Language

ENहिગુ
Scripture Library

Prakāśasaṃhitā · Chapter 1.5

1.5.1

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede caturtho 'dhyāyaḥ
śrīhaṃsa uvāca
jñānendriyāṇi pañcāni pañcakarmendriyāṇi ca /
rajobhāgagatānyeṣu śrotramā(traṃ)dyaṃ viśiṣyate

1.5.2

śrāvaṇāsyādyabhaktestu sādhakatvādguṇādhikam /
tvakcarmagolake sarvadehage samu(pāśritā)pasthitā

1.5.3

kuṣṭhabhaṅurapāmādyāḥ tvakdoṣāḥ parikīrtitāḥ /
avyaktādi sparśadoṣaśūnyāḥ śītoṣṇapūrvakāḥ

1.5.4

sparśāstadviṣayāḥ proktāḥ vāyutejombubhūmayaḥ /
padārthāḥ kecanaguṇāḥ satvagindriyagocarāḥ

1.5.5

tvaksparśau prakṛtisthau dvau nityau sthūlāvanityakau /
tajjanyau prākṛtau vāyusaṃśrayau naśvarau matau

1.5.6

indriyāṇāntu viṣayāḥ guṇāmātrāḥ prakīrtitāḥ /
jñānātmakānāṃ te sarve dvividhāḥ parikīrtitāḥ

1.5.7

viṣṇuvaiṣṇavasevāyai anukūlāḥśubhā matāḥ /
aśubhāḥ pratikūlāśca punaste trividhā matāḥ

1.5.8

muktiyogyāśritā nityāḥ nityasṛtiṣu madhyamāḥ /
tamoyogyāśritā nīcāstattadyogyasusādhanaiḥ

1.5.9

nīcamadhyottamasthānaprāpakāḥ kramayogataḥ /
jīvasvarūpabhūtāni manomātrendriyāṇi ca

1.5.10

tatsvarūpāṇi nityāni uttameṣu śubhānyapi /
uttamā muktiyogyāstu nityabaddhāstu madhyamāḥ

1.5.11

adhamāstu tamoyogyāḥ manomātrādayastathā /
svārūpikāścaliṅgasthāḥ anityāḥ sthūladehagāḥ

1.5.12

viṣṇoramāyābrahmādi muktānāṃ kramayogataḥ /
manomātrendriyajñānasukhadhairyabalādayaḥ

1.5.13

svarūpāṇyevaviṣṇostu nityavyāptāni kṛtsnaśaḥ /
svatantrāṇi svatantrasya (karmāṇi tu)puruṣasya mahātmanaḥ

1.5.14

svasvarūpasthitau yasya jñānekarmaṇyapi sphuṭam /
sarvasvarūpaceṣṭāsu parāpekṣā na yasya hi

1.5.15

sa svantantra iti proktaḥ sa viṣṇurnetaraḥ kvacit /
avyaktatatkāryamaya dehaśūnyāramāpi hi

1.5.16

taccittendriyamātrāstu nityā vyāptā svarūpakā(kāḥ) /
viṣṇvaikavaśagāstasyāḥ haryapekṣāsadasti hi

1.5.17

parāpekṣayutatvātsā asvatantrā prakīrtitā /
brahmādimuktāmuktānām asvatantryamanāditaḥ

1.5.18

siddhameva svarūpe ca jñāne karmaṇyapi sphuṭam /
nīcānīcasvarūpāṇām uttamottamacetasām

1.5.19

prasādataḥ pravṛttirhi jñānabhaktyādi cākhilam /
jñānājñānatamomokṣāḥ nityānityajaḍasya ca

1.5.20

notpattināśau jīvānāṃ trividhānāṃ samastaśaḥ /
svarūpaduḥkhadveṣerṣyā cintāsantāpapūrvakāḥ

1.5.21

na muktānāṃ dehayogo yāvatteṣāṃ bhayādikam /
bhayādīni ca yogyebhyaḥ uttameṣvalpameva ca

1.5.22

jñānaṃ muktirayogyasya na ca svapnepi dṛśyate /
svarūpājñānatamasī yogyānāṃ na kadācana

1.5.23

sṛṣṭiṃ sthitiṃ saṃhṛtiṃ ca niyatiṃ jagatosya tu /
jñānājñāne tamomokṣau viṣṇunaiva vido viduḥ

1.5.24

brahmādīnāṃ svarūpantu atyantāṇutamaṃ matam /
tadindriyāṇi sūkṣmāṇi sūkṣmāṇyeva sthirāṇi tu

1.5.25

cakṣurgolakagaṃ netraṃ rūpagrāhyamatīndriyam /
nityamavyaktagaṃ sthūlamanityaṃ janyamakṣi ca

1.5.26

svarūpanetrakalitaṃ nityānitye akṣiṇī ubhe /
jñānaprade sākṣisaṃjñe sarvasvārūpakendriyam

1.5.27

uktānāṃ vakṣyamāṇānām indriyāṇāṃ samagraśaḥ /
svārūpendriyasāhāyyaṃ vinā śaktirnavidyate

1.5.28

vṛddhiṃ hāniṃ ca labhate guṇairdeṣaiḥ svarūpataḥ /
sākṣīndriyantu yogyānāṃ svottamadrohatāṃ vinā

1.5.29

tatrāpīṣatkutaścittu tatsarvaṃ kuṇṭhitaṃ bhavet /
paṭalaṃ kāmilā kācaḥ pratidīdhiti saṅgatiḥ

1.5.30

netrarogaṃ vraṇādyāśca paityapratihatāstathā /
akṣibhramaṇaśaityādyāḥ netradoṣāḥ prakīrtitāḥ

1.5.31

ārasthatvaṃ dūragatvaṃ saukṣmaṃ ca vyavadhānataḥ /
sthitiḥ samānābhighātaḥ arthadoṣāḥ prakīrtitāḥ

1.5.32

nirdeṣaviṣayā ye ca nirdeṣekṣaṇagocarāḥ /
śuklaṃ raktaṃ śvetapītaharitādīni kṛtsnaśaḥ

1.5.33

citrādīni svarūpāṇi cakṣuṣo viṣayāṇi ca /
udbhūtarūpasaṃyuktāḥ tejovārbhūmayātmakā

1.5.34

cakṣuṣo viṣayāḥ proktāḥ kecitsūryodayo 'marāḥ /
jihvā golakagaṃ prāhuḥ rasanendriyamuttamam

1.5.35

atīndriyamarucyādyāstaddhoṣāsphoṭakādayaḥ /
kaṣāyaśca kaṭustiktaḥ lavaṇo madhurāmlakau

1.5.36

tathā citrarasaśceti rasanendriyagocarāḥ /
doṣahīnasya ca rasajñānaṃ janayati sphuṭam

1.5.37

jñānaṃ janayati kṣipraṃ prākṛtaṃprakṛtisthitam /
duṣṭā paryuṣitā yāmahīnā pūtiyutā rasāḥ

1.5.38

sadoṣā rasasambandhe rasanā jñānadā na hi /
bhūmayāṃmayā arthāḥ rasanendriyagocarāḥ

1.5.39

ghrāṇagolakagaṃ proktaṃ nāsikendriyamūrjitam /
pīnasādyāḥ ghrāṇadoṣāḥ gandhagrāhendriyaṃ matam

1.5.40

vyāmiśrādyāḥ doṣabhāgāḥ gandhadoṣāḥ prakīrtitāḥ /
vaktragolakagaṃ proktaṃ vāgindriyamatīndriyam

1.5.41

nityānityavacāṃstasya satyāsatyavacāṃsi ca /
vacāṃsi yuktāyuktāni gīrvāṇaprākṛtāni ca

1.5.42

mūkatvādi mahādoṣahīnavāggocarāṇi ca /
gadgadatvāspaṣṭatādyāḥ vāgdoṣāḥ parikīrtitāḥ

1.5.43

hastagolakagaṃ prāhuḥ pāṇīndriyamatīndriyam /
vyaṅgulatvādayastasya doṣāḥ nirdeṣāmindriyam

1.5.44

gṛhṇātī(va)ha paratrāpi yaddhitaḥ svātmanaḥ sadā /
bhūmayāratnahemādyā bahvarthā viṣayāmatāḥ

1.5.45

aśmayāśca tathābhāvāḥ hastayorviṣayāmatāḥ /
kaṇṭakocchiṣṭapāṣāṇavṛścikādyā aniṣṭadāḥ

1.5.46

heyā arthāśca hastābhyāṃ parityājyāḥ sadā matāḥ /
sāniṣṭadaṃ hitakaraṃ hastayorhitadaṃ matam

1.5.47

aṅghrigolakagaṃ prāhuḥ pādendriyamalaṃ budhāḥ /
paṅgutvādyāḥ aṅghridoṣāḥ nirdeṣagatisādhanam

1.5.48

svārūpigaṃ prakṛtigaṃ prākṛtaṃ trividhaṃ matam /
yenendriyeṇa yatkarmakriyate sādhubhiḥsadā

1.5.49

tattasya viṣayaḥ proktaḥ tannāmendriya gocaram /
pakvāpakvaṃ ca bhuktaṃ ca vātaṃ jīrṇaṃ ca kukṣigam

1.5.50

kālena viparītantu śakṛdityucyate budhaiḥ /
tādṛgarthotsargasaṃjño pāyorviṣayamīritam

1.5.51

bhagandharādayo mūlavraṇādyāḥ pāyusaṃsthitāḥ /
doṣāḥ nirodhātisārāḥ pāyorna yadi kāryakṛt

1.5.52

strīpuṃsorbhagameḍhrādi golakasthaṃ hyatīndriyam /
upasthaśiśnasaṃjñe dve indriye doṣavarjite

1.5.53

ratyutsṛtau prabhavataḥ asṛkśuklāśrayau matau /
mehavraṇādyāḥ taddhoṣāḥ nirdeṣaṃ svārthasādhakam

1.5.54

prakṛtaṃ prākṛtaṃ caiva svarūpendriya saṃyutam /
arthakriyākāri taddhi nānyathā bhavati dhruvam

1.5.55

jñānendriyāṇi pañcāpi pañcakarmendriyāṇi ca /
rajaḥ paricchedagāni bhinnaśaktiyutāni ca

1.5.56

jñānendriyāṇāṃ viṣayāḥ kramācchabdādayomatāḥ /
śabdasparśārūparasagandhāste ca guṇāmatāḥ

1.5.57

mātrātamaḥ pariccheda pañcabhūtāntarāmatāḥ /
bhūtāni mātrā garbheṣu līnāhurmanīṣiṇaḥ

1.5.58

bhāvarūpājñānagataṃ pañcakaṃ guṇagarbhakam /
mātrāsu līnabhūteṣu saṃsthitaṃ bhāvapañcakam

1.5.59

tamomohamahāmohatāmiśrāndhatāmisrakāḥ /
tamaḥ śabdagataṃ prāhuḥ mohaḥ sparśagato mataḥ

1.5.60

mahāmoho rūpagataḥ tāmiśro rasagomataḥ /
gandhe andhatāmisrākhyasta ete bhāvarūpakāḥ

1.5.61

etāni prakṛtisthāni nityāṇyaṇutarāṇi ca /
sthūlāni bhūtavyaktāni anityānyāmananti hi

1.5.62

jīvasvarūpaṃ naivate tadvibhinnaṃ liṅgadehagam /
jīvasvarūpavijñānācchādakaṃ parikīrtitam

1.5.63

tatsādhanādvyañjamānasvarūpajñānabādhakam /
tamaḥ svarūpajñānasya viparītapravartakam

1.5.64

yo mohaḥ sa upadeśepi mahāmoho 'nivartayet /
vidveṣakāraṇaṃ prāhuḥ tāmiśramupadeṣṭṛṣu

1.5.65

kuyuktibhiḥ kvāgamyaiśca gāḍhājñānaikasādhanam /
andhatāmiśrasaṃjñākhyam anādyajñānamīritam

1.5.66

anādikālamārabhyānantānantāṇumātrakāḥ /
keśādyāyutatulyālpasvarūpāhyātmagocarāḥ

1.5.67

tattatsvarūpakākāra hariṇābimbarūpiṇā /
rakṣitāḥ pralaye sṛṣṭā nityaṃ tadanapāyinā

1.5.68

etatkalpādibhāvīnāṃ tattakalpeṣu vai kramāt /
sṛjyāḥ vilakṣaṇāstulyāḥ atulyāstrividhātmakāḥ

1.5.69

jīvāḥ anāditaḥ sarvepyasvatantrā ramāvaśāḥ /
prakṛtyātmakaliṅgena baddhāḥ śrīharikukṣigāḥ

1.5.70

laye sṛṣṭau hariḥsṛṣṭāḥ aṇḍādbahirathāntare /
sātvikānīcamadhyāśca antaḥ sṛjyā atātvikāḥ

1.5.71

niraṃśāmartyagandharvapūrvāḥ sarve tṛṇāntikāḥ /
yogyā nityasṛtisthāśca tamo yogyāśca kṛtsnaśaḥ

1.5.72

sarvepi liṅgasambaddhā ye te jīvā na cānyathā /
tepi pūrvānantakālpeṣvevaṃ svocita sādhanaiḥ

1.5.73

muktāḥ madhyāstamaḥ prāptāḥ santi śrīharigarbhagāḥ /
naiṣāṃ kvāpi kvacitpūrtirbhavitā niyamāddhareḥ

Original text: Prakāśasaṃhitā (a Pāñcarātrasaṃhitā) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc