પ્રકાશસંહિતા · અધ્યાય 2.2

ઇતિ શ્રી પ્રકાશસંહિતાયાં દ્વતીયપરિચ્છેદે પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીહંસઃ
ચક્રેસ્થૂલશરીરાણિ યદ્ધેશેસ્થાપ્યયાન્વિરાટ્ ।
તેષાં તદુપયુક્તાર્થાન્ જડાનિ વિવિધાનિ ચ

સર્વસ્થૂલશરીરાણિ ઉપાદાનાન્યજઃ સ્વયમ્ ।
વિરાટ્દત્તાનિ સઙ્ગૃહ્ય ક્રમાત્ કાલાનુસારતઃ

તત્તદ્ગુણક્રિયાજાતિરૂપલક્ષણસમ્પદઃ ।
વ્યવહારાશ્રયાચારવેષભાષાસ્વરૂપકાન્

દાનમાના(ન્નપાનાર્હ)શનાયાશનાર્હપૂર્વાનન્તાર્થસઞ્ચયાન્ ।
ચતુર્લક્ષાધીકાશીતિલક્ષજીવગુણોચિતાન્

વિરાડુક્તાન્ વિરાડ્ડન્તાન્ સ્તદ્ભાવજ્ઞસ્તથાકરોત્ ।
યથોત્તરત્ર સ્થૂલોપિ ન દૃષ્ટસ્તેન તચ્છ્રુતમ્

તત્પૂર્વં પદ્મનાભોત્થ ત્રિવિક્રમપદામ્બુજાત્ ।
દક્ષિણાદ્યુધૃતા ગઙ્ગા તસ્યાઙ્ગુષ્ઠનખાગ્રતઃ

વિશીર્ણાજાણ્ડમધ્યોર્ધ્વરન્ધ્રાત્ ક્ષ્માવરુણોર્ધ્વગમ્ ।
અમ્ભઃ પ્રાગગ્નિતત્વસ્થા(સ્થં) પ્રાકૃતાઙ્ઘ્રભિરક્ષિતમ્

વિષ્ણોઃ પાદાત્ સમુદ્ભૂતં તદ્વાર્યાણ્ડાન્તરાવિશત્ ।
(એ)તત્મણ્ડુલુગં કૃત્વા બ્રહ્મા વિષ્ણ્વઙ્ઘ્રિમજ્જનમ્

ચકાર તેન તદ્વારિ ગઙ્ગાખ્યા સુસરદ્વરા ।
અતો વિષ્ણ્વઙ્ઘ્રિજાં બ્રહ્મકમણ્ડલુસમુદ્ભવમ્

વદન્તિ સા સુષુમ્ના હિ બ્રહ્માણ્ડવ્યાપિનો હરેઃ ।
નિશાયાઃ પઞ્ચમાંશે તુ બ્રહ્મેશાદ્યાખિલામરાન્

સૃષ્ટ્વા વૈકુણ્ઠલોકસ્થદુર્ગાભાગગતાન્ વ્યધાત્ ।
સેવાર્થં તદ્ગતાનન્તરૂપસ્ય શ્રીહરેઃ શ્રિયઃ

તેષામુચિતવિજ્ઞાનં હરેઃ સેવામ્ ઉપાદિશત્ ।
ષષ્ટમાંશે નિશાયાશ્ચ પુનઃ સર્વાન્ સુરોત્તમાન્

અજો સૃજત્સ્વસેવાર્થં તાંશ્ચ(તે ચ) પૂર્વોક્તરીતિતઃ ।
સપ્તપ્રાકાર(કે)ગાન્ સપ્તલોકેશં તોષયત્યલમ્

તાવત્સત્યાધસ્થલસ્પૃગ્વાર્યણ્ડપરિપૂરિતમ્ ।
મહોગ્રવાયુના શુષ્યન્ મહર્લોકાદધોવિશત્

સપ્તમાંશે નિશીથિન્યાઃ પુનર્દેવાનજોસૃજત્ ।
તેષુ પ્રધાનાન્ સર્વાન્ મનસો દેહતો ઽસૃજત્

તેષુ પ્રધાનાન્ શેષાદીં તપોલોકેવ્યધાદજઃ ।
તત્ર લોકપતિઃ સાક્ષાત્ સઙ્કર્ષણમનામયમ્

આરાધયતો ઽન્ય સુરાન્ મનસા દેહતો સૃજત્ ।
ઇન્દ્રકામૌ જનોલોકે તૃતીયોતાવજો વ્યધાત્

પ્રદ્યુમ્નન્તાવભજતાં સૃષ્ટ્વા તૌ સ્વાવરામરાન્ ।
અનિરુદ્ધાદિકાન્ ધાતા મહર્લોકગતાન્ વ્યધાત્

અનિરુદ્ધં ભજન્તસ્તેવૃસૃજન્ સ્વાવરામરાન્ ।
અષ્ટમાંશેત્રિયામાયા સનકાદીન્ પિતામહઃ

સૃષ્ટ્વા સૃષ્ટ્વૈતન્નિયુક્તાસ્તદાજ્ઞાનાચરન્ દ્રુતમ્ ।
તતઃ પ્રકુપિતાદ્ધાતુઃ રુદ્રો એકાદશાત્મકઃ

જાતોભૂત્સપત્ની(ક્ષી)કઃ સસૃષ્ટ્યર્થમજોદિતઃ ।
તપસ્તપ્ત્વાથકાલેન પીતે સ્વર્ગાન્તવારિણી(ણા)

અજેનાવાપ્યસસ્વર્ગભૂતાન્ પ્રેતાંશ્ચ રાક્ષસાન્ ।
નન્દિનં માતૃકાઃસપ્ત પિશાચાન્ લોકભીકરાન્

ભક્તાન્ સુરાંશાનપિ દુર્ભાવયુક્તાન્ દિગમ્બરાન્ ।
ક્રૂરસૃષ્ટિં તતો જ્ઞાત્વા બ્રહ્મા તં પ્રત્યષેધત

તતોજઃ સ્વાકં દેશેન નારદં ત્વસૃજદૃષીમ્ ।
દક્ષં દક્ષાઙ્ગુષ્ટતોજસ્તન્વા ભૃગુમચીકૢપત્

મરીચીં મનસા નેત્રેણાત્રિમાઙ્ગિરસં મુખાત્ ।
કર્ણરન્ધ્રાત્ પુલસ્ત્યં ચ પુલહં નાભિદેશતઃ

કરાત્ ક્રતું વસિષ્ઠં ચ પ્રાણાત્ કામાચ્ચગાધિજમ્ ।
છાયયા કર્દમં બુધ્યારુચિં વ્યજનયદ્વિભુઃ

ઋગાદિ દેવાન્ પદ્મોત્થઃ પૂર્વાદ્યાસ્યૈઃ ક્રમાદ્વ્યધાત્ ।
ભારતં પઞ્ચરાત્રાણિ પુરાણાનિ સ્મૃતિસ્તથા

પૂર્વાદિભિર્વ્યધાદાસ્યૈસ્તથા વર્ણાશ્રમાદિકાન્ ।
ભૃગું મનું બુધશની ચતુર્વર્ણપ્રવર્તકાન્

ચકાર(રા) કાલાવયવાન્ દિશસ્તદભિમાનિનઃ ।
યજ્ઞાન્ હૃદાપુણ્યધર્મો પૃષ્ટેનાધર્મવિસ્તૃતિમ્

તથા પઞ્ચવિ(ધા)જ્ઞાનં દુર્ગાં તદભિમાનિનીમ્ ।
અહોરાત્રે પક્ષયોશ્ચ લજ્જાં મૂર્ધોષ્ટતોસૃજત્

અધરોષ્ટાત્તતો લોભં નાડિભ્યો વ્યસૃજન્નદીઃ ।
અસ્થિભ્યઃ પર્વતાન્ કુક્ષેઃ સર્વસાગરમાનિનઃ

મેઘાન્ કેશૈર્લોમજાતૈર્વૃક્ષા(શ્ચૈવ લતાદિકાન્)ન્ ગુલ્માન્ લતાન્વિતાન્ ।
ચતુર્લક્ષાધિકાશીતિલક્ષયોનિષુ તાત્વિકાન્

દશસંખ્યામિતાન્ ધાતા વ્યસૃજચ્ચાન્ય ચેતનાન્ ।
કર્મદેવાદિકાન્ દેવાઃ ક્રમાજ્જાતાસ્તુ કાલતઃ

શતં ગન્ધર્વાપ્સરસાં ત્રિંશચ્ચારણરક્ષસામ્ ।
શતં સિદ્ધાસ્તથાન્યાસુ સપ્તતિઃસર્વજાતિષુ

આજાનજાઃ કુબેરોત્થાસ્તેભ્ય એવ નિરંશકાઃ ।
દેવદાસા નિરંશાશ્ચ પદ્મકલ્પાદનન્તરમ્

સ્વયમ્ભુવેન્તરે ભૂમૌ જાતાઃ સર્વત્ર સઙ્ગતાઃ ।
ક્ષણદાનવમે ભાગે મહીદાસહયાનનૌ

સનત્કુમારમછાખ્યાવાદિશેતાં મનું વિધેઃ ।
અવતીર્યાખિલાન્ વેદાન્ સારં ચૈવ(વેદ સારં) પુરાણકમ્

પઞ્ચરાત્રં મહાશાસ્ત્રં શ્રીમદ્ભાગવતં શુભમ્ ।
દશમે તુ નિશાભાગે પદ્મનાભસ્ય કર્ણયોઃ

કલ્પિતાત્તામસાદ્ભૂરિ કીકસાદાસતૂરિપૂ ।
તદા કુસુમનાભસ્ય નિશાંશદશમે શુભે

કલ્પિતાત્તમસાદ્ભૂરિ કીકસાદાસતૂરિપૂ ।
મધુશ્ચ કૈટભશ્ચૈવ રાક્ષસૌ દુર્મદોદ્ધતૌ

કદામેરુરૂર્ધ્વદેશસ્થં પીત્વા તાવજ્જલં સ્થિતમ્ ।
રૂપાન્તરેણાબ્જભવં પ્રાપ્ય યુદ્ધાય રાક્ષસૌ

આહ્વયામાસ તુ બ્રહ્મા તાવાહાહં હિ દુર્બલઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા સ હરિં દધ્યૌ હયગ્રીવાહ્વયં હરિઃ

વ્યક્તો ભૂદ્બ્રહ્મહૃદાસતાભ્યાં ચિરમયોધનમ્ ।
કૃત્વા હત્વાચ્છાદ્યકુન્તં મેધસા મેદિનીં વ્યધાત્

ક્ષણદૈકાદશાંશે તુ બ્રહ્મા મેરુસ્થિતઃ સ્વયમ્ ।
પિશાચાન્ દાનવાન્ દૈત્યાન્ નિરંશાન્ સાંશરૂપકાન્

એતાન્ વિષ્ણુદ્વિષો યોગ્યાન્ રાક્ષસાંશ્ચ કલિંસ્તથા ।
વ્યસૃજત્તાનધોલોકવાસિનઃ કાલતોકરોત્

અજેયત્વમવધ્યત્વવરં તેષામદાદ્વિધિઃ ।
કાલેન ભારતે જન્મ પ્રતિમન્વન્તરેષ્વપિ

યથાયોગ્યં જન્મલબ્ધ્વા તપસ્તપ્ત્વા શિવાદ્વરમ્ ।
પ્રાપ્ય વિપ્રાર્યગુર્વાદિગોસુરદ્વેષિણઃ સદા

ભવિષ્યથેતિ તેષાં તુ વરં પ્રાદાદથાબ્જજઃ ।
પરશુક્લત્રયં હિત્વા છિન્નભાગવતેષ્વલમ્

પ્રવિશ્ય બુદ્ધિવ્યામોહં કલ્પયિત્વા ક્વચિત્ ક્વચિત્ ।
યોગ્યતાતિક્રમોદ્ભૂતપુણ્યં નાશયથેતિ ચ

શરીરતત્વોપાદાનસ્થિતસર્વોત્તમાન્ સુરાન્ ।
સર્વેર્(વ)તત્ત્વો(ત્વા)પચયગા ભવન્તો ભીષયન્ત્યથ

પાપદુઃખાદિ સમ્બન્ધો ભવતાં ચ ભવેદિતિ ।
વિષ્ણુવિસ્મૃતિયુક્તાનાં શરીરેષુ સાતામપિ

અસતાં મિશ્રબુદ્ધીનામ્ અભિમાનિત્વમસ્તુવઃ ।
મિથ્યાભિમાનિનો દૈત્યાઃ દેવાસ્તત્વાભિમાનિનઃ

સર્વતત્વેષ્વથ કલિર્જીવમાની દુરાગ્રહાત્ ।
દેહસ્થ દેવતાઃ પૂર્(ણર્)વપુણ્ય(ભુજઃ)સૌખ્યભુજઃ ક્રમાત્

પાપદુઃખભુજશ્ચાન્યે દેહમાન્યુભયાત્મકાઃ ।
અન્તર્બહિસ્થજીવાનાં કિઞ્ચિદુઃખં ભવત્યપિ

દૈત્યાવેશાન્ન વાયોર્હિ દૈત્યાવેશઃ કદાચન ।
જીવમાન્યુત્તમો બ્રહ્મા દેહસ્થો મધ્યમઃ સ્વયમ્

અધમસ્તુ કલિર્જીવમાન્યેવ હિ સુરાસુરાઃ ।
ઇતિ તત્વાર્થવિત્તેષાં બ્રહ્માદાદુચિતં વરમ્

શુદ્ધોદસાગરબહિર્મહર્લોકે તદૂર્ધ્વતઃ ।
ગર્ભોદકે તુ(ચ) દૈત્યાનામ્ આવેશો નાસ્તિ સર્વથા

એતદન્યત્ર દૈત્યાનાં સ્થિત્યૈ પ્રાદાદ્વરં વિભુઃ(ધિઃ) ।
દ્વાદશાંશે તુ(સ)તામસ્યાઃ બ્રહ્માણ્ડસ્થામ્બુનિર્ગમે

ચિન્ત્યતોજસ્ય વૈ ઘ્રાણાત્ ઘ્રોણી રૂપી બભૂવ હ ।
ઘ્રોણી રૂપી વરાહાત્મા હરિસ્ત્વવતતાર ચ

સ તુ શ્વેતવરાહાખ્યઃ બ્રહ્મણા સં(યુ)સ્તુતો ઽસૃજત્ ।
યજ્ઞાભિમાનિનો યજ્ઞાન્ મન્ત્રતન્ત્રાર્ત્વિગોષધીઃ

તિલદર્ભાશ્વપશ્વાજ્યહવીંષિસમિધઃ ક્રમાત્ ।
સત્રાણિ સોમસદનં રા(ર)મ્ભભૈશ્યાદિકાન્ વ્યધાત્

યુપાગ્નીન્ સ્પૃષદાજ્યં ચ ફલાન્યપ્યસૃજત્કિટિઃ ।
તદા હયગ્રીવનામા રાક્ષસો ઘોરદર્શનઃ

અજસ્ય મુખ(ખ્ય)તોવ્યક્તં ગુરું વેદાભિમાનિનમ્ ।
નિગૃહ્યાગાત્રદા વેદાઃ અપપાઠતિરોહિતાઃ

તદા પ્રાર્થિતો મચ્છરૂપી જલમુપાવિશત્ ।
હત્વા હયશિરસ્કન્તં વેદાનુદ્ધરદીશ્વરઃ

તદા ધાત્રાર્થિતશ્ચાદિસૂકરોણ્ડગતં જલમ્ ।
અશામયદ્ભુવમધોલોકાંશ્ચ વિમલાન્ વ્યધાત્

સૂર્યાદયો ગ્રહાઃ સર્વે તદાદ્યાઃ સપ્રકાશકાઃ ।
તદાદિ કલ્પં તં પ્રાહુઃ વારાહમિતિ સજ્જનાઃ

રાત્રૌ ત્રયોદશાંશે તુ પુરીં બર્હિષ્મતીં વ્યધાત્ ।
વરાહાત્માહ્યાદિમનોરાવાસાર્થમશેષવિત્

તદૈવાષ્ટસ્વયંવ્યક્તાઃ પુરાણિ વિવિધાનિ ચ ।
નદ્યશ્ચ દેવખા(ઘા)તાશ્ચ વનાન્યુપવનાનિ ચ

તદા સર્વોપયુક્તાનિ સર્વત્ર વ્યસૃજદ્વિધિઃ ।
ચતુર્દશાંશે રાત્રેસ્તુ દિક્પાલાન્ સર્વલોકગાન્

સર્વત્રાજ્ઞાપયદ્ધિક્ષુ વિદિક્ષુ ચ યથાક્રમમ્ ।
તત્પ્રાગેવ સમુત્પન્ના બ્રહ્મણા લોકપાલકાઃ

વિરાડ્દેહગતસ્તુર્યો હ્યનિરુદ્ધા(ક્ષિગો વિભુઃ)ભિધો હરિઃ ।
અતલાદિષ્વયોગ્યાનાં સૂક્ષ્માણ્ય(પ્ય)જમદર્શયત્

(સં)સ તાન્ પદ્મજસમ્ભૂતઃ(તો) મેરુમધ્યસ્થકઞ્જજઃ ।
ઊર્ધ્વમુધૃત્ય ચ સ્થૂલદેહયુક્તાંશ્ચતાન્ પુનઃ

તત્તલ્લોકેષુ સંસ્થાપ્ય મુખ્યપ્રાણવશાન્ વ્યધાત્ ।
તદા બ્રહ્મવરોદ્ભૂતો હિરણ્યાક્ષો હિ રાક્ષસઃ

પઞ્ચભૂતાવરાં ભૂમિં ગૃહીત્વાથ રસાતલમ્ ।
વિવેશ તન્મોચનાય વરાહાત્માણ્ડજાર્થિતઃ

રસાતલં પ્રવિશ્યૈવ મોચયિત્વા ભુવં ત્વરન્ ।
તં ગદાપાણિના(મા) ક્રુદ્ધં પ્રાપયિત્વૈવ ભારત

યુધ્વા સ્વં દંષ્ટ્રાગ્રહતં કૃત્વા તં નરકે વ્યધાત્ ।
તતો મેરુગતો ધાતા સવ્યાત્સ્વાયંભુવં વ્યધાત્

દેહાપસવ્યતસ્તસ્ય શતરૂપાં સતીં વ્યધાત્ ।
ભુગુદક્ષમરીચ્યાદીન્ તપસે(સ)મનુમાદિમમ્

આહૂયાજઃ પ્રાહસૃષ્ટિં બૃંહણાય સતાં ગતિઃ ।
શતરૂપા પતિઃ પ્રાહ તપસ્તપ્ત્વા સુદારુણમ્

વરાહોદ્ધારણાપ્તશ્ચ કિયત્કાલં વિચક્ષણઃ ।
વરાદ્ધરેશ્ચ સ્ત્રીપુંસો યોગાત્સ્યૈષ્વિવિધીરિતામ્

સ્ત્રિપુંસયોગાદ્ભાવ્યં ચ સૃષ્ટિમેતાં વિધીરિતામ્ ।
સૃત્વા તસ્યામજનયત્ પુત્રૌ દ્વૌ લોકવિશ્રુતૌ

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ તિસ્રઃ કન્યાશ્ચ સત્તમઃ ।
આકૂતિર્દેવહૂતિશ્ચ પ્રસૂતિરિતિ વિશ્રુતાઃ

તત્રાદ્યાયામૃચેર્જજ્ઞે યજ્ઞનામા રમાપતિઃ ।
તેનૈવ સહ સમ્ભૂતા દક્ષિણા નામિકા રમા

અજાવયોનિજૌ દ્વાવપ્રાકૃતદેહયુતૌ પરૌ ।
પુત્રિકાપુત્રધર્મેણ યજ્ઞમાત્મસુતં મનુઃ

ચકાર દક્ષિણા યજ્ઞે દક્ષિણામાનિની ચ સા ।
તુષિતા નામ તત્પુત્રાઃ સમ્બભૂવુઃ સુરોત્તમાઃ

તત્ત્વાભિમાનિનઃ(તૈર્નીચાતાત્વિકાઃ) સર્વે બભૂવુઃ નવકોટયઃ ।
આકૂતેર્દેવહૂતેશ્ચ પ્રસૂતિરનુજાતુયા

દક્ષસ્યા સસતી તસ્માતસ્યાં ષોડશકન્યકાઃ ।
અભવન્નર્કપુત્રસ્ય ધર્મસ્યૈવ ત્રયોદશ

પુત્ર્યસ્ત્વેકાગ્નયે દત્તા તસ્યાં ત્રેતા(તત્રા)ગ્નયોભવન્ ।
આહ્વનીયોગર્હપત્યો દક્ષિણાગ્નિરિતિ ત્રયઃ

તેષામેકા દક્ષસુતા ભાર્યા(દત્તા) તસ્યાં ત્રિભિઃ ક્રમાત્ ।
પૃથક્ પૃથક્ પઞ્ચદશપુત્રા અગ્નિસ્વરૂપકાઃ

આસન્નાદ્યા યજ્ઞભુજો મધ્યમા હવ્યભોજિનઃ ।
અન્ત્યાઃ કવ્યભુજઃ પૂર્વૈ પઞ્ચાશત્સંમિતાગ્નયઃ

એકન્યૂના દક્ષસુતા જ્યેષ્ઠા દત્તા શિવસ્ય તુ ।
ધર્માન્ વરૂત્વતી પુત્રાન્ પઞ્ચાશન્મરુતો ઽસૃજત્

વિશ્વેદશાસન્ વિશ્વાયાં વસવૌષ્ટૌ વસૂદ્ભવાઃ ।
રુદ્રા અસંસ્મરુદ્રાણ્યાં ભૂતાયાં ભૂતના(ય)મકાઃ

ઉપદેવાશ્ચ સાધ્યાયામ્ અન્યાસ્વપિ ચ ધર્મતઃ ।
ઉપદેવાશ્ચ દેવાશ્ચ બભૂવુર્હિ બહુપ્રજાઃ

ધર્મસ્ય તે પદસ્થાશ્ચ સર્વે(સર્ગ)વાસોચિતા મતાઃ ।
તદુત્થિતાશ્ચ ભાવીનાઃ પ્રાયશો હ્યપરોક્ષિણઃ

પ્રાગુક્તાસ્તાત્વિકાશ્ચૈકરૂપેણ ભુવિ ભારતે ।
ઉષિત્વા ભાવિસત્કર્મજ્ઞાનભક્ત્યાદિ કાઙ્ક્ષિણઃ

શુભાશુભં ચ પ્રારબ્ધં ભોક્તું યોગ્યાસ્તતો ભવત્ ।
તે ચ દ્વીપાદ્રિ વર્ષેષુ ભારતે(તા)ન્યેષુ સર્વશઃ

સુપ્રારબ્ધ્યૈક ભોગાર્હાઃ ધર્માધર્મોત્થસમ્ભવાઃ ।
આસન્ દેવાશ્ચ પૂર્વોક્તા હ્યપરોક્ષ્ય નપરોક્ષિણઃ

સત્સાધનં ભારતેસ્મિન્ કર્તુમર્હાઃ સુરોત્તમૈઃ ।
(ત્ય)વ્યક્તાપરોક્ષિભિર્જાતાઃ સદૈવાસન્ હરીચ્છયા

પ્રિયવ્રતોત્થાનપાદૌ તયો(પો) નિષ્ઠૌ બભૂવતુઃ ।
નિશા ચતુર્દશાંશે તુ સૃષ્ટિરેષા સુમેરુગાઃ