પ્રકાશસંહિતા · અધ્યાય 1.11

ઇતિ શ્રી પ્રકાશસંહિતાયાં પ્રથમપરિચ્છેદે દશમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીહંસ ઉવાચ
પુરુષેષુ બ્રહ્મવાયૂ વિપાદિષુ રમાપતિઃ ।
પું રૂપેણ વિશેષાવેશાદિકં સર્વદા હરિઃ

કરોતિ સ્ત્રીષુ મા વાગીર્વાયુસ્ત્રી(ષુ)સ્વરૂપતઃ ।
વિશેષાવેશકૃદ્વિષ્ણુઃ યોગ્યતાયાનુયોગતઃ

આવિષ્ટસ્તૂત્તમેષ્વેકઃ વિશેષાત્મા તુ તૈઃ સુરૈઃ(સ્વકૈઃ) ।
જીવૈરસાધ્ય સુમહત્કર્મકાર યતીશ્વરઃ

ઉત્તમોત્તમજીવેષુ આવે(દે)શો યાદૃગિષ્યતે ।
ન તથા નીચજીવેષુ તસ્માત્તેહ્યલ્પશક્તયઃ

પદસ્થેષુ સુરેષ્વેવમાવેશો નૈવ મુક્તિગઃ ।
ન નિરંશેષુ ચાવેશાઃ સાંશેષ્વાજાનજેષ્વપિ

વાયોઃ સર્વાવતારેષુ વિશેષાવેશ એવ હિ ।
સ્વરૂપલિઙ્ગસૂક્ષ્મેષુ સ્થૂલદેહેષુ સર્વદા

રક્ષાર્થં સર્વતત્વેષુ સર્વદા વસતીશ્વરઃ ।
આવેશો(થ) ન તથા વિષ્ણોર્વિશેષાખ્યઃ સુરેષ્વપિ

ક્વચિદ્વ્યક્તિં ક્વચિદ્રાસં સપ્તાવેશોણ્ડજેષ્વપિ ।
અણ્ડાદૂર્ધ્વં સદાદે(સે)વેષ્વન્તઃ ઋજુષુ ચેષ્યતે

નીચેષૂત્તમદેવાનામ્ આવેશઃ ક્વચિદિષ્યતે ।
બલાર્થમસુરેષ્વેવ(ષ્વીરઃ) આવેશં કુર્વતિ પ્રભુઃ

આદાદાજ્ઞા તેન દૃપ્તા સુરૈર્નષ્ટા હરીચ્છયા ।
ભવન્તિ નિત્યદા વિષ્ણુઃ સુરેષ્વન્તર્હિતો હિ સઃ

જ્ઞાનાનન્દબલાદ્યાયે ગુણાઃ સાધારણા મતાઃ ।
તૃણાદિ બ્રહ્મપર્યન્તેષ્વપિ માયા હરાવપિ

તથાપિ નીચનીચેષુ ગુણાદીપૌપમાશ્રિતાઃ ।
સાધરણાઃ સજાતીયાઃ વિજાતીયા વિલક્ષણાઃ

સ્વન્તન્ત્રત્વં સ્વરમણત્વં સુગુણવ્યાપ્તિતા તથા ।
પરાપેક્ષાદિ શૂન્યત્વં(રાહિત્યં) નિયન્તૃત્વં જગદ્ગુરૌ

સૃષ્ટ્યાદિ કર્તૃતાદ્યાસ્તુ વિજાતીયા હરૌ મતાઃ ।
અક્ષ(ર)ત્વાદયો માયાં નૈવ તે બ્રહ્મણિ સ્ફુટમ્

ઋજુત્વં પ્રાકૃતોચ્ચત્વં નિત્યાર્થેષ્વભિમાનિતા ।
સર્વાધિપત્યતા લિઙ્ગદેહે કાર્યવશીત્વતા

નિષ્કામ્યયોગ્યતાપૂર્વાઃ વિજાતીયા ઇતિસ્મૃતાઃ ।
એતે હરીરયોઃ પ્રોક્તાઃ નૈવ તે વિપશેષયોઃ

એવમેષૂત્તમેષૂક્તાઃ વિજાતીયા ન નીચગાઃ ।
સત્યનન્તત્વતસ્ત્વેષામુક્તિર્નૈવ હિ શક્યતે

કર્મદેવાન્ સમારભ્ય બ્રહ્મા તેષુ શરીરિષુ ।
ચક્રશઙ્ખાદયોરેખાઃ શરશક્ત્યઙ્કુશાદયઃ

પ્રાસતોમરતિર્યઙ્કહલભાગ્યોમૃતાદયઃ ।
ગોવિન્દ્યાતિલગોધૂમછત્રચામરતોરણાઃ

ધ્વજોર્ધ્વવ્યજનાકારા આન્દોલાગતવાનિનઃ ।
મચ્છકચ્છપસિંહાદ્યાઃ વૃષરત્નધરાદયઃ

ગરુત્મચ્છેષમુખરા રેખા દક્ષકે પદે ।
પુંસાન્તુ દક્ષિણેપાદે સ્ત્રીણાં વામે વસન્તિ હિ

ધેનુશઙ્ખગદારેખાઃ વામે પુંસાં શુભા મતાઃ ।
નીચેષ્વઙ્ગન્યૂનરૂપાઃ ઉત્તમેષૂચ્ચરૂપકાઃ

સમ્પૂર્ણાઃ સર્વદારેખાઃ પ્રાણે માયાં હરાવપિ ।
તત્રાપ્યુચ્ચક્રમોચ્ચાસ્તિ રેખાઃ ચોચ્ચત્વહેતવઃ

ષણ્ણવત્યઙ્ગુલો યસ્તુ ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલઃ ।
સપ્તપાદ ચતુર્હસ્તો દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણૈર્યુતઃ

શરીરાઙ્ગેષુ સાધૂનાં પઞ્ચસ્થાનેષુ દીર્ઘતામ્ ।
હૃસ્વત્વં પઞ્ચસુ તથા સપ્તસ્થાનેષુ રક્તિમા

ષડૌન્નત્યં યસ્ય સમ્યક્ પૃથુતા ત્રિષુ યસ્ય તુ ।
ગમ્ભીરતા ચ લઘુતા ત્રિષુ સ્થાનેષુ ભાતિ વૈ

સ સુલક્ષણસમ્પન્નઃ સ તુ જ્ઞાનપ્રદો ગુરૂઃ ।
મર્ત્યોત્તમેષુ વૈ વિંશલ્લક્ષણાનિ ભવન્તિ હિ

ક્રમેણૈકૈકશો વૃદ્ધાન્યપિ સલક્ષણાનિ ચ ।
સર્વાણિ પરિપૂર્ણાનિ લક્ષણાનિ વિધીરયોઃ

શરીરે ચ સ્વરૂપે ચ સર્વસત્સાધનેષ્વલમ્ ।
અતિ(ભિ)વ્યક્તાનિ (ચો)વોચ્ચેષુ અવ્યક્તાનીતરેષુ ચ

અથ સૃષ્ટૌ તારતમ્યં શૃણુષ્વ પ્રાગથોત્તરે ।
આત્મસૂક્ષ્મગુણસ્થૂલસૃષ્ટયઃ પ્રાગુદીરિતાઃ

પઞ્ચમાત્રાવ્યક્તભૂતા વૃત્તિપઞ્ચકતઃ ક્રમાત્ ।
પ્રાગુક્ત ભાવરૂપાજ્ઞાનપઞ્ચકમભૂત્તતઃ

ભ્રાન્તિર્ભૌતિકદેહાનાં વ્યક્તાયોનિષ્વપિ ક્વચિત્ ।
અણ્ડાદૂર્ધ્વમિયં સૃષ્ટિ રસં સૃષ્ટેતિ કીર્ત્યતે

મહદાદ્યણ્ડપર્યન્તઃ સર્ગ ઇત્યભિધીયતે ।
સંસૃષ્ટમણ્ડં તદ્ગઞ્ચ સમસ્તં સમ્પ્રકીર્તિતમ્

અનુસર્ગં જનાઃ પ્રાહુઃ અણ્ડાન્તર્યદજોત્થિતમ્ ।
મહદાદ્યાઃ સુરાઃ સર્વેપ્યણ્ડસૃષ્ટાવશક્તયઃ

અસ્તુવન્પુરુષં સાર્ધં સપ્તત્રિંશચ્છરન્મયમ્ ।
કાલં તતો હરિઃ સર્વતત્વજાતં તદન્તકૈઃ

ભાગ્યૈરાદાય સંયોજ્યૈરેકીભૂતં કરોત્યજઃ ।
તચ્ચ ત્રેધા વિભજ્યેશઃ તેષ્વાદ્યં ભાગમીશ્વરઃ

ગૃહીત્વા વિષ્ણુનામેશસ્તન્નિગીર્ય શ્રિયં સ્વયમ્ ।
વીર્યં તદાત્મકં તસ્યામાધત્ત પુરુષેશ્વરઃ

પૃથિવ્યાવૃત્તિમધ્યે તુ સુષુવેણ્ડં વિધેસ્તનુમ્ ।
પઞ્ચાશત્કોટિવિસ્તારમણ્ડંસૃષ્ટ્વા જગદ્ગુરુઃ

સર્વચિચ્ચૈત્યસહિતો વીરાણામણ્ડમાવિશત્ ।
બ્રહ્માણ્ડે જલસમ્પૂર્ણે સર્વલોકાશ્રયો ભવેત્

સ વિષ્ણુઃ પદ્મનાભાખ્યો ભૂદણ્ડસલિલે શુભે ।
પ્રાકૃતેઃ સ્વસ્વરૂપેણાત્યભિન્નો હીશ્વરો હરિઃ

સર્વાભરણસમ્પન્નઃ સહસ્રાઙ્ઘ્ર્યક્ષિબાહુકઃ ।
પ્રાક્(પ્રત્યક્)શિરાસ્તૂર્ધ્વમુખઃ શિશ્યે પીતામ્બરઃ સમઃ

અણ્ડસૃષ્ટ્યાદિમેકાલે તત્વજાતાત્ત્રિધા કૃતાત્ ।
અદ્યાદણ્ડમભૂદન્યં પદ્મનાભોગ્રસદ્વિભુઃ

તત્સૃષ્ટં ભૂપ્રદાનં નાભૌ સ્થાપ્ય હિરણ્મયમ્ ।
પદ્મં વ્યજનયત્તસ્ય કન્દાત્ ભૂમિરથોભવત્

સપ્તદ્વીપસમુદ્રાદિ તમોઘનજલાન્વિતા ।
પઞ્ચાશત્કોટિવિસ્તીર્ણાપ્યણ્ડમધ્યપ્રદેશગા

લક્ષયોજનસંખ્યાકપૃથુલાતિધૃઢાશ્રયા ।
પઞ્ચવિંશત્કોટિમિતલક્ષોનં ગર્ભવાર્યધઃ

યોજનાનાં તદુપરિ સ્થાપિતાભૂરભૂદ્ધરેઃ ।
ભૂનામા ભૂમિગો વિષ્ણુગર્ભવાર્યેસ્તદાહ્વયઃ

વક્ષ્યમાણેષુ ચોક્તેષુ જડચિત્સુ તદાહ્વયઃ ।
આધારો રક્ષકઃ સર્વનામા સર્વભૃદીશ્વરઃ

મેરુસ્તન્મધ્યગો ભૂમેશ્ચતુરસ્રો હિરણ્મયઃ ।
યોજનાનાં લક્ષમિતઃ ઉચ્છ્રાયાદ્રત્નસાનુકઃ

અથ ષોડશસાહસ્રયોજનાયામર્ ઇરિતઃ ।
તાવતા ભૂરિમાનઃસહમેકઃસર્વસુરાલયઃ

ઊર્ધં તદ્વિગુણાયામઃ સહસ્રાશીતિયોજનૈઃ ।
ચતુર્ભિરધિકૈર્ભૂમેરુચ્છ્રિતઃ સર્વતઃ શુભમ્

મેરોઃ પૂર્વાદ્યષ્ટદિક્ષુ લોકપાલ સદાંસ્યલમ્ ।
સન્ત્યેવસર્વભદ્રાણિ સાર્ધતાદ્વિસહસ્રકૈઃ

ચતુરસ્રાણિ તન્મધ્યે તચ્ચતુર્ગુણવિસ્તરમ્ ।
બ્રહ્મણસ્તુ સદસ્યાનિ રત્નહેમમયાનિ ચ

તેષ્વિન્દ્રોગ્નિર્યમઃ ક્રવ્યાત્ વરુણાનિ લયક્ષપઃ ।
શિવશ્ચેતિ સભાર્યાસ્તે સાઙ્ગાઃ સપરિવારકાઃ

તન્મદધ્યે મણ્ટપસ્તસ્ય વિધેરાજ્ઞાકરાસ્તથા ।
તત્ર વાણીશ્વરોનન્ત ભુજગસ્ય સુશિરસ્કકઃ

લોકપાલસદો મધ્યે વિન્ધ્યોદિક્ષુ ચતુસ્રુષુ ।
સમનાઃ સર્વતોભદ્રા તારસાર્ધાષ્ટસહસ્રકાઃ

મન્દારપારિજાતાદ્યાઃ દિવ્યપુષ્પફલશ્ચદાઃ ।
સરિત્સરોવરાણ્યત્ર કઞ્જાદિસુમવન્ત્યપિ

નાનાનારીસેવિતાનિ હંસાદિ દ્વિજવન્ત્યપિ ।
આજાનજસમાનૈકજાતીયપરિચારકૈઃ

સેવિતોદ્રિવરોભાસ્વદ્દીપ્ય દિવ્યદ્રિગોચરઃ ।
દિવ્યાભરણવસ્ત્રાદ્યૈઃ અલઙ્કૃતસુરાદ(લ)યઃ

તસ્ય પૂર્વાદ્યષ્ટદિક્ષુ મન્દરો મેરુમન્દરઃ ।
સુપાર્શ્વઃ કુમુદશ્ચેતિ અવષટમ્ભનગાઃ ક્રમાત્

તે સહસ્રસ્ત્રિકા યામાઃ સહસ્રદશકોચ્છ્રિતાઃ ।
ચૂતજમ્બૂકદમ્બાશ્ચન્યગ્રોધસ્તેષુ ભૂરુહાઃ

એકાદશશતોચ્ચાસ્તે ગજોપમફલાન્વિતાઃ ।
સુવર્ણરત્નસંકાશાઃ શતશાખા સમાવૃતાઃ

તત્ર નાના પક્ષિગણાઃ સગન્ધકુસુમછદાઃ ।
તેષાં તૂપરિતઃ સ્વર્ણરત્નમન્દારભૂમિષુ

નન્દનં ચૈત્રરથકં વૈભ્રાજકમિતીરિતમ્ ।
વનાન્યવર્ણનીયાનિ સર્વતોભદ્રસંજ્ઞકમ્

તેષુ વૈ કામિકાઃ સિદ્ધાઃ ચરન્તિ લલનાન્વિતાઃ ।
તેષુ સઞ્ચરતાં સૌખ્યમ્ અધિકં ન શ્રમાદયઃ

એષાં ફલૈર્નિપતિતૈઃ વિશીર્ણૈઃ શુભ્રસદ્રસૈઃ ।
નિર્યદ્રસમુદ્ભૂતાશ્ચતસ્રશ્ચ ચતસૃષુ

દ્વિલક્ષવૃત્ત દીર્ઘસ્થાઃ જરા દુર્ગન્ધ દુઃસહાઃ ।
નીલઃ શ્વેતઃ શૃઙ્ગવાંશ્ચ મેરોરુત્તરતો નગાઃ

યોજનાનાં નવસહસ્રાયામાક્ષ્માતલસ્ય ચ ।
મર્યાદાગિરયઃસર્વે પ્રત્યક્સાગરદીર્ઘકાઃ

ઉશ્ચ્રયાદ્ધશસાહસ્રાઃ પૃથુલા દ્વિસહસ્રકાઃ ।
નિષધો હેમકૂટશ્ચ હિમવાનિતિ દક્ષિણે

પૂર્વમાનેનોક્તભુવઃ મર્યાદા ગિરયોમતાઃ ।
વિસ્તારાદુચ્છ્રયાદ્ધૈર્ઘ્યાન્નીલાદીનાં સમાઃ ક્રમાત્

નાનાસિદ્ધગણૈઃ સેવ્યાઃ સર્વરત્ન સમાકુલાઃ ।
પૂર્વસ્યાં દિશિ મેરોસ્તુ ગન્ધમાદનપર્વતઃ

પ્રતીચ્યાં દિશિ મેરોસ્તુ માલ્યવાન્નામ ભૂધરઃ ।
આનીલનિષધાયામૌ પર્વતૌ દેવપૂજિતૌ

તૌ પૂર્વસમિતૌ દિવૌ સર્વસદ્વૃક્ષશોભિતૌ ।
ચતુર્દિક્ષ્વપિ મેરોસ્તુ નવસાહસ્રયોજનૈઃ

વિસ્તૃતં ભૂતલં ચેલાવૃતવર્ષં વદન્તિ હિ ।
રમ્યકો હિરણ્મયશ્ચૈવ કુરુવર્ષાદયસ્ત્રયઃ

વર્ષાનીલાદ્યદ્રિભિસ્તે વિભક્તા સ્વર્ણભૂમયઃ ।
ગન્ધમાદનતઃ પૂર્વભૂમૌ ભદ્રાશ્ચવર્ષકે

માલ્યવત્પશ્ચિમેકેતુમાલ્યવર્ષઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
હરિકિંપુરુષ ભારતવર્ષાસ્તુ ક્રમયોગતઃ

દક્ષિણે નિષધાદ્યદ્રિવિભક્તભૂમયઃ ક્રમાત્ ।
વૈવસ્વતો મનુર્મર્ત્યોપાસકો રમ્યકેશ્વરઃ

અર્યમાઃ પિતૃપઃ કૂર્મોપાસકસ્તુ હિરણ્મયે ।
ભૂમિરાદિવરાહસ્ય ભાર્યા વૈ કુરુવર્ષગા

હયાસ્યોપાસકો ભદ્રશ્રવાઃ ભદ્રાશ્ચ વર્ષકે ।
રત્યાકામેનાર્ચિતૌ દ્વૌ કૃતિપ્રદ્યુમ્નસંજ્ઞકૌ

કેતુમાલ્યે સ્ત્રીજનાર્ચ્યો ન જીવં ભદ્રકે ખલુ ।
પ્રહ્લાદોપાસિતો નારસિંહ્મોપિ હરિવર્ષગઃ

હનુમત્પૂજિતો રામઃ નાથઃ કિંપુરુષસ્ય તુ ।
ભદ્રાશ્વાદ્દક્ષિણે વર્ષે ભારતાખ્યો ગુણાધિકઃ

નરાભિમાનિ શેષાંશ ભારતસ્યાસ્ય ચાનુજઃ ।
નારાયણો દક્ષપુત્ર્યાઃ(ત્ર્યાં) મૂર્ત્યાધર્મસમુત્થિતૌ

તૌ નારદસ્ય ચ ઋષેઃ જ્ઞાનદૌ લોકપૂજિતઃ ।
ઇલાવૃત્તે મેરુપૂર્વદિશિ સવ્યાપસવ્યગૌ

જઠરો દેવકૂટશ્ચ મેરુપૃષ્ઠે ચ પૂર્વતઃ ।
ગન્ધમાદન સંસ્પૃષ્ટૌ સ્વર્ણરત્નમયૌ સમૌ

વિસ્તારાત્તૂચ્છ્રયાચ્ચ યોજના દ્વિસહસ્રકૌ ।
નવસાહસ્રસદ્ભૂમિમધ્યે જઠરનીલયોઃ

ભૂર્દેવકૂટનિષધમધ્યસ્થાત્તાવતી મતા ।
ષટ્સહસ્રાન્તરભુવૌ ગન્ધમાદનમન્દરૌ

તિર્યક્ તદ્વિગુણા ભૂમિઃ મેરુપૂર્વસ્થગોત્રયોઃ ।
કૈલાસકરવીરૌ દ્વાવેવં મેરોસ્તુ દક્ષિણે

પવનઃ પરિયાત્રશ્ચ દ્વૌ મેરોઃ પશ્ચિમાશ્રયૌ ।
શૃઙ્ગશ્ચ મકરશ્ચૈવ મેરોરુત્તરતસ્તથા

નિષધાન્તૌ દક્ષિણવુત્તરૌ નીલસંમિતૌ ।
પાશ્ચાત્યૌ માલ્યવત્સૃષ્ટૌ પૂર્વગાદ્રીવમાનતઃ

એતૈરખિલાવૃતોવર્ષો વિભક્તશ્ચાષ્વધામલઃ ।
સુકુમારં વનં રમ્યં સર્વત્ર્યૈણ્યૈવ તેષ્વલમ્

તેષુ ચેવાસ્ત્રિયઃ પૃષ્ટાપૂર્વાધ્યષ્ટં દિગુન્મુખાઃ ।
અષટરૂપૈરાદિશેષઃ સહસ્રવદનઃ પ્રભુઃ

વસત્યસ્ય મહારુદ્રઃ સાંબશ્ચાષ્ટતનુઃ સ્વયમ્ ।
સદોપાસ્ત ઇતિ શેષં તદ્ગં સઙ્કર્ષણં પરમ્

પનરષ્ટતનુઃ શમ્ભુઃ ભવાન્યાભસ્મગો ભવઃ ।
તેષ્વષ્ટભવનેષ્વેવ સદારમતિ શઙ્કરઃ

પ્રારબ્ધકર્મણા સાપિ પતિં રમયતિ સ્ફુટમ્