દુષ્કરમ્

યુક્ત્યાગમાભ્યાં વિમૃશન્ દુઃખહેતુ પરીક્ષતે ।
તસ્યાનિત્યાદિરૂપં ચ દુઃખસ્યૈવ વિશેષણૈઃ

યતસ્તથા સ્થિતે હેતૌ નિવૃત્તિર્ને તિ પશ્યતિ ।
ફલસ્ય હેતોર્હાનાર્થ તદ્વિપક્ષં પરીક્ષતે

સાધ્યતે તદ્વિપક્ષો ઽપો હેતો રૂપાવબોધતઃ ।
આત્માત્મીયગ્રહકૃતઃ સ્નેહઃ સંસ્કારગોચરઃ

હેતુર્વિરોધિ નૈરાત્મ્દર્શનં તસ્ય બાધકમ્ ।
બહુશો બહુધોપાયં કાલેન બહુનાસ્ય ચ

ગચ્છન્ત્યભ્યસ્યતસ્તત્ર ગુણદોષાઃ પ્રકાશતામ્ ।
બુદ્ધેશ્ચ પાટવાદ્ધેતોર્વાસનાતઃ પ્રહીયતે

પરાર્થવૃત્તૈઃ ખડ્ગાદેર્વિશેષો ઽયં મહામુનેઃ ।
ઉપાયાભ્યાસ એવાયં તાદર્થ્યાચ્છાસનં મતમ્

નિષ્પત્તેઃ પ્રથમં ભાવાદ્ધેતુરુક્તમિદં દ્વયમ્ ।
હેતોઃ પ્રહાણં ત્રિગુણં સુગતત્વમનિઃશ્રયાત્

દુઃખસ્ય શસ્તં નૈરાત્મ્યદૃષ્ટેશ્ચ યુક્તિતો ઽપિ વા ।
પુનરાવૃત્તિરિત્યુક્તૌ જન્મદોષસમુદ્ભવૌ

આત્મદર્શનબીજસ્ય હાનાદપુનરાગમઃ ।
તદ્ ભૂતભિન્નાત્મતયા શેષમક્લેશનિર્જ્વરમ્

કાયવાગ્બુદ્ધિવૈગુણ્યં માર્ગોક્ત્યપટુતાપિ વા ।
અશેષહાનમભ્યાસાદ્ ઉક્ત્યાદેર્દોષસંક્ષયઃ

નેત્યેકે વ્યતિરેકો ઽસ્ય સન્દિગ્ધો વ્યભિચાર્યતઃ ।
અક્ષયિત્વં ચ દોષાણાં નિત્યત્વાદનુપાયતઃ

ઉપાયસ્યાપરિજ્ઞાનાદપિ વા પરિકલ્પયેત્ ।
હેતુમત્ત્વાદ્ વિરુદ્ધસ્ય હેતોરભ્યાસતઃ ક્ષયાત્

હેતુસ્વભાવજ્ઞાનેન તજ્જ્ઞાનમપિ સાધ્યતે ।
તાયઃ સ્વદૃષ્ટમાર્ગોક્તિઃ વૈફલ્યાદ્ વક્તિ નાનૃતમ્

દયાલુત્વાત્ પરાર્થઞ્ચ સર્વારમ્ભાભિયોગતઃ ।
તસ્માત્ પ્રમાણમ્ તાયો વા ચતુઃસત્યપ્રકાશનમ્

દુઃખં સંસારિણઃ સ્કન્ધાઃ રાગાદેઃ પાટવેક્ષણાત્ ।
અભ્યાસાન્ન યદૃચ્છાતો ઽહેતોર્જન્મવિરોધતઃ

વ્યભિચારાન્ન વાતાદિધિર્મઃ પ્રકૃતિસઙ્કરાત્ ।
અદોષશ્ચેત્તદન્યો ઽપિ ધર્મઃ કિં તસ્ય નેક્ષ્યતે

ન સર્વધર્મઃ સર્વેષાં સમરાગપ્રસઙ્ગતા ।
રૂપાદિવદદોષશ્ચેત્ તુલ્યં તત્રાપિ ચોદનમ્

આધિપત્યં વિશિષ્ટાનાં યદિ તત્ર ન કર્મણામ્ ।
વિશેષે ઽપિ ચ દોષાણામવિશેષાદ્ અસિદ્ધતા

ન વિકારાદ્ વિકારેણ સર્વેષામ્ ન ચ સર્વજાઃ ।
કારણે વર્ધમાને ચ કાર્યહાનિર્ન યુજ્યતે

તાપાદિષ્વિવ રાગાદેર્વિકારો ઽપોઇ સુખાદિજઃ ।
વૈષમ્યજેન દુઃખેન રાગસ્યાનુદ્ભવો યદિ

વાચ્યં કેનોદ્ભવઃ સામ્યાન્મદવૃદ્ધિઃ સ્મરસ્તતઃ ।
રાગી વિષમદોષો ઽપિ દૃષ્ટઃ સામ્યે ઽપિ નાપરઃ

ક્ષયાદસૃક્સ્રુ તો ઽપ્યન્યે નૈકસ્ત્રીનિયતો મદઃ ।
તેનૈકસ્યાં ન તીવ્રઃ સ્યાદ્ અઙ્ગ રૂપાદ્યપીતિ ચેત્

ન સર્વેષામનેકાન્તાન્ન ચાપ્યનિયતો ભવેત્ ।
અગુણગ્રાહિણો ઽપિ સ્યાત્ અઙ્ગં સો ઽપિ ગુણગ્રહઃ

યદિ સર્વો ગુણગ્રાહી સ્યાદ્ હેતોરવિશેષતઃ ।
યદવસ્થો મતો રાગી ન દ્વેષી સ્યાચ્ચ તાદૃશઃ

તયોરસમરૂપત્વાન્નિયમશ્ચાત્ર નેક્ષ્યતે ।
સજાતિવાસનાભેદપ્રતિબદ્ધપ્રવૃત્તયઃ

યસ્ય રાગાદયસ્તસ્ય નૈતે દોષાઃ પ્રસઙ્ગિનઃ ।
એતેન ભૂતધર્મત્વં નિષિદ્ધમ્ નિઃશ્રયસ્ય ચ

નિષેધાન્ન પૃથિવ્યાદિનિઃશ્રિતા ધવલાદયઃ ।
તદુપાદાયશબ્દશ્ચ હેત્વર્થઃ સ્વાશ્રયેણ ચ

અવિનિર્ભાગવર્તિત્વાદ્ રૂપાદેરાશ્રયો ઽપિ વા ।
મદાદિશક્તેરિવ ચેદ્ વિનિર્ભાગઃ ન વસ્તુનઃ

શક્તિરર્થાન્તરં વસ્તુ નશ્યેન્નાશ્રિતામાશ્રયે ।
તિષ્ઠત્યવિકલે યાતિ તત્તુલ્યં ચેન્ન ભેદતઃ

ભૂતચેતનયોઃ ભિન્નપ્રતિભાસાવબોધતઃ ।
આવિકારઞ્ચ કાયસ્ય તુલ્યરૂપં ભવેન્મનઃ

રૂપાદિવત્ વિકલ્પસ્ય કૈવાર્થપરતન્ત્રતા ।
અનપેક્ષ્ય યદા કાયં વાસનાબોધકારણમ્

જ્ઞાનં સ્યાત્ કસ્યચિત્ કિઞ્ચિત્ કુતશ્ચિત્ તેન કિઞ્ચિન ।
અવિજ્ઞાનસ્ય વિજ્ઞાનાનુપાદાનાચ્ચ સિધ્યતિ

વિજ્ઞાનશક્તિસમ્બન્ધાદિષ્ટં ચેત્ સર્વવસ્તુનઃ ।
એતત્ સાંખ્યપશોઃ કો ઽન્યઃ સલજ્જો વક્તુમીહતે 167 ॥
અદૃષ્ટપૂર્વમસ્તીતિ તૃણાગ્રે કરિણાં શતમ્ ।
યદ્ રૂપં દૃશ્યતાં યાતં તદ્ રૂપં પ્રાઙ્ ન દૃશ્યતે

શતધા વિપ્રકીર્ણે ઽપિ હેતૌ તદ્ વિદ્યતે કથમ્ ।
રાગાદ્યનિયમો ઽપૂર્વપ્રાદુર્ભાવે પ્રસજ્યતે

ભૂતાત્મતાનતિક્રાન્તઃ સર્વો રાગાદિમાન્ યદિ ।
સર્વઃ સમાનરાગઃ સ્યાદ્ ભૂતાતિશયતો ન ચેત્

ભૂતાનાં પ્રાણતાભેદે ઽપ્યયં ભેદો યદાશ્રયઃ ।
તન્નિર્હ્રાસાતિશયવત્ તદ્ભાવાત્ તાનિ હાપયેત્

ન ચેદ્ ભેદે ઽપિ રાગાદિહેતુતુલ્યાત્મતાક્ષયઃ ।
સર્વત્ર રાગઃ સદૃશઃ સ્યાદ્ધેતોસ્સદૃશાત્મનઃ

ન હિ ગોપ્રત્યયસ્યાસ્તિ સમાનાત્મભુવઃ ક્વચિત્ ।
તારતભ્યં પૃથિવ્યાદૌ પ્રાણિતાદેરિહાપિ વા

ઔષ્ણ્યસ્ય તારતમ્યે ઽપિ નાનુષ્ણો ઽગ્નિઃ કદાચન ।
તથેહાપીતિ ચેન્નાગ્નેરૌષ્ણ્યાદ્ ભેદનિષેધતઃ

તારતમ્યાનુભવિનો યસ્યાન્યસ્ય સતો ગુણાઃ ।
તે ક્વચિત્ પ્રતિહન્યન્તે તદ્ભેદે ધવલાદિવત્

રૂપાદિવન્ન નિયમસ્તેષાં ભૂતાવિભાગતઃ ।
તત્ તુલ્યં ચેન્ન રાગાદેઃ સહોત્પત્તિપ્રસઙ્ગતઃ

વિકલ્પ્યવિષયત્વાચ્ચ વિષયા ન નિયામકાઃ ।
સભાગહેતુવિરહાદ્ રાગાદેર્નિયમો ન વા

સર્વદા સર્વબુદ્ધીનાં જન્મ વા હેતુસન્નિધેઃ ।
કદાચિદુપલમ્ભાત્ તદધ્રુ વં દોષનિઃશ્રયાત્

દુઃખં હેતુવશત્વાચ્ચ ન ચાત્મા નાપ્યધિષ્ઠિતમ્ ।
નાકારણમધિષ્ઠાતા નિત્યં વા કારણં કથમ્

તસ્માદનેકમેકસ્માદૂ ભિન્નકાલં ન જાયતે ।
કાર્યાનુત્પાદતો ઽન્યેષુ સઙ્ગતેષ્વપિ હેતુષુ

હેત્વન્તરાનુમાનં સ્યાન્નૈતન્ નિત્યેષુ વિદ્યતે ।
કાદાચિત્કતયા સિદ્ધા દુઃખસ્યાસ્ય સહેતુતા

નિત્યં સત્ત્વમસત્ત્વં વા હેતોર્બાહ્યાનપેક્ષણાત્ ।
તૈક્ષ્ણ્યાદીનાં યથા નાસ્તિ કારણં કણ્ટકાદિષુ

તથા કારણમેતત્ સ્યાદ્ ઇતિ કેચિત્ પ્રચક્ષતે ।
સત્યેવ યસ્મિન્ યજ્જન્મ વિકારે વાપિ વિક્રિયા

તત્ તસ્ય કારણં પ્રાહુસ્તત્ તેષામપિ વિદ્યતે ।
સ્પર્શસ્ય રૂપહેતુત્વાદ્ દર્શને ઽસ્તિ નિમિત્તતા

નિત્યાનાં પ્રતિષેધેન નેશ્વરાદેશ્ચ સમ્ભવઃ ।
અસામર્થ્યાદતો હેતુર્ભવવાઞ્છાપરિગ્રહઃ

યસ્માદ્ દેશવિશેષસ્ય તત્પ્રાપ્ત્યાશાકૃતો નૃણામ્ ।
સા ભવેચ્છાપ્ત્યનાપ્તીચ્છોઃ પ્રવૃત્તિઃ સુખદુઃખયોઃ

યતો ઽપિ પ્રાણિનઃ કામવિભવેચ્છે ચ ત મતે ।
સર્વત્ર ચાત્મસ્નેહસ્ય હેતુત્વાત્ સમ્પ્રવર્તતે

અસુખે સુખસંજ્ઞસ્ય તસ્માત્ તૃષ્ણા ભવાશ્રયઃ ।
વિરક્તજન્માદૃષ્ટેરિત્યાચાર્યાઃ સમ્પ્રચક્ષતે

અદેહરાગાદૃષ્ટેશ્ચ દેહાદ્ રાગસમુદ્ભવઃ ।
નિમિત્તોપગમાદિષ્ટમુપાદાનં તુ વાર્યતે

ઇમાં તુ યુક્તિમન્વિચ્છન્ વાધતે સ્વમતં સ્વયમ્ ।
જન્મના સહભાવશ્ચેત્ જાતાનાં રાગદર્શનાત્

સભાગજાતેઃ પ્રાક્ સિદ્ધિઃ કારણત્વે ઽપિ નોદિતમ્ ।
અજ્ઞાનમ્ ઉક્તા તૃષ્ણૈવ સન્તાનપ્રેરણાદ્ ભવે

આનન્તર્યાચ્ચ કર્માપિ સતિ તસ્મિન્નસમ્ભવાત્ ।
તદનાત્યન્તિકં હેતોઃ પ્રતિબન્ધાદિસમ્ભવાત્

સંસારિત્વાદનિર્મોક્ષો નેષ્ટત્વાદપ્રસિદ્ધિતઃ ।
યાવચ્ચાત્મનિ ન પ્રેમ્ણો હાનિઃ સ પરિતસ્યતિ

તાવદ્ દુઃખિતમારોપ્ય ન ચ સ્વસ્થો ઽવતિષ્ઠતે ।
મિથ્યાધ્યારોપહાનાર્થ યત્નો ઽસત્યપિ મોક્તરિ

અવસ્થા વીતારાગાણાં દયયા કર્મણાપિ વા ।
આક્ષિપ્તે ઽવિનિવૃત્તીષ્ટેઃ સહકારિક્ષયાદલમ્

નાક્ષેપ્તુમપરં કર્મ ભવતૃષ્ણાવિલઙ્ઘિનામ્ ।
દુઃખજ્ઞાને ઽવિરુદ્ધસ્ય પૂર્વસંસ્કારવાહિની

વસ્તુધર્મો દયોત્પત્તિર્ન સા સત્વાનુરોધિની ।
આત્માન્તરસમારોપદ્ રાગો ધર્મે ઽતદાત્મકે

દુઃખસન્તાનસંસ્પર્શમાત્રેણૈવં દયોદયઃ ।
મોહશ્ચ મૂલં દોષાણાં સ ચ સત્ત્વગ્રહો વિના

તનાદ્યહેતૌ ન દ્વેષો ન દોષો ઽતઃ કૃપા મતા ।
નામુક્તિઃ પૂર્વસંસ્કારક્ષયે ઽન્યાપ્રતિસન્ધિતઃ

અક્ષીણશક્તિઃ સંસ્કારો યેષાં તિષ્ઠન્તિ તે ઽનઘાઃ ।
મન્દત્વાત્ કરુણાયાશ્ચ ન યત્નઃ સ્થાપને મહાન્

તિષ્ઠન્ત્યેવ પરાધીના યેષાં તુ મહતી કૃપા ।
સત્કાયદૃષ્ટેર્વિગમાદાદ્ય એવાભવો ભવેત્

માર્ગે ચેત્ સહજાહાનેર્ન હાનૌ વા ભવઃ કુતઃ ।
સુખી ભવેયં દુઃખી વા મા ભૂવમિતિ તૃષ્યતઃ

યૈવાહમિતિ ધીઃ સૈવ સહજં સત્ત્વદર્શનમ્ ।
ન હ્યપશ્યન્નહમિતિ કશ્ચિદાત્મનિ સ્નિહ્યતિ

ન ચાત્મનિ વિના પ્રેમ્ણા સુખકામો ઽભિધાવતિ ।
દુઃખસ્યોત્પાદહેતુત્વં બન્ધો નિત્યસ્ય તત્ કુતઃ

અદુઃખોત્પાદહેતુત્વં મોક્ષો નિત્યસ્ય તત્ કુતઃ ।
અનિત્યત્વેન યો ઽવાચ્યઃ સ હેતુર્ન હિ કસ્યચિત્

બન્ધમોક્ષાવપ્યવાચ્યે ન યુજ્યેતે કથઞ્ચન ।
નિત્યં તમાહુર્વિદ્વાંસો યઃ સ્વભાવો ન નશ્યતિ

ત્યક્ત્વેમાં હ્રેપણીં દૃષ્ટમતો ઽનિત્યઃ સ ઉચ્યતામ્ ।
ઉક્તો માર્ગઃ તદભ્યાસાદાશ્રયઃ પરિવર્તતે

સાત્મ્યે ઽપિ દોષભાવશ્ચેન્માર્ગવત્ નાવિભુત્વતઃ ।
વિષયગ્રહણં ધર્મો વિજ્ઞાનસ્ય યથાસ્તિ સઃ

ગૃહ્યતે સો ઽસ્ય જનકો વિદ્યમાનાત્મનેતિ ચ ।
એષા પ્રકૃતિરસ્યાસ્તન્નિમિત્તાન્તરતઃ સ્ખલત્

વ્યાવૃત્તૌ પ્રત્યયાપેક્ષમદૃઢં સર્પબુદ્ધિવત્ ।
પ્રભાસ્વરમિદં ચિત્તં પ્રકૃત્યાગન્તવો મલાઃ

તત્પ્રાગપ્યસમર્થાનાં પશ્ચાચ્છક્તિઃ ક્વ તન્મયે ।
નાલં પ્રરોઢુમત્યન્તં સ્યન્દિન્યામગ્નિવદ્ ભુવિ

બાધકોત્પત્તિસામર્થ્યગર્ભે શક્તો ઽપિ વસ્તુનિ ।
નિરુપદ્રવભૂતાર્થસ્વભાવસ્ય વિપર્યયૈઃ

ન બાધા યત્નવત્ત્વે ઽપિ બુદ્ધેસ્તત્પક્ષપાતતઃ ।
આત્મગ્રહૈકયોનિત્વાત્ કાર્યકારણભાવતઃ

રાગપ્રતિઘયિર્બાધા ભેદે ઽપિ ન પરસ્પરમ્ ।
મોહાવિરોધાન્મૈત્ર્યાદેર્નાત્યન્તં દોષનિગ્રહઃ

તન્મૂલાશ્ચ મલાઃ સર્વે સ ચ સત્કાયદર્શનમ્ ।
વિદ્યાયાઃ પ્રતિપક્ષત્વાચ્ચૈત્તત્વેનોપલબ્ધિતઃ

મિથ્યોપલબ્ધિરજ્ઞાનં યુક્તેશ્ચાન્યદયુક્તિમત્ ।
વ્યાખ્યેયો ઽત્ર વિરોધો યઃ તદ્વિરોધાચ્ચ તન્મયૈઃ

વિરોધઃ શૂન્યતાદૃષ્ટેઃ સત્વદોષૈઃ પ્રસિધ્યતિ ।
નાક્ષયઃ પ્રાણિધર્મત્વાદ્ રૂપાદિવદસિદ્ધિતઃ

સમ્બન્ધે પ્રતિપક્ષસ્ય ત્યાગસ્યાદર્શનાદપિ ।
ન કાઠિન્યવદુત્પત્તિઃ પુનર્દોષવિરોધિનઃ ।
સાત્મત્વેનાનપાયત્વાત્ અનેકાન્તાચ્ચ ભસ્મવત્

યઃ પશ્યત્યાત્માનં તત્રાસ્યાહમિતિ શાશ્વતઃ સ્નેહઃ ।
સ્નેહાત્ સુખેષુ તૃષ્યતિ તૃષ્ણા દોષાંસ્તિરસ્કુરુતે

ગુણદર્શી પરિતૃષ્યન્ મમેતિ તત્સાધનાન્યુપાદત્તે ।
તેનાત્માભિનિવેશો યાવત્ તાવત્ સ સંસારે

આત્મનિ સતિ પરસંજ્ઞા સ્વપરવિભાગાત્ પરિગ્રહદ્વેષૌ ।
અનયોઃ સમ્પ્રતિબદ્ધાઃ સર્વે દોષાઃ પ્રજાયન્તે

નિયમેનાત્મનિ સ્નિહ્યંસ્તદીયે ન વિરજ્યતે

ન ચાસ્ત્યાત્મનિ નિર્દોષે સ્નેહાપગમકારણમ્ ।
સ્નેહઃ સદોષ ઇતિ ચેત્ તતઃ કિં તસ્ય વર્જનમ્

અદૂષિતે ઽસ્ય વિષયે ન શક્યં તસ્ય વજનમ્ ।
પ્રહાણિતિચ્છદ્વેષાદેર્ગુણદોષાનુબન્ધિનઃ

તયોરદૃષ્ટિર્વિષયે ન તુ બાહ્યેષુ યઃ ક્રમઃ ।
ન હિ સ્નેહગુણાત્ સ્નેહઃ કિન્ત્વર્થગુણદર્શનાત્

કારણે ઽવિકલે તસ્મિન્ કાર્ય કેન નિર્વાર્યતે ।
કા વા સદોષતા દૃષ્ટા સ્નેહે દુઃખસમાશ્રયઃ

તથાપિ ન વિરાગો ઽત્ર સ્વત્વદૃષ્ટેર્યથાત્મનિ ।
ન તૈર્વિના દુઃખહેતુરાત્મા ચેત્ તે ઽપિ તાદૃશાઃ

નિર્દોષં દ્વયમપ્યેવં વૈરાગ્યાન્ન દ્વયોસ્તતઃ ।
દુઃખભાવનયા સ્યાચ્ચેદહિદષ્ટાઙ્ગહાનિવત્

આત્મીયબુદ્ધીહાન્યાત્ર ત્યાગો ન તુ વિપર્યયે ।
ઉપભોગાશ્રયત્વેન ગૃહીતેષ્વન્દ્રિયાદિષુ

સ્વત્વધીઃ કેન વાર્યેત વૈરાગ્યં તત્ર તત્ કુતઃ ।
પ્રત્યક્ષમેવ સર્વસ્ય કેશાદિષુ કલેવરાત્

ચ્યુતેષુ સઘૃણા બુદ્ધિર્જાયતે ઽન્યેષુ સસ્પૃહા ।
સમવાયાદિસમ્બન્ધજનિતા તત્ર હિ સ્વધીઃ

સ તથૈવેતિ સા દોષદૃષ્ટાવપિ ન હીયતે ।
સમવાયાદ્યભાવે ઽપિ સર્વત્રાસ્ત્યુપકારિતા

દુઃખોપકારાન્ન ભવેદંગુલ્યામિવ ચેત્ સ્વધીઃ ।
ન હ્ યેકાન્તેન તદ્ દુઃખં ભૂયસા સવિષાન્નવત્

વિશિષ્ટસુખસઙ્ગાત્ સ્યાત્ તદ્વિરુદ્વે વિરાગિતા ।
કિઞ્ચિત્ પરિત્યજેત્ સૌખ્યં વિશિષ્ટસુખતૃષ્ણયા

નૈરાત્મ્યે તુ યથાલાભમાત્મસ્નેહાત્ પ્રવર્તતે ।
અલાભે મત્તકાસિન્યા દૃષ્ટા તિર્યક્ષુ કામિતા

યસ્યાત્મા વલ્લભસ્તસ્ય સ નાશં કથમિચ્છિતિ ।
નિવૃત્તસર્વાનુભવવ્યવહારગુણાશ્રયમ્

ઇચ્છેત્ પ્રેમ કથમ્ પ્રેમ્ણઃ પ્રકૃતિર્ન હિ તાદૃશી ।
સર્વથાત્મગ્રહઃ સ્નેહમાત્મનિ દ્રઢયત્યલમ્

આત્મીયસ્નેહબીજં તુ તદવસ્થં વ્યવસ્થિતમ્ ।
યત્ને ઽપ્યાત્મીયવૈરાગ્યં ગુણલેશસમાશ્રયાત્

વૃત્તિમાન્ પ્રતિબધ્નાતિ તદ્દોષાન્ સંવૃણોતિ ચ ।
આત્મન્યપિ વિરાગશ્ચેદિદાનીં યો વિરજ્યતે

ત્યજત્યસૌ યથાત્માનં વ્યર્થાતો દુઃખભાવના ।
દુઃખભાવનયાપ્યેષ દુઃખમેવ વિભાવયેત્

પ્રત્યક્ષં પૂર્વમપિ તત્ તથાપિ ન વિરાગવાન્ ।
યદ્યપ્યેકત્ર દોષેણ તત્ક્ષણં ચલિતા મતિઃ

વિરક્તો નૈવ તત્રાપિ કામીવ વનિતાન્તરે ।
ત્યાજ્યોપાદેયભેદે હિ સક્તિર્યૈવૈકભાવિની

સા બીજં સર્વસક્તીનાં પર્યાયેણ સમુદ્ભવે ।
નિર્દોષવિષયઃ સ્નેહો નિર્દોષઃ સાધનાનિ ચ

એતાવદેવ ચ જગત્ ક્વેદાનીં સ વિરજ્યતે ।
સદોષતાપિ ચેત્ તસ્ય તત્રાત્મન્યપિ સા સમા

તત્રાવિરક્તસ્તદ્દોષે ક્વેદાનીં સ વિરજ્યતે ।
ગુણદર્શનસમ્ભૂતં સ્નેહં બાધિતદોષદૃક્

સ ચેન્દ્રિયાદૌ ન ત્વેવં બાલાદેરપિ સમ્ભવાત્ ।
દોષવત્યપિ સદ્ભાવાત્ અભાવાદ્ ગુણવત્યપિ

અન્યત્રાત્મીયતાયાં વાપ્યતીતાદૌ વિહાનિતઃ ।
તત એવ ચ નાત્મીયબુદ્ધેરપિ ગુણેક્ષણમ્

કારણમ્ હીયતે સાપિ તસ્માન્નાગુણદર્શનાત્ ।
અપિ ચાસદ્ગુણારોપઃ સ્નેહાત્ તત્ર હિ દૃશ્યતે

તસ્માત્ તત્કારણાબાધી બિધિસ્તં બાધતે કથમ્ ।
પરાપરપ્રાર્થનાતો વિનાશોત્પાદબુદ્ધિતઃ

ઇન્દ્રિયાદૌ પૃથગ્ભૂતમાત્માનં વેત્યયં જનઃ ।
તસ્માન્નૈકત્વદૃષ્ટ્યાપિ સ્નેહઃ સ્નિહ્યન્ સ આત્મનિ

ઉપલમ્ભાન્તરઙ્ ગેષુ પ્રકૃત્યૈવાનુરજ્યતે ।
પ્રત્યુત્પન્નાત્ તુ યો દુઃખાન્નિર્વેદો દ્વેષ ઈદૃશઃ

ન વૈરાગ્યમ્ તદાપ્યસ્ય સ્નેહો ઽવસ્થાન્તરેષણાત્ ।
દ્વેષસ્ય દુઃખયોનિત્વાત્ સ તાવન્માત્રસંસ્થિતિઃ

તસ્મિન્ નિવૃત્તે પ્રકૃતિં સ્વામેવ ભજતે પુનઃ ।
ઔદાસીન્યં તુ સર્વત્ર ત્યાગોપાદાનહાનિતઃ

વાસીચન્દનકલ્પાનાં વૈરાગ્યં નામ કથ્યતે ।
સંસ્કારદુઃખતાં મત્વા કથિતા દુઃખભાવના

સા ચ નઃ પ્રત્યયોત્પત્તિઃ સા નૈરાત્મ્યદૃગાશ્રયઃ ।
મુક્તિસ્તુ શૂન્યતાદૃષ્ટેસ્તદર્થાઃ શેષભાવનાઃ

અનિત્યાત્ પ્રાહ તેનૈવ દુઃખં દુઃખાન્નિરાત્મતામ્ ।
અવિરક્તશ્ચ તૃષ્ણાવાન્ સર્વારમ્ભસમાશ્રિતઃ

સો ઽમુક્તઃ ક્લેશકર્મભ્યાં સંસારી નામ તાદૃશઃ ।
આત્મીયમેવ યો નેચ્છેદ્ ભોક્તાપ્યસ્ય ન વિદ્યતે

આત્માપિ ન તદા તસ્ય ક્રિયાભોગૌ હિ લક્ષણમ્ ।
તસ્માદનાદિસન્તાનતુલ્યજાતીયબીજિકામ્

ઉત્ખાતમૂલાં કુરુત સત્ત્વદૃષ્ટિં મુમુક્ષવઃ ।
આગમસ્ય તથાભાવનિબન્ધનમપશ્યતામ્

મુક્તિમાગમમાત્રેણ વદન્ન પરિતોષકૃત્ ।
નાલં વીજાદિસંસિદ્ધો વિધિઃ પુંસામજન્મને

તૈલાભ્યઙ્ગાગ્નિદાહાદેરપિ મુક્તિપ્રસઙ્ગતઃ ।
પ્રાગ્ ગુરોર્લાઘવાત્ પશ્ચાન્ન પાપહરણં કૃતમ્

મા ભૂદ્ ગૌરવમેવાસ્ય ન પાપં ગુર્વમૂર્ત્તિતઃ ।
મિથ્યાજ્ઞાનતદુદ્ભૂતતર્ષસઞ્ચેતનાવશાત્

હીનસ્થાનગતિર્જન્મ તતસ્તચ્છિન્ન જાયતે ।
તયોરેવ હિ સામર્થ્ય જાતૌ તન્માત્રભાવતઃ

તે ચેતને સ્વયં કર્મેત્યખણ્ડં જન્મકારણં ।
ગતિપ્રતીત્યોઃ કરણાન્યાશ્રયાસ્તાન્યદૃષ્ટતઃ

અદૃષ્ટનાશાદગતિઃ તત્સંસ્કારો ન ચેતના ।
સામર્થ્ય કરણોત્પત્તેર્ભાવાભાવાનુવૃત્તિતઃ

દૃષ્ટં બુદ્ધેર્ન ચાન્યસ્ય સન્તિ તાનિ નયન્તિ કિમ્ ।
ધારણપ્રેરણક્ષોભનિરોધાશ્ચેતનાવશાઃ

ન સ્યુસ્તેષામસામર્થ્યે તસ્ય દીક્ષાદ્યનન્તરમ્ ।
અથ બુદ્ધેસ્તદાભાવાન્ન સ્યુઃ સન્ધીયતે મલૈઃ

બુદ્ધસ્તેષામસામર્થ્યે જીવતો ઽપિ સ્યુરક્ષમાઃ ।
નિર્હ્રાસાતિશયાત્ પુષ્ટૌ પ્રતિપક્ષસ્વપક્ષયોઃ

દોષાઃ સ્વબીજસન્તાના દીક્ષિતે ઽપ્યનિવારિતાઃ ।
નિત્યસ્ય નિરપેક્ષત્વાત્ ક્રમોત્પત્તિર્વિરુધ્યતે

ક્રિયાયામક્રિયાયાઞ્ચ ક્રિયયોઃ સદૃશાત્મનઃ ।
ઐક્યઞ્ચ હેતુફલયોર્વ્યતિરેકસ્તતસ્તયોઃ

કૃર્તૃ ભોક્તૃત્વહાનિઃ સ્યાત્ સામર્થ્ય ચ ન સિધ્યતિ ।
અન્યસ્મરણભોગાદિપ્રસઙ્ગાશ્ચ ન બાધકાઃ

અસ્મૃતેઃ કસ્યચિત્ તેન હ્યનુભૂતેઃ સ્મૃતોદ્ભવઃ ।
સ્થિરં સુખં મમાહં ચેત્યાદિસત્યચતુષ્ટયે

અભૂતાન્ ષોડશાકારાન્ આરોપ્ય પરિતૃષ્યતિ ।
તત્રૈવ તદ્વિરુદ્ધાર્થતત્ત્વાકારાનુરોધિની

હન્તિ સાનુચરાં તૃષ્ણાં સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ સુભાવિતા ।
ત્રિહેતોર્નોદ્ભવઃ કર્મદેહયોઃ સ્થિતયોરપિ

એકાભાવાદ્ વિના બીજં નાંકુરસ્યેવ સમ્ભવઃ ।
અસમ્ભવાદ્ વિપક્ષસ્ય ન હાનિઃ કર્મદેહયો

અશક્યત્વાચ્ચ તૃષ્ણાયાં સ્થિતાયાં પુનરુદ્ભવાત્ ।
દ્વયક્ષયાર્થ યત્ને ચ વ્યર્થઃ કર્મક્ષયે શ્રમઃ

ફલવૈચિત્ર્યદૃષ્ટેશ્ચ શક્તિભેદો ઽનુમીયતે ।
કર્મણાં તાપસંક્લેશાત્ નૈકરૂપાત્ તતઃ ક્ષયઃ

ફલં કથઞ્ચિત્ તજ્જન્યમલ્પં સ્યાન્ન વિજાતિમત્ ।
અથાપિ તપસઃ શક્ત્યા શક્તિસઙ્કરસંક્ષયૈઃ

ક્લેશાત્ કુતશ્ચિદ્ધીયેતાશેષમક્લેશલેશતઃ ।
યદીષ્ટમપરં ક્લેશાત્ તત્ તપઃ ક્લેશ એવ ચેત્

તત્ કર્મફલમિત્યસ્માન્ન શક્તેઃ સઙ્કરાદિકમ્ ।
ઉત્પત્સુદોષનિર્ઘાતાદ્ યે ઽપિ દોષવિરોધિનઃ

તજ્જે કર્મણિ શક્તાઃ સ્યુઃ કૃતિહાનિઃ કથં ભવેત્ ।
દોષા ન કર્મણો દુષ્ટઃ કરોતિ ન વિપર્યયાત્

મિથ્યાવિકલ્પેન વિના નાભિલાષઃ સુખાદપિ ।
તાયત્ તત્વસ્થિરાશેષવિશેષજ્ઞાબસાધનમ્

બોધાર્થત્વાદ્ ગમેઃ બાહ્યશૈક્ષાશૈક્ષાધિકસ્તતઃ ।
પરાર્થજ્ઞાનઘટનં તસ્માત્ તચ્છાસનં તતઃ

દયાપરાર્થતન્ત્રત્વમ્ સિદ્ધાર્થસ્યાવિરામતઃ ।
દયયા શ્રેય આચષ્ટે જ્ઞાનાત્ સત્યં સસાધનમ્

તચ્ચભિયોગવાન્ વક્તું યતસ્તસ્માત્ પ્રમાણતા ।
ઉપદેશતથાભાવસ્તુતિસ્તદુપદેશતઃ

પ્રમાણતત્ત્વસિદ્ધ્ યર્થમ્ અનુમાને ઽપ્યવારણાત્ ।
પ્રયોગદર્શનાદ્ વાસ્ય યત્ કિઞ્ચિદુદયાત્મકમ્

નિરોધધર્મકં સર્વ તદ્ ઇત્યાદાવનેકધા ।
અનુમાનાશ્રયો લિઙ્ગમવિનાભાવલક્ષણમ્ ।
વ્યાપ્તિપ્રદર્શનાદ્ધેતોઃ સાધ્યેનોક્તઞ્ચ તત્ સ્ફુટમ્