પ્રકાશસંહિતા · અધ્યાય 1.6

ઇતિ શ્રી પ્રકાશસંહિતાયાં પ્રથમપરિચ્છેદે પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીહંસ ઉવાચ
નિઃશેષતો રાત્રિમાને વ્યતીતેત્વહરાગ(દિ)મે ।
ક્ષણે તં વિશ્વસૃક્સ્રષ્ટુમિચ્છાં ચક્રે ઽખિલ(સ્વયં)પ્રભુઃ

તતઃ સ્વગર્ભગાન્ જીવાન્ લિઙ્ગમુક્તાન્ વિનેશ્વરઃ ।
પ્રકૃત્યાત્મકલિઙ્ગેન શરીરેણાવૃતાસ્ત્રિધા

વિભિન્નાનાં સ્તમસાન્ શુદ્ધરાજસાન્ સાત્વિકાન્ પ્રભુઃ ।
સ્વોદરસ્થાન્ સમુધૃત્યસૃજ્યાન્ પુરુષનામકઃ

પ્રાદાત્ સવાસુદેવાખ્યો સર્વાન્ જીવાન્ જગત્પ્રભુઃ ।
નૈવ સૃષ્ટિસ્તુ મુક્તાનાં બદ્ધાનાં ન હિ સર્વશઃ

સૃષ્ટિરુક્તાયુક્તઃ સંખ્યા નિયમાત્ સૃષ્ટિરુચ્યતે ।
સૃષ્ટિઃ સંખ્યા નિયમતઃ તાત્વિકાતાત્વિકેષુ ચ

નિરંશેષુ ન સંખ્યાસ્તિ બહુત્વાત્વાદ્બહુધૈવ સા ।
બ્રહ્મત્વયોગ્યા ઋજવો નામતો ઽનન્તશો ગણાઃ

તેષુ પૂર્વાનન્તકલ્પૈઃ મુક્તાઃ સન્તિ હ્યનન્તશઃ ।
લિઙ્ગબદ્ધા અપ્યનન્તાનન્તશઃ સન્તિ ગર્ભગાઃ

હરેસ્તેષાં સર્વશોપિ તેષુ સૃજ્યાસ્તુ કેચન ।
ઋજ્વાદિ તાત્વિકાઃસર્વે અનાદિતો હ્યપરોક્ષિણઃ

સામાન્યતો વિશેષેણ સ્વસ્વયોગ્યાપરોક્ષિણઃ ।
કૢપ્તકાલોચિતમહાસાધનેન ભવન્તિ હિ

યતન્તિ હ્યપરોક્ષાર્થમ્ ઋજવો શતસંમિતાઃ ।
પૂર્વાપરોક્ષિણસ્તે ચ શતસંખ્યામિતાઃ સદા

અનન્તવેદોક્તગુણોપાસનાયાં હરેઃ સદા ।
યતન્તિ તેપિ ક્રમશો હ્યુપાસીતગુણોચ્ચયાઃ

ભવન્તિ વેધાઃ સમ્પૂર્ણસદ્ગુણોપાસ્તિમાનિહ ।
કાલે મુક્તો ભવત્યેવ મુચ્યતે નૈકદૈવ હિ

એવઞ્ચ બ્રહ્મમાનેન કલ્પદ્વિશતકેન ચ ।
પૂર્ણશક્તિઃ પૂર્ણગુણોપાસ્તિઃ મુક્તા ભવત્યલમ્

મુક્તેઃ પૂર્વક્ષણે ભોગ્યસુપ્રારબ્ધક્ષયેપિ ચ ।
એવમેવોત્તરત્રાપિ સંખ્યા નિયમતઃ સુરાઃ

મુચ્યન્તે તાત્વિકા વક્ષ્યમાણૈઃ કલ્પૈરજસ્ય તુ ।
દ્વિપઞ્ચાશત્કલ્પમિતાઃ શેષાદ્યાસ્તુ સભાર્યકાઃ

વિંશત્કલ્પમિતાસ્ત્વિન્દ્રજીવાઃ દ્વિનવકલ્પકાઃ ।
અહંપ્રાણપદાર્હશ્ચ ગુર્વાદ્યાદ્વ્યષ્ટકલ્પકાઃ

પ્રવાહસ્તુ દ્વિષટ્કલ્પૈઃ સૂર્યાદ્યાઃ દશકલ્પકાઃ ।
મિત્રાદીનાં ચ નવભિસ્તૂક્ત શેષગણસ્ય તુ

અષ્ટભિઃ સપ્તભિઃ કલ્પૈઃ સનકાદિ ગણસ્ય તુ ।
ષડ્ભિઃ પર્જન્યમારભ્ય પુષ્કરાન્તગણસ્ય વૈ

અપરોક્ષતઃ કર્મદેવાઃ પઞ્ચકલ્પાપરોક્ષિણઃ ।
ચતુર્ભિરાજાનજાનાન્તુ સાર્ધકલ્પત્રયેણ તુ

કૃષ્ણાઙ્ગસઙ્ગગોપીનાં ત્રિભિઃ પિતૃગણસ્ય તુ ।
ગન્ધર્વાણાન્તુ કલ્પાભ્યાં મર્ત્યાનાં તુ તથૈકતઃ

અર્ધકલ્પં તૃણાન્તાનાં યોગ્યાનાં હરિદર્શને ।
નિયમો ઽયંસર્વકલ્પેષ્વેવમેવ ન ચાન્યથા

ક્લ્પસંખ્યા બ્રહ્મમાનાદ્વિજ્ઞેયા યોગ્યચેતનૈઃ ।
અસુરાણાં તમઃપ્રાપ્તિઃ બ્રહ્મણો દિનકલ્પતઃ

ભવત્યેવ જગદ્ધાતુરાજ્ઞયેત્થં સદૈવ તુ ।
ઇન્દ્રાદિપુષ્કરાન્તાનાં ગુણોપાસનયોચિતૈઃ

પ્રોક્તૈઃ કલ્પૈર્વિમુચ્યન્તે તાવત્કલ્પૈસ્તુ સાધનમ્ ।
તત્પૂર્વમપરોક્ષસ્ય કર્તવ્યમિતિ નિશ્ચયઃ

અણ્ડાન્તરાલે પદ્મોત્થબ્રહ્મા યાવદ્ધિ તિષ્ઠતિ ।
તાવત્સંવત્સરગતપ્રતિપ્રતિદિનેષ્વપિ

સાંશા અતાત્વિકાઃ સર્વે સંખ્યયા વક્ષ્યમાણયા ।
મિતાસ્તુ પ્રતિકલ્પે ઽપિ પદસ્થા હ્યપરોક્ષિણઃ

ઉર્વશ્યાદ્યાપ્સરસઃ શતાન્તાંશ્ ચાષ્ટસંખ્યયા ।
મિતા આજાનજૈસ્તુલ્યાઃ કર્મદેવૈઃ સમાઃ પરાઃ

શતં પિતૄણાં સપ્તૈવ તેષૂર્વશ્યાદિભિઃ સમાઃ ।
અન્યે આજાનજેભ્યસ્તુ ન્યૂનાસ્તેભ્યો ઽવરાઃ ક્રમાત્

ગન્ધર્વાસ્તુ શતં તેષુ અષ્ટૌ તુલ્યાસ્તુ કર્મજૈઃ ।
શતકોટિમિતાઃ સર્વે ઋષયો વિંશદુત્તમાઃ

ઋષીણાં ચ શતં કર્મદેવૈસ્તલ્યમુદીરિતમ્ ।
હર્યાવેશાશ્ચ તન્મધ્યે વિંશદીષદ્ગુણોત્તમાઃ

તેષ્વેવ તાત્વિકાશ્ચાષ્ટૌ શતકં કર્મજૈઃ સમમ્ ।
તદન્યે ઽજાનજેભ્યસ્તુ તુલ્યા અગ્નિસુતા અપિ

દ્વ્યષ્ટૌસહસ્રાણિશતન્ત્રિંશચ્ચારણરક્ષસામ્ ।
સાધ્યસિદ્ધાસ્તથાન્યાસ્તુ સપ્તતિઃ સર્વજાતિષુ

આજાનજાસ્તેસ્વન્યૂનં પિતૃગન્ધર્વસંયુતાઃ ।
પ્રતીકાલમ્બનાઃ સાંશાઃ નિરંશાસ્તુ તતો ઽવરાઃ

પ્રતીકાલમ્બનસ્તેષુ શ્રેષ્ઠાઃ માનુષગાયકાઃ ।
તતો ન્યૂનાસ્તુ રાજાનો મર્ત્યોચ્ચાસ્તુ તતો ઽધમાઃ

મર્ત્યગન્ધર્વરાશ્યાદિ સર્વજીવગણેષ્વપિ ।
યે મુક્તિયોગ્યાસ્તે સર્વે પ્રતીકસ્થાવલમ્બિનઃ

નિરંશા અપરોક્ષાત્પ્રાક્ ઊર્ધ્વમપ્યણ્ડ એવ હિ ।
સૃજ્યાનૂર્ધ્વં યથા સાંશાઃ અપરોક્ષવિવર્જિતાઃ

અપરોક્ષિણાન્તુ સાંશાનાં તાત્વિકૈર્ભિન્નચેતસામ્।
અતાત્વિકાનાં કર્માદિ સુરગન્ધર્વમાનુષામ્

એતાવદન્તજીવાનાં સૂક્ષ્માપ્તિરનિરુદ્ધતઃ ।
અજોત્પત્તેઃ પુરાજાણ્ડે સ્થૂલાપ્તિરિતિ નિશ્ચયઃ

તાત્વિકાનાં બહિશ્ચાણ્ડાત્ સૂક્ષ્મસ્થૂલાપ્તિરિષ્યતે ।
અસંસૃષ્ટશરીરાસ્તે ઽણ્ડોત્પત્તેઃ પુરાઃસુરાઃ

અણ્ડાન્તરાલે સર્વે ઽપિ સંસૃષ્ટાઃ સ્થૂલદેહકાઃ ।
લયે સર્વે લિઙ્ગબદ્ધાઃ શૂન્યકુક્ષા વસન્તિ હિ

તેષુ મુક્તેતરે સંખ્યા નિયમાત્સૃષ્ટિસંમતાઃ ।
યે ચ તાન્નિખિલાન્વાસુદેવઃ સ્રષ્ટુમુપાક્રમત્

જડાખ્યા પ્રકૃતિઃ સર્વજીવાનાં લિઙ્ગરૂપિણી ।
પ્રકૃતેર્ગર્ભગા જીવાઃ લિઙ્ગદેહયુતા મતાઃ

અનાદિકાલમારભ્ય જીવાઃ સંસૃતિબન્ધગાઃ ।
તત્ર પૂર્વાનન્તકલ્પે જીવાઃ સત્સાધનેન ચ

મિશ્રેણ વિપરીતેન જ્ઞાનેનાત્યક્તબન્ધનાઃ ।
જીવાશ્ચ ત્રિવિધા આસન્ શતકોટિસહસ્રશઃ

સૃજ્યેષુ લિઙ્ગબદ્ધેષુ પૂર્વસૃજ્યશ્ચતુર્મુખઃ ।
ન ચૈકકાલે સર્વેષાં સૃષ્ટિઃ સા કાલભેદતઃ

ભવત્યતઃ પૂર્વજાતાઃ ઉત્તમાન્યે તતો ઽવરાઃ ।
લયાખ્ય પરકાલાન્તે વ્યતીતે સૃષ્ટિસંમતે

પરકાલાદિમે ઽજસ્ય સૃષ્ટિરન્યસ્ય કાલતઃ ।
બ્રહ્મણઃ સૃષ્ટિતઃ પશ્ચાદ્વાયોઃ સૃષ્ટિઃ શતાબ્દતઃ

તતઃ શતાબ્દતો વાણ્યાઃ ભારત્યાસ્તચ્છતાબ્દતઃ ।
તતઃ સહસ્રાબ્દતશ્ચ સૃષ્ટિસ્તુ વિપશેષયોઃ

નીલાદીનાં સહસ્રશ્ચ વત્સરૈસ્તાવતા પુનઃ ।
વારુણ્યાદેર્દશસાહસ્રાબ્દતસ્તુ તતઃ પરમ્

સૃષ્ટિરિન્દ્રસ્ય કામસ્યાપ્યયુતાબ્દાસ્તથાપરે ।
સૃષ્ટાસ્યુર્હરિણા યે ચ નીચાસ્તે ઽનુત્તમોત્તમૈઃ

પુષ્કરાન્તાસ્તાત્વિકાશ્ચ તથૈવાતાત્વિકાઃ પરે ।
નિરંશા નિત્યબદ્ધાશ્ચ તમોયોગ્યાશ્ચ રાક્ષસાઃ

અયુતાબ્દાદ્ધેવમાનાત્ પૂર્વપૂર્વવ્યવસ્થયા ।
સૃષ્ટિર્ભવતિ સા સૂક્ષ્મસ્થૂલભેદાદ્વિધા મતા

તાત્વિકાનાં પદસ્થાનાં સર્વેષામપરોક્ષિણામ્ ।
અણ્ડાત્પૂર્વૈવ ભવતિ તદન્યેષાં તદન્તરે

અણ્ડાદ્બહિરથાણ્ડાન્તર્જાયમાનજનસ્ય તુ ।
પૂર્વોક્તકાલનિયમાત્સૃષ્ટિઃ જ્ઞેયા યથાક્રમમ્

લિઙ્ગબદ્ધસ્ય તુ યદા સૂક્ષ્મદેહાપ્તિરિષ્યતે ।
તતઃ પૂર્વક્ષણે લિઙ્ગે ગુણવૈષમ્યમિષ્યતે

લિઙ્ગદેહસ્ય મધ્યસ્થો રજોભાગઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
ભૂર્નામકેન્દિરા તત્ર ચેષ્ટકા તસ્ય માનિની

સત્વભાગસ્પૃષ્ટરજઃ પાર્શ્વગા રાજસાણવઃ ।
દશપ્રલયકાલે તુ ભૂમ્યા સત્વસ્ય પાર્શ્વગાઃ

ભવન્તિ લયકાલાન્તે તત્ર તિષ્ઠન્તિ સર્વશઃ ।
રાજસાણુઃ સાત્વિકાંશગતસ્ત્વેકૈકશઃ પૃથક્

દશૈવ તાદૃશા એતે મિલિતા દ્વાદશાણવઃ ।
સાત્વિકેષુ શતમિતાન્ રક્તવર્ણાન્ કરોત્યલમ્

સ્વભાવતઃસત્વભાગાઃ શુક્લાસ્તે સત્વસંસ્થિતાઃ ।
રક્તાસહસ્રસંખ્યાકાઃ દશભીરાજસાણુભિઃ

ભવન્તિ ચ રજઃ સ્પૃષ્ટાઃ સત્વપાર્શ્વગતા લયે ।
એવમેકો રાજસાણુઃ રાજસાંશાપસવ્યગમ્

તામસાંશ ભુવાનીતઃ સ્વશતાંશન્તુ તામસમ્ ।
અત્યલ્પં નીલવર્ણં તે રક્તોરક્તી કરોત્યલમ્

એકઃ શુદ્ધો રાજસાંશઃ પરિચ્છેદે તુ રાજસે ।
મધ્યે તિષ્ઠન્ત્યપિ લયે રાજસાણુ સમા ઇમે

તમઃ પરિચ્છેદગતાઃ તામસાણુસ્તુ યાદૃશાઃ ।
લયે સત્વપરિચ્છેદપાર્શ્વગા રાજસાણવઃ

તામસાસ્તાદૃશા એતે મિલિતા દ્વાદશાણવઃ ।
રાજસા તામસાત્યલ્પ પરમાણુ પ્રમાણતઃ

અધિકં ગુણિતાસ્તત્ર શતદ્વાદશસંમિતાઃ ।
દશરાજસસંયુક્ત સહસ્રસાત્વિકાણવઃ

લક્ષાભવન્તિ કાર્યોપયુક્તા એતે ભવન્તિ હિ ।
તામસાત્તુ પરિચ્છેદાદ્વિગુણો રાજસસ્મૃતઃ

રાજસાત્તુ પરિચ્છેદા દ્વિગુણઃસાત્વિકઃ સ્મૃતઃ ।
એકૈકસ્મન્પરિચ્છેદેપ્યનન્તાઃ પરમાણવઃ

સન્તિ તત્ર નિયન્તાજો વિષ્ણુબ્રહ્મશિવાત્મકઃ ।
નારાયણોનન્તગુણઃ શ્રી સ્ત્રીરૂપાભિમાનિની

જડાયાં પ્રકૃતૌ ચાપિ લિઙ્ગદેહે તથૈવ ચ ।
સન્ત્યાનન્તાણવસ્તેષુ પૂર્વોક્તાઃ કાર્યસાધકાઃ

સત્વઙ્ગતા રાજસાંશાઃ લયે રાજસસાત્વિકાન્ ।
વદન્તિ તામસગતં રજોરાજસતામસમ્

રજઃ પરિચ્છેદગતં સન્તો રાજસતામસમ્ ।
વદન્ત્યેવ લયે યોગો ભવતિ શ્રીહરીચ્છયા

સામ્યાવસ્થાં બુધાઃ પ્રાહુઃ એતાં પ્રકૃતિલિઙ્ગયોઃ