પ્રકાશસંહિતા · અધ્યાય 1.5

ઇતિ શ્રી પ્રકાશસંહિતાયાં પ્રથમપરિચ્છેદે ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
શ્રીહંસ ઉવાચ
જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચાનિ પઞ્ચકર્મેન્દ્રિયાણિ ચ ।
રજોભાગગતાન્યેષુ શ્રોત્રમા(ત્રં)દ્યં વિશિષ્યતે

શ્રાવણાસ્યાદ્યભક્તેસ્તુ સાધકત્વાદ્ગુણાધિકમ્ ।
ત્વક્ચર્મગોલકે સર્વદેહગે સમુ(પાશ્રિતા)પસ્થિતા

કુષ્ઠભઙુરપામાદ્યાઃ ત્વક્દોષાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
અવ્યક્તાદિ સ્પર્શદોષશૂન્યાઃ શીતોષ્ણપૂર્વકાઃ

સ્પર્શાસ્તદ્વિષયાઃ પ્રોક્તાઃ વાયુતેજોમ્બુભૂમયઃ ।
પદાર્થાઃ કેચનગુણાઃ સત્વગિન્દ્રિયગોચરાઃ

ત્વક્સ્પર્શૌ પ્રકૃતિસ્થૌ દ્વૌ નિત્યૌ સ્થૂલાવનિત્યકૌ ।
તજ્જન્યૌ પ્રાકૃતૌ વાયુસંશ્રયૌ નશ્વરૌ મતૌ

ઇન્દ્રિયાણાન્તુ વિષયાઃ ગુણામાત્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
જ્ઞાનાત્મકાનાં તે સર્વે દ્વિવિધાઃ પરિકીર્તિતાઃ

વિષ્ણુવૈષ્ણવસેવાયૈ અનુકૂલાઃશુભા મતાઃ ।
અશુભાઃ પ્રતિકૂલાશ્ચ પુનસ્તે ત્રિવિધા મતાઃ

મુક્તિયોગ્યાશ્રિતા નિત્યાઃ નિત્યસૃતિષુ મધ્યમાઃ ।
તમોયોગ્યાશ્રિતા નીચાસ્તત્તદ્યોગ્યસુસાધનૈઃ

નીચમધ્યોત્તમસ્થાનપ્રાપકાઃ ક્રમયોગતઃ ।
જીવસ્વરૂપભૂતાનિ મનોમાત્રેન્દ્રિયાણિ ચ

તત્સ્વરૂપાણિ નિત્યાનિ ઉત્તમેષુ શુભાન્યપિ ।
ઉત્તમા મુક્તિયોગ્યાસ્તુ નિત્યબદ્ધાસ્તુ મધ્યમાઃ

અધમાસ્તુ તમોયોગ્યાઃ મનોમાત્રાદયસ્તથા ।
સ્વારૂપિકાશ્ચલિઙ્ગસ્થાઃ અનિત્યાઃ સ્થૂલદેહગાઃ

વિષ્ણોરમાયાબ્રહ્માદિ મુક્તાનાં ક્રમયોગતઃ ।
મનોમાત્રેન્દ્રિયજ્ઞાનસુખધૈર્યબલાદયઃ

સ્વરૂપાણ્યેવવિષ્ણોસ્તુ નિત્યવ્યાપ્તાનિ કૃત્સ્નશઃ ।
સ્વતન્ત્રાણિ સ્વતન્ત્રસ્ય (કર્માણિ તુ)પુરુષસ્ય મહાત્મનઃ

સ્વસ્વરૂપસ્થિતૌ યસ્ય જ્ઞાનેકર્મણ્યપિ સ્ફુટમ્ ।
સર્વસ્વરૂપચેષ્ટાસુ પરાપેક્ષા ન યસ્ય હિ

સ સ્વન્તન્ત્ર ઇતિ પ્રોક્તઃ સ વિષ્ણુર્નેતરઃ ક્વચિત્ ।
અવ્યક્તતત્કાર્યમય દેહશૂન્યારમાપિ હિ

તચ્ચિત્તેન્દ્રિયમાત્રાસ્તુ નિત્યા વ્યાપ્તા સ્વરૂપકા(કાઃ) ।
વિષ્ણ્વૈકવશગાસ્તસ્યાઃ હર્યપેક્ષાસદસ્તિ હિ

પરાપેક્ષયુતત્વાત્સા અસ્વતન્ત્રા પ્રકીર્તિતા ।
બ્રહ્માદિમુક્તામુક્તાનામ્ અસ્વતન્ત્ર્યમનાદિતઃ

સિદ્ધમેવ સ્વરૂપે ચ જ્ઞાને કર્મણ્યપિ સ્ફુટમ્ ।
નીચાનીચસ્વરૂપાણામ્ ઉત્તમોત્તમચેતસામ્

પ્રસાદતઃ પ્રવૃત્તિર્હિ જ્ઞાનભક્ત્યાદિ ચાખિલમ્ ।
જ્ઞાનાજ્ઞાનતમોમોક્ષાઃ નિત્યાનિત્યજડસ્ય ચ

નોત્પત્તિનાશૌ જીવાનાં ત્રિવિધાનાં સમસ્તશઃ ।
સ્વરૂપદુઃખદ્વેષેર્ષ્યા ચિન્તાસન્તાપપૂર્વકાઃ

ન મુક્તાનાં દેહયોગો યાવત્તેષાં ભયાદિકમ્ ।
ભયાદીનિ ચ યોગ્યેભ્યઃ ઉત્તમેષ્વલ્પમેવ ચ

જ્ઞાનં મુક્તિરયોગ્યસ્ય ન ચ સ્વપ્નેપિ દૃશ્યતે ।
સ્વરૂપાજ્ઞાનતમસી યોગ્યાનાં ન કદાચન

સૃષ્ટિં સ્થિતિં સંહૃતિં ચ નિયતિં જગતોસ્ય તુ ।
જ્ઞાનાજ્ઞાને તમોમોક્ષૌ વિષ્ણુનૈવ વિદો વિદુઃ

બ્રહ્માદીનાં સ્વરૂપન્તુ અત્યન્તાણુતમં મતમ્ ।
તદિન્દ્રિયાણિ સૂક્ષ્માણિ સૂક્ષ્માણ્યેવ સ્થિરાણિ તુ

ચક્ષુર્ગોલકગં નેત્રં રૂપગ્રાહ્યમતીન્દ્રિયમ્ ।
નિત્યમવ્યક્તગં સ્થૂલમનિત્યં જન્યમક્ષિ ચ

સ્વરૂપનેત્રકલિતં નિત્યાનિત્યે અક્ષિણી ઉભે ।
જ્ઞાનપ્રદે સાક્ષિસંજ્ઞે સર્વસ્વારૂપકેન્દ્રિયમ્

ઉક્તાનાં વક્ષ્યમાણાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં સમગ્રશઃ ।
સ્વારૂપેન્દ્રિયસાહાય્યં વિના શક્તિર્નવિદ્યતે

વૃદ્ધિં હાનિં ચ લભતે ગુણૈર્દેષૈઃ સ્વરૂપતઃ ।
સાક્ષીન્દ્રિયન્તુ યોગ્યાનાં સ્વોત્તમદ્રોહતાં વિના

તત્રાપીષત્કુતશ્ચિત્તુ તત્સર્વં કુણ્ઠિતં ભવેત્ ।
પટલં કામિલા કાચઃ પ્રતિદીધિતિ સઙ્ગતિઃ

નેત્રરોગં વ્રણાદ્યાશ્ચ પૈત્યપ્રતિહતાસ્તથા ।
અક્ષિભ્રમણશૈત્યાદ્યાઃ નેત્રદોષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

આરસ્થત્વં દૂરગત્વં સૌક્ષ્મં ચ વ્યવધાનતઃ ।
સ્થિતિઃ સમાનાભિઘાતઃ અર્થદોષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

નિર્દેષવિષયા યે ચ નિર્દેષેક્ષણગોચરાઃ ।
શુક્લં રક્તં શ્વેતપીતહરિતાદીનિ કૃત્સ્નશઃ

ચિત્રાદીનિ સ્વરૂપાણિ ચક્ષુષો વિષયાણિ ચ ।
ઉદ્ભૂતરૂપસંયુક્તાઃ તેજોવાર્ભૂમયાત્મકા

ચક્ષુષો વિષયાઃ પ્રોક્તાઃ કેચિત્સૂર્યોદયો ઽમરાઃ ।
જિહ્વા ગોલકગં પ્રાહુઃ રસનેન્દ્રિયમુત્તમમ્

અતીન્દ્રિયમરુચ્યાદ્યાસ્તદ્ધોષાસ્ફોટકાદયઃ ।
કષાયશ્ચ કટુસ્તિક્તઃ લવણો મધુરામ્લકૌ

તથા ચિત્રરસશ્ચેતિ રસનેન્દ્રિયગોચરાઃ ।
દોષહીનસ્ય ચ રસજ્ઞાનં જનયતિ સ્ફુટમ્

જ્ઞાનં જનયતિ ક્ષિપ્રં પ્રાકૃતંપ્રકૃતિસ્થિતમ્ ।
દુષ્ટા પર્યુષિતા યામહીના પૂતિયુતા રસાઃ

સદોષા રસસમ્બન્ધે રસના જ્ઞાનદા ન હિ ।
ભૂમયાંમયા અર્થાઃ રસનેન્દ્રિયગોચરાઃ

ઘ્રાણગોલકગં પ્રોક્તં નાસિકેન્દ્રિયમૂર્જિતમ્ ।
પીનસાદ્યાઃ ઘ્રાણદોષાઃ ગન્ધગ્રાહેન્દ્રિયં મતમ્

વ્યામિશ્રાદ્યાઃ દોષભાગાઃ ગન્ધદોષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
વક્ત્રગોલકગં પ્રોક્તં વાગિન્દ્રિયમતીન્દ્રિયમ્

નિત્યાનિત્યવચાંસ્તસ્ય સત્યાસત્યવચાંસિ ચ ।
વચાંસિ યુક્તાયુક્તાનિ ગીર્વાણપ્રાકૃતાનિ ચ

મૂકત્વાદિ મહાદોષહીનવાગ્ગોચરાણિ ચ ।
ગદ્ગદત્વાસ્પષ્ટતાદ્યાઃ વાગ્દોષાઃ પરિકીર્તિતાઃ

હસ્તગોલકગં પ્રાહુઃ પાણીન્દ્રિયમતીન્દ્રિયમ્ ।
વ્યઙ્ગુલત્વાદયસ્તસ્ય દોષાઃ નિર્દેષામિન્દ્રિયમ્

ગૃહ્ણાતી(વ)હ પરત્રાપિ યદ્ધિતઃ સ્વાત્મનઃ સદા ।
ભૂમયારત્નહેમાદ્યા બહ્વર્થા વિષયામતાઃ

અશ્મયાશ્ચ તથાભાવાઃ હસ્તયોર્વિષયામતાઃ ।
કણ્ટકોચ્છિષ્ટપાષાણવૃશ્ચિકાદ્યા અનિષ્ટદાઃ

હેયા અર્થાશ્ચ હસ્તાભ્યાં પરિત્યાજ્યાઃ સદા મતાઃ ।
સાનિષ્ટદં હિતકરં હસ્તયોર્હિતદં મતમ્

અઙ્ઘ્રિગોલકગં પ્રાહુઃ પાદેન્દ્રિયમલં બુધાઃ ।
પઙ્ગુત્વાદ્યાઃ અઙ્ઘ્રિદોષાઃ નિર્દેષગતિસાધનમ્

સ્વારૂપિગં પ્રકૃતિગં પ્રાકૃતં ત્રિવિધં મતમ્ ।
યેનેન્દ્રિયેણ યત્કર્મક્રિયતે સાધુભિઃસદા

તત્તસ્ય વિષયઃ પ્રોક્તઃ તન્નામેન્દ્રિય ગોચરમ્ ।
પક્વાપક્વં ચ ભુક્તં ચ વાતં જીર્ણં ચ કુક્ષિગમ્

કાલેન વિપરીતન્તુ શકૃદિત્યુચ્યતે બુધૈઃ ।
તાદૃગર્થોત્સર્ગસંજ્ઞો પાયોર્વિષયમીરિતમ્

ભગન્ધરાદયો મૂલવ્રણાદ્યાઃ પાયુસંસ્થિતાઃ ।
દોષાઃ નિરોધાતિસારાઃ પાયોર્ન યદિ કાર્યકૃત્

સ્ત્રીપુંસોર્ભગમેઢ્રાદિ ગોલકસ્થં હ્યતીન્દ્રિયમ્ ।
ઉપસ્થશિશ્નસંજ્ઞે દ્વે ઇન્દ્રિયે દોષવર્જિતે

રત્યુત્સૃતૌ પ્રભવતઃ અસૃક્શુક્લાશ્રયૌ મતૌ ।
મેહવ્રણાદ્યાઃ તદ્ધોષાઃ નિર્દેષં સ્વાર્થસાધકમ્

પ્રકૃતં પ્રાકૃતં ચૈવ સ્વરૂપેન્દ્રિય સંયુતમ્ ।
અર્થક્રિયાકારિ તદ્ધિ નાન્યથા ભવતિ ધ્રુવમ્

જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચાપિ પઞ્ચકર્મેન્દ્રિયાણિ ચ ।
રજઃ પરિચ્છેદગાનિ ભિન્નશક્તિયુતાનિ ચ

જ્ઞાનેન્દ્રિયાણાં વિષયાઃ ક્રમાચ્છબ્દાદયોમતાઃ ।
શબ્દસ્પર્શારૂપરસગન્ધાસ્તે ચ ગુણામતાઃ

માત્રાતમઃ પરિચ્છેદ પઞ્ચભૂતાન્તરામતાઃ ।
ભૂતાનિ માત્રા ગર્ભેષુ લીનાહુર્મનીષિણઃ

ભાવરૂપાજ્ઞાનગતં પઞ્ચકં ગુણગર્ભકમ્ ।
માત્રાસુ લીનભૂતેષુ સંસ્થિતં ભાવપઞ્ચકમ્

તમોમોહમહામોહતામિશ્રાન્ધતામિસ્રકાઃ ।
તમઃ શબ્દગતં પ્રાહુઃ મોહઃ સ્પર્શગતો મતઃ

મહામોહો રૂપગતઃ તામિશ્રો રસગોમતઃ ।
ગન્ધે અન્ધતામિસ્રાખ્યસ્ત એતે ભાવરૂપકાઃ

એતાનિ પ્રકૃતિસ્થાનિ નિત્યાણ્યણુતરાણિ ચ ।
સ્થૂલાનિ ભૂતવ્યક્તાનિ અનિત્યાન્યામનન્તિ હિ

જીવસ્વરૂપં નૈવતે તદ્વિભિન્નં લિઙ્ગદેહગમ્ ।
જીવસ્વરૂપવિજ્ઞાનાચ્છાદકં પરિકીર્તિતમ્

તત્સાધનાદ્વ્યઞ્જમાનસ્વરૂપજ્ઞાનબાધકમ્ ।
તમઃ સ્વરૂપજ્ઞાનસ્ય વિપરીતપ્રવર્તકમ્

યો મોહઃ સ ઉપદેશેપિ મહામોહો ઽનિવર્તયેત્ ।
વિદ્વેષકારણં પ્રાહુઃ તામિશ્રમુપદેષ્ટૃષુ

કુયુક્તિભિઃ ક્વાગમ્યૈશ્ચ ગાઢાજ્ઞાનૈકસાધનમ્ ।
અન્ધતામિશ્રસંજ્ઞાખ્યમ્ અનાદ્યજ્ઞાનમીરિતમ્

અનાદિકાલમારભ્યાનન્તાનન્તાણુમાત્રકાઃ ।
કેશાદ્યાયુતતુલ્યાલ્પસ્વરૂપાહ્યાત્મગોચરાઃ

તત્તત્સ્વરૂપકાકાર હરિણાબિમ્બરૂપિણા ।
રક્ષિતાઃ પ્રલયે સૃષ્ટા નિત્યં તદનપાયિના

એતત્કલ્પાદિભાવીનાં તત્તકલ્પેષુ વૈ ક્રમાત્ ।
સૃજ્યાઃ વિલક્ષણાસ્તુલ્યાઃ અતુલ્યાસ્ત્રિવિધાત્મકાઃ

જીવાઃ અનાદિતઃ સર્વેપ્યસ્વતન્ત્રા રમાવશાઃ ।
પ્રકૃત્યાત્મકલિઙ્ગેન બદ્ધાઃ શ્રીહરિકુક્ષિગાઃ

લયે સૃષ્ટૌ હરિઃસૃષ્ટાઃ અણ્ડાદ્બહિરથાન્તરે ।
સાત્વિકાનીચમધ્યાશ્ચ અન્તઃ સૃજ્યા અતાત્વિકાઃ

નિરંશામર્ત્યગન્ધર્વપૂર્વાઃ સર્વે તૃણાન્તિકાઃ ।
યોગ્યા નિત્યસૃતિસ્થાશ્ચ તમો યોગ્યાશ્ચ કૃત્સ્નશઃ

સર્વેપિ લિઙ્ગસમ્બદ્ધા યે તે જીવા ન ચાન્યથા ।
તેપિ પૂર્વાનન્તકાલ્પેષ્વેવં સ્વોચિત સાધનૈઃ

મુક્તાઃ મધ્યાસ્તમઃ પ્રાપ્તાઃ સન્તિ શ્રીહરિગર્ભગાઃ ।
નૈષાં ક્વાપિ ક્વચિત્પૂર્તિર્ભવિતા નિયમાદ્ધરેઃ