Prakāśasaṃhitā · Chapter 1.10

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede navamo 'dhyāyaḥ
śrīhaṃsa uvāca
sarvatra bhāviḥṛjavo viṣṇorvāyorbhavanti hi /
aṇḍāntarbahisthā vā nānairjanma labhanti te

vyāmohāyāsurāṇāntu anyajā iva bhānti te /
brahmāparokṣiṇaḥsarve rudrādyāḥ bhāvitātvikāḥ

ahaṅkāreśvarairvāyujātairjatā bhavanti hi /
uttamaiḥsarvanīcānāṃ sṛṣṭiraṅgerdhadeśataḥ

evaṃ kramātsṛṣṭiruktā vyutkrameṇa layaḥ smṛtaḥ /
aṇḍordhvadeśatatveśā atra pūrvoktarītitaḥ

suprārabdhā bahuvidhā doṣasambandhavarjitāḥ /
ye ye yathā yathā jātāḥ sṛṣṭikāle bhavanti hi

guṇasṛṣṭyuttaraṃ jātāḥ sarvesthūlaśarīriṇaḥ /
aṃśānandabalajñānadeśakālāparokṣakāḥ

layasṛṣṭipadāveśa guṇalakṣaṇakāntayaḥ /
evaṃ caturdaśamahātāratamyāḥ prakīrtitāḥ

vedeṣu deśakāleṣu liṅgadeheṣu cākṣare /
prakṛtau sarvajīvānāṃ mahattatvaguṇatraye

aṃśā ṛjūnāṃ santyeva vipādyaṃśā na teṣu hi /
ahaṅkāre vipādyaṃśā na tatrendrādikāṃśakāḥ

nīcanīcāmaramano dehādiṣu surottamāḥ /
vasantyaṃśairnanīcāstu svottameṣu viśanti hi

aṇḍādantarbahistvevamaṃśotthā tāratamyadhīḥ /
vidheḥ sarvāṅgasāyujyaṃ vāṇyāḥ vācimanasyapi

svotpatyaṅgeṣu devānāṃ sāyujyaṃ diśatīśvaraḥ /
uttamānāṃ mahānandā nīcanīceṣu saṅgatāḥ

śatāṃśādavarā nīcānandāduttamagāmi tat /
śatāṃśāduttamā muktau śvetadvīpādiṣu sphuṭam

triṣu sthāneṣu śrībhāge cinmātrānandamūrjitam /
bhūdurgābhāgayoḥ prāptavyānanda(daṃ śuddha) sātvikaiḥ

dehairbhogocitānanta śuddhasātvikavastubhiḥ /
bhūdurgābhyāṃ kalpitaistairbhagavān bhaktasantateḥ

uttamānāṃ sa bahulaṃ nīcānāmalpameva ca /
tattadyogya nijānandaṃ dadāti puruṣaḥ svarāṭ

muktau svottama bhogyoru mudapekṣālpikasya tu /
na vidyate hi svānandapūrṇasya na punarjaniḥ

duḥkhājñānānādikaṃ bhūyo bhagnaliṅgasya neṣyate /
śataśabdo daśasahasraparaṃ prāptaṃ vadanti hi

uttamānāṃ balaṃ bhūrinīcānāmalpameva tu /
garbhodakāgataḥ śeṣaḥ mūrdhnaikenākhilaṃ bhuvam

sa dvīpābdhisaricchailāṃ dhatte sarṣapavatsadā /
taṃ vai śeṣaṃ sahasrāsyaṃ vāyukūrmo mahābalaḥ

dhatte pucchāgrataḥ śakrapūrvāḥ śeṣādbalāvarāḥ /
bahavo gomahiṣyādyā eka kuñjara bhojane

yāvattāvatkūrmahastitopyete hi koṭiśaḥ /
militā api nāgena yoddhumarhati na kvacitu

tathottamasurairnīcasurāḥ koṭisahasraśaḥ /
militāḥ prathaneneśāḥ kimumartyāstu rākṣasāḥ

ato balena sarveṣāṃ tāratamyaṃ vivecitam /
anālocyānantakalpeṣvaṇḍāntarbahirāsthitam

atītaṃ vartamānaṃ cānāgataṃ vastu sañcayam /
sadā karatalāmalakavadvetti viṣṇvanugrahāt

anādi nityānadhikān nirviśeṣādanantarān /
sopi nārāyaṇaguṇānālocyāpyatikālataḥ

anantakalyāṇaguṇapūrṇasyānantabhāgataḥ /
vibhaktānantabhāgaikabhāga jñaptau na hi kṣamaḥ

vineśvaraguṇajñānejñānam ṛjugaṇasya hi /
atītānāgatajagadviṣayīkaraṇe kṣamam

ālocya vaiṣṇavajñānepyadhikaṃ sarvajīvataḥ /
vipaśeṣādikajñānaṃ sarvadālocanādapi

svottamairbhinnajagataḥ viṣayīkaraṇe kṣamam /
na bhavedekadeśena jānantyete na cānyathā

jaḍañcācetanaṃ vāpi śivādyāḥ puṣkarāntimāḥ /
liṅgabaddhāḥ padasthāśca bhāvinaścāparokṣiṇaḥ

aṇḍāntare bahiścāpi tātvikā bahurūpataḥ /
sthitā api na jānanti sākalyena jagadgatam

anādisarvajīvānāṃ jñānaṃ tadvividhaṃ matam /
svārūpikaṃ ca bāhyañca nityaṃ svārūpikaṃ matam

ajanyaṃ śāśvataṃ viṣṇoḥ bandhasya vaśagaṃ sadā /
jīvaṅgeśādhīnamāyāvaśagaṃ kramayogataḥ

sādhanena vyañjyamānamāmuktyantaṃ tataḥ param /
ekaprakāramajñānaṃ rahitaṃ svottamāśritāt

jñānācchataguṇanyūnarm iśvare vā jagatyalam /
anantavedoktaguṇān viṣṇerjānāti padmabhūḥ

padastho vā vimukto vā tadanye tadguṇasthitāḥ /
krameṇaiva śataṃnyūnajñānaṃ viṣṇorupāsakāḥ

prākṛtoprākṛtaśarīrāśritasya ṛjoḥsadā /
manasyanityaṃ yajjanyaṃ punaḥ punarapi sphuṭam

tadbāhyevṛttirupaṃ ca yathārthaṃ sarvadāpi ca /
teṣāṃ pañcavidhajñānaṃ kvacideva na sarvadā

daityāveśādi śūnyāste sadā durviṣayojjhitāḥ /
sākṣīndriyaiḥ sahāpyetalliṅgasūkṣmendriyāvṛtaiḥ

sthūlendriyaiḥ suviṣayāsaktaiḥ prātyakṣakī matiḥ /
yadārthaiva tayā doṣaśūnyā sadyuktijā matiḥ

yuktijanyaṃ tu yajñānamānumānikamīritaḥ /
pratyakṣamanumānañca āgamastasya sādhanam

yathārthaiva tathā vedaśāstrārthaśravaṇādapi /
manojātaṃ svāgamajaṃ yathārthajñānameva hi

deśādavaradeśetu kramāttatveṣu saṃśritāḥ /
tatvavyāpārakāle tu svarūpocitaśaktayaḥ

yathāgamasamudbhūtaṃ trividhaṃ parikīrtitam /
jñānaṃ manaḥsamudbhūtaṃ bāhyakāryamitīritam

yatpratyakṣānumānaṃ ca āgamastasya sādhanam /
jīvaḥ pramātāviṣayā arthāste kāraṇāmatāḥ

rūdrādīnāntu yajjhānaṃ bāhyaṃ manasi sambhavam /
pratyakṣādyaistrabhiḥ sadbhiḥ sādhanairapyanityakam

kvacidyathārthaṃ tajñānamayathārthaṃ kvacidbhavet /
karmadevājānajādyāḥ devadāsāḥ kramāvarāḥ

devagandharvaparyantāḥ sāṃśāḥ sarve prakīrtitāḥ /
niraṃśāste sadāmartyagandharvādyā stṛṇāntimāḥ

jīvā eṣāṃ svarūpantu jñanaṃ nityaṃ yathārthakam /
uttamottamato nyūnam ayathārthādikaṃ kramāt

bāhyaṃ janyamanityaṃ ca yathārthaṃ prāyaśaḥ sadā /
riśvare vā jagati vā kramādalpāvagāhi ca

iti jñāne tāratamyaṃ deveṣūccāvaceṣvalam /
mahadgaṇatrayeṣvaṃśāḥ ṛjūnāṃ santi connate

deśe tatra na rudrādi devāṃśāstadadhastane /
deśehaṅkṛtirudrādi devāṃśāḥsanti sarvadā

tatrendrādyā na tiṣṭhanti tatopyavaradeśagāḥ /
bhūtāvyatīnāṃ maryādā yaddeśe yādṛśīritā

kalāṣoḍaśatadgāśca tattadā vṛttisantatāḥ /
manaḥ śabdaḥ śrotravācāṃ kalāstvākāśasantatāḥ

tvaksparśapāṇisaṃjñāstu kalāvāyusamāśritāḥ /
netrarūpāṅghrisaṃjñāstu kalāstejaḥ śarīragāḥ

rasanārasaguhyānāṃ kalāvārisamāśritāḥ /
gandhaghrāṇopasthakalā pṛthivyāvaraṇāśritā

manomātrendriyakalā bhūteṣu kramayogataḥ /
tadādhikārā hariṇā śakrādyāḥ puṣkarāntimāḥ

sūkṣmasthūlotpattikāle uttamāstūrdhvadeśagāḥ /
nīcanīcāstūccadeśasthitoccoccasurāśrayāt

deśādavaradeśe tu kramāttatveṣu saṃsthitāḥ /
tatvavyāpārakāle tu svarūpocitaśaktayaḥ

iti deśocita mahātāratamyaṃ vadanti hi /
devamānenābdaśataṃ paurvāparyavyavasthayā

ṛjūnāṃ ca janiḥ proktā sahasrābdāntarāmatāḥ /
vipādyāstu tathendrādyā daśasāhasravatsaraiḥ

kramātpaurvāparyajātāḥ kālānnīcoccabhāvinaḥ /
atha sarvasyāparokṣatāratamyaṃ vivicyate

tṛṇādisarvajīvānāṃ svarūpoddhāra āgate /
kāle tattadyogyajīvasādhanocitakālake

hariśca śrībrahmavāyū sabhāryau ca tadājñayā /
etadanyadvīpavarṣajāyāmānān hi sarvaśaḥ

svakarmavaśagān svargāntarikṣadharān caran /
nānāyonigatān jīvān atalādyādharasthitān

uddhartukāmo bhagavān bhārate janayiṣyati /
tatra mānuṣayonyutthāṃstatrāpi brāhmaṇottamān

tatra sarvasvarūporuvyaktikārakakarmaṇā /
saṃyojya sarvasadyogyajñānadānagurūttamān

bhinnadeśe bhinnakāle yojayatyakhilaṃ hariḥ /
tṛṇādimartyaparyantagandharvāste hyanantaśaḥ

niraṃśāste pratīkālambanāste karmayoginaḥ /
devagandharvapūrvāstvājānajāntā samastaśaḥ

apratīkālambanā sāṃśāḥ kramocca jñānayoginaḥ /
pratīkasthaṃ śarīrasthaṃ paśyantīti tathāhvayāḥ

pratīkādbahirīśasya darśānāt karmadevatāḥ /
apratīkālambanāśca prāyovijñānayoginaḥ

eṣāmaṇḍāntare janmāparokṣādi praśasyate /
niraṃśāḥ pakvakāle tu utkrāmyaiva maharādigāḥ

eṣāṃ laye svottameṣu praveśo naiva vidyate /
devagandharvapūrvāṇāṃ bhūmāvutkramaṇāllayaḥ

mahālaye svottameṣu praveśaḥ lūkṣmadehataḥ /
utkramānutkramānyoginohyatatveśvaravaśān jaguḥ

puṣkarāntā tātvikāśca kvāpi notkramaṇāllayāḥ /
yānti sthūlaśarīraiste svottameṣu viśanti hi

tānanukramaṇānyāhuḥ yogino bhaktiyoginaḥ /
satkarmajñānabhaktī ca sarveṣāṃ sarvadāpi hi

avaśyakāste sarvepi tattatprācuryatastathā /
niraṃśāḥsatsādhanāyocitajanmasahasrataḥ

jñānantu daśabhiḥ prāpya sadbhaktiṃ tribhirāpya ca /
dṛṣṭvā hṛdisthaṃ mucyante hyataste karmayoginaḥ

satkarmakṛtvā niṣkāmyaṃ labhanti gurusantatī /
atātvikā devadāsāḥ satkarmaśatajanmabhiḥ

kṛtvā daśasahasrorujanmabhirjñānamāpya ca /
bhaktiṃ triśatakairāpya mucyante jñānayoginaḥ

ataste karmadevatāstadūrdhvaṃ bhaktiyoginaḥ /
tṛṇādyāḥ svahṛdisthaṃ taṃ paśyantyucitajanmabhiḥ

dīpakāntiviśiṣṭeśaṃ na devān naiva martyagam /
ghaṭikārdhaṃ śarīre vā muktau śaktistu tādṛśī

cinmātropāsanāśaktiḥ naivādhikaguṇottare /
teṣārm idṛśa evaṃ syāt apararokṣo hi nādhikaḥ

rāmakṛṣṇādi rūpāṇi bahiḥ paśyantyapi kvacit /
mānuṣatvena paśyanti aparokṣena saṃsmṛtaḥ

sthūlahṛdgāparokṣāstu bāhyastādaparokṣakāḥ /
svasvarūpasthajīvābhasvatantrasya ca darśanam

svarūpābhyāparokṣastu sarveṣāmevameva hi /
pādonaghaṭikāmātraṃ svarūpe prākṛte hṛdi

paśyanti krimikīṭādyāḥ pradīpaprabhayā harim /
svarūpacakṣuṣādṛṣṭiḥ aparokṣa itīryate

veda deśākṣarokālo jīveśau prākṛtendriyaiḥ /
na vedyā hi svarūpeṇa vedyā eva prakīrtitāḥ

bhaktyā hariprasādena naṣṭetvajñānapañcake /
ratnavadbhāsure liṅge sūkṣmadehesthitasya tu

jīvasya cakṣuṣī vyakto bhavataḥ svena paśyati /
tejomayasvarūpasthaṃ sthūlahṛdgaṃ krameṇa tu

yavamātraṃ harintārṇāḥ kīṭādyāḥ badarīmitam /
aṅguṣṭāgramitaṃ vṛṣāḥ pradīpadaśasannibham

hariṃ paśyanti ghaṭikāmitaṃ kālaṃ ramāpatim /
samaṃ dīpaṃ cidānandaṃ cidānandātmakaṃ mṛgāḥ

khagāśca paśavo gāvaḥ hṛdgaṃ jīvagataṃ harim /
pradīpaśatabhāyuktaṃ ghaṭikārdhatadardhakam

saccidānda ātmeti mānuṣyairdhyaiyar iśvaraḥ /
vidyudvanmānuṣā vidyurdaśavidyunmitaṃ nṛpāḥ

rājānastadviguṇābhaṃ sūryamaṇḍalavatsurāḥ /
gandharvāḥ pitaraḥsūryaśatasannibhamīśvaram

gopyaḥ kṛṣṇāṅgasaṅgārhāḥ pañcasāhasrasūryabham /
ājānajādaśasāhasasrārkābhaṃ tvagnijā api

caturlakṣādhikāśītilakṣajīvagaṇeṣvapi /
daśaiva puruṣāḥ proktāstātvikāsteṣu pañca ca

parjanyādavarāḥ pañca puṣkarāduttamā matāḥ /
sastrīkāḥsomahīnā aṇḍādantarbahisthitāḥ

triṃśaccāraṇarakṣāṃsi saptatiḥ sarvajātiṣu /
antarāletu padmotthā brahmāyāvaddhitiṣṭhati

tāvatsaṃvatsaragata pratipratidineṣvapi /
sāṃśā atātvikāḥ sarvesaṃkhyayā vakṣyamāṇayā

mitāstu pratikalpepi padasthā hyaparokṣiṇaḥ /
urvaśyādyāhyapsarasaḥ śataṃśā sva(svaṣṭa)saṃkhyayā

mitā ajānajaistulyāḥ karmadevasamāparāḥ /
śataṃ pitṝṇāṃ saptaiva teṣūrvaśyādibhiḥ samāḥ

anye ājānajebhyastu nyūnāstebhyovarāḥ kramāt /
gandharvāstu śataṃ teṣu aṣṭau tulyāśca karmajaiḥ

śatakoṭimitāḥ sarve ṛṣayo viṃśaduttamāḥ /
teṣveva tāvatviṣṭābhiḥ śatakaṃ karmajaiḥ samam

tadanye ājānajebhyastulyā agnisutā api /
dvyaṣṭausahasrāṇi śatantriṃśaccāraṇarakṣasām

sādhyasiddhāstathānyāstu saptatiḥ sarvajātiṣu /
śataṃ siddhājānajākhyā paśyanti hṛdi jīvagam

koṭisūryaprabhaṃ karmadevā hṛdgaṃ bahisthitam /
dvisaptalokasamitaṃ te pratīkāvalambanāḥ

martyāḥ dvighaṭikāmātraṃ trināḍyantaṃ nṛpottamāḥ /
tathā mānuṣagandharvāścaturnāḍyantamīśvaram

ṣaṇṇāḍyantaṃ sugandharvā gopyāyāmāntamañjasā /
śatonaśatakoṭyastu ṛṣayognisutā api

sājānajādaśaghaṭikāmitaṃ kālaṃ jagadgurum /
paśyanti karmadevāstu madhyāhnāntaṃ pareśvaram

svottamaspardhayāhīnāḥ duṣprārabdhavivarjitāḥ /
bhāvarūpājñānaśūnyāḥ daityāveśavivarjitāḥ

pūrvoktakāntyākāle taṃ paśyanti jagadīśvaram /
pūrvoktadoṣarahitāstātvikāḥsarvadā harim

paśyantidivaparyantā doṣā ete hi nīcakaiḥ /
uttameṣūttameṣvalpāstathā cānyatarāmatāḥ

brahmaṇo doṣa sambandho na kvāpi kva cad dṛśyate /
rājāno martyagandharvapūrvā ṣaṭdaśapūrvakān

śataṃ daśasahasrāṃśca lakṣakoṭimitān guṇān /
viṣṇorguṇānarbudāṃśca sarvānapi tatodhikān

anantavedoktaguṇān brahmopāsyati netaraḥ /
martyoccā hṛdi devāṃśca padasthā pīṭhadevatāḥ

tathāvaraṇagān devān paśyantyapi ca maṇḍalam /
suṣumnāṃ saptakamalānyapi tadgaharīśvare

sthāneśaṃ caiva mūleśaṃ rājāno martyagāyakāḥ /
iḍāpiṅgalanāḍisthān kramoccān sarvadehagān

tatveśāṃ stadgatahareḥ rūpāṇi a(ni)khilānyapi /
dhyātvopāsya vimucyante devā ājānajāhvayāḥ

ime te ca pratīkastha haripādāvalambinaḥ /
karmadevā atatveśā api rūpāṇi sarvaśaḥ

upāsyāpi virāḍrūpaṃ mucyante samupāsya ca /
apratīkālambanāste tu karmadevāḥ surā api

tyaktaliṅgasya muktasya tṛṇakīṭādikasya ca /
svarūpadeha te sarve daśayojanasantatā

vṛkṣādīnāṃ mṛgādīnāṃ tato dviguṇarugbhavet /
vimuktānāntu martyānāṃ śūdrādīnāmataḥ param

ekadvitricatuṣpādādhikaruksantatāḥ sadā /
rājanyāmartyagandharvāstatodvitryādhikaprabhāḥ

parito merutulyātviṭ devagandharvasantateḥ /
cirānto pitaro muktā bhuvarlokāntakāntayaḥ

gopyaḥ kṛṣṇāṅghrisaṅgārhāḥ upasantati dīptayaḥ /
ājanājātatsamāśca svargāntā tatprakāśinaḥ

yasya yasya ca jīvasya prakāśo yatra ceritaḥ /
daivādbahirdṛṣṭigato bhāti martyoccavaddhariḥ

na saccidānandatanurbāhyadṛggocaro bhavet /
dṛṣṭvopāsya vimucyante karmadevā virāṭtanum

tādṛjjotistāvadantaṃ viṣṇuṃ paśyati cakṣuṣā /
svārūpikeṇa bādhyena naiva paśyanti ceśvaram

paśyanti naivopāsyanti brahmāṇḍe vyāptamīśvaram /
puṣkarādyāstu śakrāntāḥ pūrvoktākhilarūpiṇam

aṇḍādbahiḥ pṛthivyādi manastatvādi santateḥ /
dṛṣṭvādhyātvopāsya sarve muktiṃ yāsyanti kālataḥ

ahaṅkāragataṃ draṣṭumīśānopāsane kṣamāḥ /
puṣkarādyā mahendrāntāḥ kramādadhikakāntayaḥ

koṭyarbudārkābhaṃ devaṃ vāmadevādayo harim /
upāsyāhaṅkāratatvavyāptasattanumīśvaram

mucyate ca mahattatve tamasyapi tataṃ harim /
paśyantīvāruṇīpūrvā neṣyanti tamasisthitam

anantārkarucā satvāvṛtyantaṃ vyāptamavyayam /
upāsya gīrmuktimeti tatopyadhikaruk tataḥ

vāsudevāvaraṇagaṃ brahmā paśyati netaraḥ /
yāvatpaśyanti taṃ jīvaṃ tāvatsāmānyaruk sa hi

yāvanupāsyo vai viṣṇustāvatteṣāṃ viśeṣabhā /
brahmaṇo naiva sāmānyarugviśeṣaprabho hi saḥ

atyalpasukharūpāṃśā jīvānāṃ yogyatāvasan /
yādṛśī bhāramāyāstu vyāptāyāḥ sarvadeśagā

bhānuprabhāgatā dīpaprabhā yadvanna rocate /
tathā viṣṇuprabhānunnāmāprabhā naiva rocate

evaṃ nīcaprabhāsvoccaprabhāsu pravilīyate /
tathāpi ca yathārthajñā muktāptai tatvavettamāḥ

yo yāvatīṃ harau kāntiṃ vetyasau tacchatāṃśabhāk /
prabhātyeva prakāśasya tāratamyaṃ viduttamāḥ