Prakāśasaṃhitā · Chapter 1.5
iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede caturtho 'dhyāyaḥ
śrīhaṃsa uvāca
jñānendriyāṇi pañcāni pañcakarmendriyāṇi ca /
rajobhāgagatānyeṣu śrotramā(traṃ)dyaṃ viśiṣyate
śrāvaṇāsyādyabhaktestu sādhakatvādguṇādhikam /
tvakcarmagolake sarvadehage samu(pāśritā)pasthitā
kuṣṭhabhaṅurapāmādyāḥ tvakdoṣāḥ parikīrtitāḥ /
avyaktādi sparśadoṣaśūnyāḥ śītoṣṇapūrvakāḥ
sparśāstadviṣayāḥ proktāḥ vāyutejombubhūmayaḥ /
padārthāḥ kecanaguṇāḥ satvagindriyagocarāḥ
tvaksparśau prakṛtisthau dvau nityau sthūlāvanityakau /
tajjanyau prākṛtau vāyusaṃśrayau naśvarau matau
indriyāṇāntu viṣayāḥ guṇāmātrāḥ prakīrtitāḥ /
jñānātmakānāṃ te sarve dvividhāḥ parikīrtitāḥ
viṣṇuvaiṣṇavasevāyai anukūlāḥśubhā matāḥ /
aśubhāḥ pratikūlāśca punaste trividhā matāḥ
muktiyogyāśritā nityāḥ nityasṛtiṣu madhyamāḥ /
tamoyogyāśritā nīcāstattadyogyasusādhanaiḥ
nīcamadhyottamasthānaprāpakāḥ kramayogataḥ /
jīvasvarūpabhūtāni manomātrendriyāṇi ca
tatsvarūpāṇi nityāni uttameṣu śubhānyapi /
uttamā muktiyogyāstu nityabaddhāstu madhyamāḥ
adhamāstu tamoyogyāḥ manomātrādayastathā /
svārūpikāścaliṅgasthāḥ anityāḥ sthūladehagāḥ
viṣṇoramāyābrahmādi muktānāṃ kramayogataḥ /
manomātrendriyajñānasukhadhairyabalādayaḥ
svarūpāṇyevaviṣṇostu nityavyāptāni kṛtsnaśaḥ /
svatantrāṇi svatantrasya (karmāṇi tu)puruṣasya mahātmanaḥ
svasvarūpasthitau yasya jñānekarmaṇyapi sphuṭam /
sarvasvarūpaceṣṭāsu parāpekṣā na yasya hi
sa svantantra iti proktaḥ sa viṣṇurnetaraḥ kvacit /
avyaktatatkāryamaya dehaśūnyāramāpi hi
taccittendriyamātrāstu nityā vyāptā svarūpakā(kāḥ) /
viṣṇvaikavaśagāstasyāḥ haryapekṣāsadasti hi
parāpekṣayutatvātsā asvatantrā prakīrtitā /
brahmādimuktāmuktānām asvatantryamanāditaḥ
siddhameva svarūpe ca jñāne karmaṇyapi sphuṭam /
nīcānīcasvarūpāṇām uttamottamacetasām
prasādataḥ pravṛttirhi jñānabhaktyādi cākhilam /
jñānājñānatamomokṣāḥ nityānityajaḍasya ca
notpattināśau jīvānāṃ trividhānāṃ samastaśaḥ /
svarūpaduḥkhadveṣerṣyā cintāsantāpapūrvakāḥ
na muktānāṃ dehayogo yāvatteṣāṃ bhayādikam /
bhayādīni ca yogyebhyaḥ uttameṣvalpameva ca
jñānaṃ muktirayogyasya na ca svapnepi dṛśyate /
svarūpājñānatamasī yogyānāṃ na kadācana
sṛṣṭiṃ sthitiṃ saṃhṛtiṃ ca niyatiṃ jagatosya tu /
jñānājñāne tamomokṣau viṣṇunaiva vido viduḥ
brahmādīnāṃ svarūpantu atyantāṇutamaṃ matam /
tadindriyāṇi sūkṣmāṇi sūkṣmāṇyeva sthirāṇi tu
cakṣurgolakagaṃ netraṃ rūpagrāhyamatīndriyam /
nityamavyaktagaṃ sthūlamanityaṃ janyamakṣi ca
svarūpanetrakalitaṃ nityānitye akṣiṇī ubhe /
jñānaprade sākṣisaṃjñe sarvasvārūpakendriyam
uktānāṃ vakṣyamāṇānām indriyāṇāṃ samagraśaḥ /
svārūpendriyasāhāyyaṃ vinā śaktirnavidyate
vṛddhiṃ hāniṃ ca labhate guṇairdeṣaiḥ svarūpataḥ /
sākṣīndriyantu yogyānāṃ svottamadrohatāṃ vinā
tatrāpīṣatkutaścittu tatsarvaṃ kuṇṭhitaṃ bhavet /
paṭalaṃ kāmilā kācaḥ pratidīdhiti saṅgatiḥ
netrarogaṃ vraṇādyāśca paityapratihatāstathā /
akṣibhramaṇaśaityādyāḥ netradoṣāḥ prakīrtitāḥ
ārasthatvaṃ dūragatvaṃ saukṣmaṃ ca vyavadhānataḥ /
sthitiḥ samānābhighātaḥ arthadoṣāḥ prakīrtitāḥ
nirdeṣaviṣayā ye ca nirdeṣekṣaṇagocarāḥ /
śuklaṃ raktaṃ śvetapītaharitādīni kṛtsnaśaḥ
citrādīni svarūpāṇi cakṣuṣo viṣayāṇi ca /
udbhūtarūpasaṃyuktāḥ tejovārbhūmayātmakā
cakṣuṣo viṣayāḥ proktāḥ kecitsūryodayo 'marāḥ /
jihvā golakagaṃ prāhuḥ rasanendriyamuttamam
atīndriyamarucyādyāstaddhoṣāsphoṭakādayaḥ /
kaṣāyaśca kaṭustiktaḥ lavaṇo madhurāmlakau
tathā citrarasaśceti rasanendriyagocarāḥ /
doṣahīnasya ca rasajñānaṃ janayati sphuṭam
jñānaṃ janayati kṣipraṃ prākṛtaṃprakṛtisthitam /
duṣṭā paryuṣitā yāmahīnā pūtiyutā rasāḥ
sadoṣā rasasambandhe rasanā jñānadā na hi /
bhūmayāṃmayā arthāḥ rasanendriyagocarāḥ
ghrāṇagolakagaṃ proktaṃ nāsikendriyamūrjitam /
pīnasādyāḥ ghrāṇadoṣāḥ gandhagrāhendriyaṃ matam
vyāmiśrādyāḥ doṣabhāgāḥ gandhadoṣāḥ prakīrtitāḥ /
vaktragolakagaṃ proktaṃ vāgindriyamatīndriyam
nityānityavacāṃstasya satyāsatyavacāṃsi ca /
vacāṃsi yuktāyuktāni gīrvāṇaprākṛtāni ca
mūkatvādi mahādoṣahīnavāggocarāṇi ca /
gadgadatvāspaṣṭatādyāḥ vāgdoṣāḥ parikīrtitāḥ
hastagolakagaṃ prāhuḥ pāṇīndriyamatīndriyam /
vyaṅgulatvādayastasya doṣāḥ nirdeṣāmindriyam
gṛhṇātī(va)ha paratrāpi yaddhitaḥ svātmanaḥ sadā /
bhūmayāratnahemādyā bahvarthā viṣayāmatāḥ
aśmayāśca tathābhāvāḥ hastayorviṣayāmatāḥ /
kaṇṭakocchiṣṭapāṣāṇavṛścikādyā aniṣṭadāḥ
heyā arthāśca hastābhyāṃ parityājyāḥ sadā matāḥ /
sāniṣṭadaṃ hitakaraṃ hastayorhitadaṃ matam
aṅghrigolakagaṃ prāhuḥ pādendriyamalaṃ budhāḥ /
paṅgutvādyāḥ aṅghridoṣāḥ nirdeṣagatisādhanam
svārūpigaṃ prakṛtigaṃ prākṛtaṃ trividhaṃ matam /
yenendriyeṇa yatkarmakriyate sādhubhiḥsadā
tattasya viṣayaḥ proktaḥ tannāmendriya gocaram /
pakvāpakvaṃ ca bhuktaṃ ca vātaṃ jīrṇaṃ ca kukṣigam
kālena viparītantu śakṛdityucyate budhaiḥ /
tādṛgarthotsargasaṃjño pāyorviṣayamīritam
bhagandharādayo mūlavraṇādyāḥ pāyusaṃsthitāḥ /
doṣāḥ nirodhātisārāḥ pāyorna yadi kāryakṛt
strīpuṃsorbhagameḍhrādi golakasthaṃ hyatīndriyam /
upasthaśiśnasaṃjñe dve indriye doṣavarjite
ratyutsṛtau prabhavataḥ asṛkśuklāśrayau matau /
mehavraṇādyāḥ taddhoṣāḥ nirdeṣaṃ svārthasādhakam
prakṛtaṃ prākṛtaṃ caiva svarūpendriya saṃyutam /
arthakriyākāri taddhi nānyathā bhavati dhruvam
jñānendriyāṇi pañcāpi pañcakarmendriyāṇi ca /
rajaḥ paricchedagāni bhinnaśaktiyutāni ca
jñānendriyāṇāṃ viṣayāḥ kramācchabdādayomatāḥ /
śabdasparśārūparasagandhāste ca guṇāmatāḥ
mātrātamaḥ pariccheda pañcabhūtāntarāmatāḥ /
bhūtāni mātrā garbheṣu līnāhurmanīṣiṇaḥ
bhāvarūpājñānagataṃ pañcakaṃ guṇagarbhakam /
mātrāsu līnabhūteṣu saṃsthitaṃ bhāvapañcakam
tamomohamahāmohatāmiśrāndhatāmisrakāḥ /
tamaḥ śabdagataṃ prāhuḥ mohaḥ sparśagato mataḥ
mahāmoho rūpagataḥ tāmiśro rasagomataḥ /
gandhe andhatāmisrākhyasta ete bhāvarūpakāḥ
etāni prakṛtisthāni nityāṇyaṇutarāṇi ca /
sthūlāni bhūtavyaktāni anityānyāmananti hi
jīvasvarūpaṃ naivate tadvibhinnaṃ liṅgadehagam /
jīvasvarūpavijñānācchādakaṃ parikīrtitam
tatsādhanādvyañjamānasvarūpajñānabādhakam /
tamaḥ svarūpajñānasya viparītapravartakam
yo mohaḥ sa upadeśepi mahāmoho 'nivartayet /
vidveṣakāraṇaṃ prāhuḥ tāmiśramupadeṣṭṛṣu
kuyuktibhiḥ kvāgamyaiśca gāḍhājñānaikasādhanam /
andhatāmiśrasaṃjñākhyam anādyajñānamīritam
anādikālamārabhyānantānantāṇumātrakāḥ /
keśādyāyutatulyālpasvarūpāhyātmagocarāḥ
tattatsvarūpakākāra hariṇābimbarūpiṇā /
rakṣitāḥ pralaye sṛṣṭā nityaṃ tadanapāyinā
etatkalpādibhāvīnāṃ tattakalpeṣu vai kramāt /
sṛjyāḥ vilakṣaṇāstulyāḥ atulyāstrividhātmakāḥ
jīvāḥ anāditaḥ sarvepyasvatantrā ramāvaśāḥ /
prakṛtyātmakaliṅgena baddhāḥ śrīharikukṣigāḥ
laye sṛṣṭau hariḥsṛṣṭāḥ aṇḍādbahirathāntare /
sātvikānīcamadhyāśca antaḥ sṛjyā atātvikāḥ
niraṃśāmartyagandharvapūrvāḥ sarve tṛṇāntikāḥ /
yogyā nityasṛtisthāśca tamo yogyāśca kṛtsnaśaḥ
sarvepi liṅgasambaddhā ye te jīvā na cānyathā /
tepi pūrvānantakālpeṣvevaṃ svocita sādhanaiḥ
muktāḥ madhyāstamaḥ prāptāḥ santi śrīharigarbhagāḥ /
naiṣāṃ kvāpi kvacitpūrtirbhavitā niyamāddhareḥ
Original text: Prakāśasaṃhitā (a Pāñcarātrasaṃhitā) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0