પ્રકાશસંહિતા · અધ્યાય 1.9

ઇતિ શ્રી પ્રકાશસંહિતાયાં પ્રથમપરિચ્છેદે અષ્ટમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીભગવાનુવાચ
ભૂમ્યાવરણમધ્યે તુ બ્રહ્માણ્ડોત્પાદનોચિતમ્ ।
યોજનાનાં પઞ્ચવિંશત્કોટિદ્વિગુણસંમિતમ્

દેશમુર્વરિતં ચક્રે ભગવાન્ દેશકાલવિત્ ।
અસંસૃષ્ટાનિ તત્વાનિ બ્રહ્માણ્ડોર્ધ્વગતાનિ ચ

અણ્ડં તદન્તર્નિખિલં સંસૃષ્ટં પરિકીર્તિતમ્ ।
વિજ્ઞાનનામકો વિષ્ણુઃ અહઙ્કારસ્ય રક્ષકઃ

મનો હૃષીકામાત્રાસુ તત્તન્નામા રમાપતિઃ ।
આકાશવાયુતેજસ્તુ પ્રાણનામાખિલેશ્વરઃ

અન્નનામા પૃથિવ્યાં સઃ જલાવરણગોપિ ચ ।
વિશેષપૃથિવી ચાણ્ડદ્વિગુણાવૃત્તિરૂપિકા

અબગ્નીરનભોહઙ્કૃન્મહત્તત્વ ગુણા ઇમે ।
સત્વાદ્યાવૃત્તયોણ્ડોર્ધ્વં સ્થિતાઃ ક્ષ્માવરણાઃ ક્રમાત્

દશોત્તરાઃ પ્રવિજ્ઞેયા તમસો દ્વિગુણં રજઃ ।
રજસો દ્વિગુણં સત્વં તતો ન પ્રાકૃતં ક્વચિત્

પશ્ચાદૂર્ધ્વપ્રદેશે તુ અનિરુદ્ધાત્મકો હરિઃ ।
તસ્માદ્ધશાધિકતનુઃ સોપ્યાવરણરૂપકઃ

તતો દશાધિકૌ પ્રદ્યુમ્નસઙ્કર્ષણનામકૌ ।
વાસુદેવસ્તદૂર્ધ્વસ્થસ્તદ્ધશાંશાધિકો મતઃ

તતોપ્યનન્તગુણિકાનન્તાનન્ત પ્રદેશકે ।
લક્ષ્મીનારાયણૌ વ્યાપ્તૌ મર્યાદા ન તયોઃ ક્વચિત્

શ્રીર્દેશકાલતોનન્તાગુણાનન્તા ન હિ ક્વચિત્ ।
અનિરુદ્ધાત્ પ્રથમતો ઋજુભિસ્ત્વપરોક્ષિભિઃ

સહ પૂર્વોક્તકાલેન જાતૌ દ્વૌ ભાર્યયાયુતૌ ।
ત્રિરૂપકૌ બ્રહ્મવાયૂ ત્રિગુણાવૃત્તિગૌ ક્રમત્

તેષાં સત્વાદ્યા વૃત્તયઃ સ્થૂલદેહાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
તતોનિરૂદ્ધસૂક્ષ્મદેહાજ્જાતૌ વિધીરણૌ

સ ઋજૂકૌ ચતુર્વારં મહત્તત્વગતૌ મતૌ ।
તેષાં મહત્તત્વમેવ સ્થૂલદેહં વદન્તિ હિ

તત સ્ત્રિરૂપૌ સ ઋજૂ તૌ દ્વૌ શાન્તીશજૌ ક્રમાત્ ।
ત્રિવિધાહઙ્કૃતિગતૌ સ ભાર્યૌ સ ઋજૂ ઉભૌ

એકવિંશદ્વારજાતૌ મનસ્તત્વાદિતત્વગૌ ।
અપરોક્ષિણામ્ ઋજૂનાં ચ શતસ્યાણ્ડાદ્બહિર્જનિઃ

એવં રુદ્રાદિ તત્વેશાઃ સ્વસંખ્યા નિયમોચિતાઃ ।
અણ્ડાદ્બહિઃ સૃષ્ટિયોગ્યાઃ દૃષ્ટેશાઃ નેતરે ક્વચિત્

એવં ત્રિરૂપતો જાતાઃ પ્રાક્શાન્તીશેન કાલતઃ ।
સૂક્ષ્મેણ ઋજુજન્માનન્તરં શેષાદયસ્ત્રયઃ

ષણ્ણીલાદ્યાઃ કાલયોગાત્ સાપર્ણ્યાદ્યાઃ ક્રમેણ તુ ।
અજેશાજેરશેષ્યૈસ્તુ અજેરાભ્યાં સ્ત્રિભિઃ સ્ત્રિભિઃ

રૂપૈરહઙ્કારતત્વાત્મકસ્થૂલશરીરિણઃ ।
બભૂવુરિતરેષાં તુ પદયોગ્યાપરોક્ષિણઃ

તે તથૈવ મહત્તત્વાદ્યેકવિંશતિ તત્વકે ।
તાવદ્રૂપૈઃસૂક્ષ્મતત્વાજાતૌ પ્રાગનિરૂદ્ધતઃ

મન આદીનિ તત્વાનિ સ્થૂલદેહાનિ ભેજિરે ।
ઇન્દ્રાદિ પુષ્કરાન્તાશ્ચ સૂક્ષ્મતત્વાનિરુદ્ધજાઃ

એકવિંશદ્વારતસ્તે આસન્ ચિત્તાદિ તત્વગાઃ (આસ શ્રિતાદિત તત્વગાઃ)।
તાનિ સ્થૂલાદિ તત્વાનિ(દેહાનિ) તેષામ્ આસન્ ક્રમેણ હિ

પ્રાક્શાન્તીશોત્થિતેન્દ્રાદ્યાઃ મનસ્થૂલશરીરિણઃ ।
દ્વિત્ર્યબ્દિપઞ્ચષડ્વારં જાતાઃ શ્રોત્રાદિતત્વગાઃ

સપ્તાષટનવદિગ્રુદ્રવારજાતાઃ ક્રમેણ તુ ।
ઇન્દ્રાદયઃ પુષ્કરાન્તાઃ વાગાદિ સ્થૂલદેહકાઃ

તતશ્ચ પઞ્ચવારોત્થાઃ પ્રાક્શાન્તીશેન કાલયોગતઃ ।
શબ્દાદિ સ્થૂલદેહેતાઃ તતો જાતાસ્તુ દ્વાદિગાઃ

અત્રોક્તાનાં સુરાણાન્તુ યાદૃશસ્થૂલદેહતઃ ।
ભાવીનાં ચ પદસ્થાનાં તદ્વશે સ્થિતિરિષ્યતે

અનિરુદ્ધઃ સૂક્ષ્મકર્તા પ્રાગેષામુચિતસ્થલમ્ ।
પ્રાપ્યૈવ સૃષ્ટિમકરોદ્ધેશકાલાર્થતત્વવિત્

સર્વતત્વસ્થિતાનાન્તુ ઋજૂનાં સૂક્ષ્મદેહગાઃ ।
સત્વાણવો દશગુણાધિકા યાન્તિ ચ સર્વશઃ

રજસ્તમોણવઃ પાદમાત્રતો યાન્તિ ચોન્નતિમ્ ।
બહુવારજાતરુદ્રેન્દ્રાદિ સૂક્ષ્મશરીરગાઃ

સત્વાણવઃસમાશ્ચોપાશ્ચોપચિતાસ્તથા ।
રજસ્તમોણવો રુદ્રશક્રાદિસુરસૂક્ષ્મગાઃ

દ્વિત્ર્યબ્ધિપઞ્ચષટ્સપ્તાષ્ટ ધર્મશિવાર્કકૈઃ ।
ભાગતોવિંશદન્તૈર્વૃદ્ધિં યાસ્યન્તિ વૈ ક્રમાત્

તેનૈવ તત્કારણેન પૂર્વપૂર્વોક્ત કારણૈઃ ।
ઉત્તરોત્તરરૂપેષુ બુદ્ધિમાન્દ્યાદિ ચેષ્યતે

મહદાદિષુ ચાણ્ડોર્ધ્વં દૈત્યાવેશાદિ નેષ્યતે ।
યથા સૂક્ષ્મશરીરેષુ અભિવૃદ્ધં રજસ્તમઃ

ભવત્તેષાં તથા પ્રોક્તં સ્થૂલદેહેષ્વપિ સ્ફુટમ્ ।
રજસ્તમોણવો વ્યક્તિં યાસ્યન્ત્યેવ તતઃ ક્રમાત્

તત્વાનિ પૂર્વરૂપાણિ સન્ત્યનન્તાનિ તાનિ તુ ।
ઋજવઃ સર્વતત્વેષુ પ્રતિભાતપરાવરાઃ

સભાર્યા નીચોચ્ચસર્વતત્વેષુ સંસ્થિતાઃ ।
રજસ્તમોણૂપચયાધિક્યાદ્બુદ્ધિવિપર્યયમ્

નૈવ યાસ્યન્તિ તે સર્વે હરેઃ પ્રિયતમાઃસદા ।
બ્રહ્માસરસ્વતીવિષ્ણોઃ સર્વાઙ્ગૈઃ સમ્ભવન્તિ હિ

વામનાડ્યુત્થિતૌ શેષવિપૌ વિષ્ણોઃ શિવસ્તથા ।
નીલાદ્યાવારુણી પૂર્વાઃ ઇન્દ્રકામૌ મનોભવૌ

સભાર્યૌ ચ ગુરુર્બુદ્ધેઃ મનુરાદ્યોહ્યુપસ્થતઃ ।
દક્ષોઙ્ગુષ્ટાત્ કામપુત્રઃ મનવઃ કામપૂર્વકાઃ

મરુતઃ શ્વાસતઃ સૂર્યઃ ચક્ષુષઃ ચન્દ્રમા શ્રુતેઃ ।
ધર્મો હૃદઃ સભાર્યશ્ચ વરુણો રસનોત્થિતઃ

ભૃગુસ્ત્વચોગ્નિર્મુખતઃ જાતાન્ મેઢ્રાન્ મનુર્ગતેઃ ।
વિશ્વામિત્રમરીચ્યાદ્યાઃ મિત્રોપાનાચ્ચનૈરુતઃ

સ્કન્દાદ્ભવગણપતિઃ શમ્ભુજયન્તૌ નાભિપાદયોઃ ।
નાસત્યૌ નાસિકાભ્યન્તુ વિશ્વક્સેનો મુખાદભૂત્

પદ્ભ્યાન્તુ ઋભવઃ(રુતવઃ)(રુભવઃ) કણ્ઠાદ્ધિગ્દેવાસ્તુ કર્મજાઃ ।
રુદ્રાઃ કપોલાલ્લલાટાચ્ચ વસવત્સ્વિચ્છયા વિભોઃ

આદિત્યાસ્તુ પ્રકાશોત્થા દન્તપઙ્ક્તિસ્થિતા અપિ ।
સનકાદ્યા મનોજાતા જયાદ્યાનાભિ પાર્શ્વતઃ

ગઙ્ગાદિ નદ્યો નાડિભ્યઃ પાદાઙ્ગુષ્ટાદિભિઃ પ્રભોઃ ।
અનુક્તતાત્વિકાઃસર્વે કટાક્ષોત્થા બુધામતાઃ

શનિઃ શરીરતઃ પુષ્કરાદ્યા કર્મેન્દ્રિયોદ્ભવાઃ ।
અનુક્તદેવતાભાર્યાઃ ભર્તૃભિઃ સહસમ્ભવાઃ

એતે હ્યશેષતત્વેષુ તત્વસ્થિત હરીરયોઃ ।
પ્રોક્ત્યૈરઙ્ગૈઃ ક્રમાજ્જાતઃ વસન્તિ હ્યભિમાનિનઃ

સૃષ્ટાવેવં બહિશ્ચાણ્ડાન્ મુક્તાવેવં હરેર્વશઃ ।
જાતૌ જાતૌ હિ યસ્તસ્માત્ કામસ્તુદ્ગતિઃસુતઃ

ચણ્ડો જયાદ્યા દ્વારસ્થાઃ શશાઙ્કો ધનપસ્તથા ।
ગન્ધર્વપતયઃસર્વે જાતિષ્વપિ ચ તાત્વિકાઃ

પુષ્કરોચ્ચા બુધોચ્ચાસ્તુ અનુક્તાસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ ।
એવં શેષસ્ય ભાગોત્થા(માર્ગોત્થ) બહિરણ્ડાત્સમસ્તશઃ

નવકોટ્યો હિ દેવાનાં સત્વતત્વાભિમાનિનઃ ।
અજો વિપસ્તતો નીલાદ્વિષટ્કવિપવલ્લભા

તત ઇન્દ્રઃશશી તસ્માત્ પ્રાણાદ્યા મારુતોખિલાઃ ।
ઇન્દ્રાદ્દક્ષસ્તતો દેવર્ષયો વૈ નારદાદયઃ

ઇન્દ્રાદ્ગુરુસ્તતો સૂર્યઃ જયૌ વિઘ્નપ્રભુસ્તતઃ ।
અભવંશ્ચ સ્મૃતાસૂર્યાદગ્નિરગ્નેસ્તુ રુદ્રકાઃ

આદિત્યાવસવો વિશ્વાપ્યાશ્વનૌ રક્ષસાધિપઃ ।
પર્જન્ય બુધશન્યાદ્યાઃ પુષ્કરાન્તાઃ સમુત્થિતાઃ

વસન્તિ સર્વતત્વેષુ ગરુત્માન્ માર્ગદેવતાઃ ।
ઉત્તમાનાં ચ ગુરવઃ નીચા ઉત્તમસેવકાઃ