Prakāśasaṃhitā · Chapter 1.6

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede pañcamo 'dhyāyaḥ
śrīhaṃsa uvāca
niḥśeṣato rātrimāne vyatītetvaharāga(di)me /
kṣaṇe taṃ viśvasṛksraṣṭumicchāṃ cakre 'khila(svayaṃ)prabhuḥ

tataḥ svagarbhagān jīvān liṅgamuktān vineśvaraḥ /
prakṛtyātmakaliṅgena śarīreṇāvṛtāstridhā

vibhinnānāṃ stamasān śuddharājasān sātvikān prabhuḥ /
svodarasthān samudhṛtyasṛjyān puruṣanāmakaḥ

prādāt savāsudevākhyo sarvān jīvān jagatprabhuḥ /
naiva sṛṣṭistu muktānāṃ baddhānāṃ na hi sarvaśaḥ

sṛṣṭiruktāyuktaḥ saṃkhyā niyamāt sṛṣṭirucyate /
sṛṣṭiḥ saṃkhyā niyamataḥ tātvikātātvikeṣu ca

niraṃśeṣu na saṃkhyāsti bahutvātvādbahudhaiva sā /
brahmatvayogyā ṛjavo nāmato 'nantaśo gaṇāḥ

teṣu pūrvānantakalpaiḥ muktāḥ santi hyanantaśaḥ /
liṅgabaddhā apyanantānantaśaḥ santi garbhagāḥ

haresteṣāṃ sarvaśopi teṣu sṛjyāstu kecana /
ṛjvādi tātvikāḥsarve anādito hyaparokṣiṇaḥ

sāmānyato viśeṣeṇa svasvayogyāparokṣiṇaḥ /
kḷptakālocitamahāsādhanena bhavanti hi

yatanti hyaparokṣārtham ṛjavo śatasaṃmitāḥ /
pūrvāparokṣiṇaste ca śatasaṃkhyāmitāḥ sadā

anantavedoktaguṇopāsanāyāṃ hareḥ sadā /
yatanti tepi kramaśo hyupāsītaguṇoccayāḥ

bhavanti vedhāḥ sampūrṇasadguṇopāstimāniha /
kāle mukto bhavatyeva mucyate naikadaiva hi

evañca brahmamānena kalpadviśatakena ca /
pūrṇaśaktiḥ pūrṇaguṇopāstiḥ muktā bhavatyalam

mukteḥ pūrvakṣaṇe bhogyasuprārabdhakṣayepi ca /
evamevottaratrāpi saṃkhyā niyamataḥ surāḥ

mucyante tātvikā vakṣyamāṇaiḥ kalpairajasya tu /
dvipañcāśatkalpamitāḥ śeṣādyāstu sabhāryakāḥ

viṃśatkalpamitāstvindrajīvāḥ dvinavakalpakāḥ /
ahaṃprāṇapadārhaśca gurvādyādvyaṣṭakalpakāḥ

pravāhastu dviṣaṭkalpaiḥ sūryādyāḥ daśakalpakāḥ /
mitrādīnāṃ ca navabhistūkta śeṣagaṇasya tu

aṣṭabhiḥ saptabhiḥ kalpaiḥ sanakādi gaṇasya tu /
ṣaḍbhiḥ parjanyamārabhya puṣkarāntagaṇasya vai

aparokṣataḥ karmadevāḥ pañcakalpāparokṣiṇaḥ /
caturbhirājānajānāntu sārdhakalpatrayeṇa tu

kṛṣṇāṅgasaṅgagopīnāṃ tribhiḥ pitṛgaṇasya tu /
gandharvāṇāntu kalpābhyāṃ martyānāṃ tu tathaikataḥ

ardhakalpaṃ tṛṇāntānāṃ yogyānāṃ haridarśane /
niyamo 'yaṃsarvakalpeṣvevameva na cānyathā

klpasaṃkhyā brahmamānādvijñeyā yogyacetanaiḥ /
asurāṇāṃ tamaḥprāptiḥ brahmaṇo dinakalpataḥ

bhavatyeva jagaddhāturājñayetthaṃ sadaiva tu /
indrādipuṣkarāntānāṃ guṇopāsanayocitaiḥ

proktaiḥ kalpairvimucyante tāvatkalpaistu sādhanam /
tatpūrvamaparokṣasya kartavyamiti niścayaḥ

aṇḍāntarāle padmotthabrahmā yāvaddhi tiṣṭhati /
tāvatsaṃvatsaragatapratipratidineṣvapi

sāṃśā atātvikāḥ sarve saṃkhyayā vakṣyamāṇayā /
mitāstu pratikalpe 'pi padasthā hyaparokṣiṇaḥ

urvaśyādyāpsarasaḥ śatāntāṃś cāṣṭasaṃkhyayā /
mitā ājānajaistulyāḥ karmadevaiḥ samāḥ parāḥ

śataṃ pitṝṇāṃ saptaiva teṣūrvaśyādibhiḥ samāḥ /
anye ājānajebhyastu nyūnāstebhyo 'varāḥ kramāt

gandharvāstu śataṃ teṣu aṣṭau tulyāstu karmajaiḥ /
śatakoṭimitāḥ sarve ṛṣayo viṃśaduttamāḥ

ṛṣīṇāṃ ca śataṃ karmadevaistalyamudīritam /
haryāveśāśca tanmadhye viṃśadīṣadguṇottamāḥ

teṣveva tātvikāścāṣṭau śatakaṃ karmajaiḥ samam /
tadanye 'jānajebhyastu tulyā agnisutā api

dvyaṣṭausahasrāṇiśatantriṃśaccāraṇarakṣasām /
sādhyasiddhāstathānyāstu saptatiḥ sarvajātiṣu

ājānajāstesvanyūnaṃ pitṛgandharvasaṃyutāḥ /
pratīkālambanāḥ sāṃśāḥ niraṃśāstu tato 'varāḥ

pratīkālambanasteṣu śreṣṭhāḥ mānuṣagāyakāḥ /
tato nyūnāstu rājāno martyoccāstu tato 'dhamāḥ

martyagandharvarāśyādi sarvajīvagaṇeṣvapi /
ye muktiyogyāste sarve pratīkasthāvalambinaḥ

niraṃśā aparokṣātprāk ūrdhvamapyaṇḍa eva hi /
sṛjyānūrdhvaṃ yathā sāṃśāḥ aparokṣavivarjitāḥ

aparokṣiṇāntu sāṃśānāṃ tātvikairbhinnacetasām/
atātvikānāṃ karmādi suragandharvamānuṣām

etāvadantajīvānāṃ sūkṣmāptiraniruddhataḥ /
ajotpatteḥ purājāṇḍe sthūlāptiriti niścayaḥ

tātvikānāṃ bahiścāṇḍāt sūkṣmasthūlāptiriṣyate /
asaṃsṛṣṭaśarīrāste 'ṇḍotpatteḥ purāḥsurāḥ

aṇḍāntarāle sarve 'pi saṃsṛṣṭāḥ sthūladehakāḥ /
laye sarve liṅgabaddhāḥ śūnyakukṣā vasanti hi

teṣu muktetare saṃkhyā niyamātsṛṣṭisaṃmatāḥ /
ye ca tānnikhilānvāsudevaḥ sraṣṭumupākramat

jaḍākhyā prakṛtiḥ sarvajīvānāṃ liṅgarūpiṇī /
prakṛtergarbhagā jīvāḥ liṅgadehayutā matāḥ

anādikālamārabhya jīvāḥ saṃsṛtibandhagāḥ /
tatra pūrvānantakalpe jīvāḥ satsādhanena ca

miśreṇa viparītena jñānenātyaktabandhanāḥ /
jīvāśca trividhā āsan śatakoṭisahasraśaḥ

sṛjyeṣu liṅgabaddheṣu pūrvasṛjyaścaturmukhaḥ /
na caikakāle sarveṣāṃ sṛṣṭiḥ sā kālabhedataḥ

bhavatyataḥ pūrvajātāḥ uttamānye tato 'varāḥ /
layākhya parakālānte vyatīte sṛṣṭisaṃmate

parakālādime 'jasya sṛṣṭiranyasya kālataḥ /
brahmaṇaḥ sṛṣṭitaḥ paścādvāyoḥ sṛṣṭiḥ śatābdataḥ

tataḥ śatābdato vāṇyāḥ bhāratyāstacchatābdataḥ /
tataḥ sahasrābdataśca sṛṣṭistu vipaśeṣayoḥ

nīlādīnāṃ sahasraśca vatsaraistāvatā punaḥ /
vāruṇyāderdaśasāhasrābdatastu tataḥ param

sṛṣṭirindrasya kāmasyāpyayutābdāstathāpare /
sṛṣṭāsyurhariṇā ye ca nīcāste 'nuttamottamaiḥ

puṣkarāntāstātvikāśca tathaivātātvikāḥ pare /
niraṃśā nityabaddhāśca tamoyogyāśca rākṣasāḥ

ayutābdāddhevamānāt pūrvapūrvavyavasthayā /
sṛṣṭirbhavati sā sūkṣmasthūlabhedādvidhā matā

tātvikānāṃ padasthānāṃ sarveṣāmaparokṣiṇām /
aṇḍātpūrvaiva bhavati tadanyeṣāṃ tadantare

aṇḍādbahirathāṇḍāntarjāyamānajanasya tu /
pūrvoktakālaniyamātsṛṣṭiḥ jñeyā yathākramam

liṅgabaddhasya tu yadā sūkṣmadehāptiriṣyate /
tataḥ pūrvakṣaṇe liṅge guṇavaiṣamyamiṣyate

liṅgadehasya madhyastho rajobhāgaḥ prakīrtitaḥ /
bhūrnāmakendirā tatra ceṣṭakā tasya māninī

satvabhāgaspṛṣṭarajaḥ pārśvagā rājasāṇavaḥ /
daśapralayakāle tu bhūmyā satvasya pārśvagāḥ

bhavanti layakālānte tatra tiṣṭhanti sarvaśaḥ /
rājasāṇuḥ sātvikāṃśagatastvekaikaśaḥ pṛthak

daśaiva tādṛśā ete militā dvādaśāṇavaḥ /
sātvikeṣu śatamitān raktavarṇān karotyalam

svabhāvataḥsatvabhāgāḥ śuklāste satvasaṃsthitāḥ /
raktāsahasrasaṃkhyākāḥ daśabhīrājasāṇubhiḥ

bhavanti ca rajaḥ spṛṣṭāḥ satvapārśvagatā laye /
evameko rājasāṇuḥ rājasāṃśāpasavyagam

tāmasāṃśa bhuvānītaḥ svaśatāṃśantu tāmasam /
atyalpaṃ nīlavarṇaṃ te raktoraktī karotyalam

ekaḥ śuddho rājasāṃśaḥ paricchede tu rājase /
madhye tiṣṭhantyapi laye rājasāṇu samā ime

tamaḥ paricchedagatāḥ tāmasāṇustu yādṛśāḥ /
laye satvaparicchedapārśvagā rājasāṇavaḥ

tāmasāstādṛśā ete militā dvādaśāṇavaḥ /
rājasā tāmasātyalpa paramāṇu pramāṇataḥ

adhikaṃ guṇitāstatra śatadvādaśasaṃmitāḥ /
daśarājasasaṃyukta sahasrasātvikāṇavaḥ

lakṣābhavanti kāryopayuktā ete bhavanti hi /
tāmasāttu paricchedādviguṇo rājasasmṛtaḥ

rājasāttu paricchedā dviguṇaḥsātvikaḥ smṛtaḥ /
ekaikasmanparicchedepyanantāḥ paramāṇavaḥ

santi tatra niyantājo viṣṇubrahmaśivātmakaḥ /
nārāyaṇonantaguṇaḥ śrī strīrūpābhimāninī

jaḍāyāṃ prakṛtau cāpi liṅgadehe tathaiva ca /
santyānantāṇavasteṣu pūrvoktāḥ kāryasādhakāḥ

satvaṅgatā rājasāṃśāḥ laye rājasasātvikān /
vadanti tāmasagataṃ rajorājasatāmasam

rajaḥ paricchedagataṃ santo rājasatāmasam /
vadantyeva laye yogo bhavati śrīharīcchayā

sāmyāvasthāṃ budhāḥ prāhuḥ etāṃ prakṛtiliṅgayoḥ