પ્રકાશસંહિતા · અધ્યાય 1.10

ઇતિ શ્રી પ્રકાશસંહિતાયાં પ્રથમપરિચ્છેદે નવમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીહંસ ઉવાચ
સર્વત્ર ભાવિઃઋજવો વિષ્ણોર્વાયોર્ભવન્તિ હિ ।
અણ્ડાન્તર્બહિસ્થા વા નાનૈર્જન્મ લભન્તિ તે

વ્યામોહાયાસુરાણાન્તુ અન્યજા ઇવ ભાન્તિ તે ।
બ્રહ્માપરોક્ષિણઃસર્વે રુદ્રાદ્યાઃ ભાવિતાત્વિકાઃ

અહઙ્કારેશ્વરૈર્વાયુજાતૈર્જતા ભવન્તિ હિ ।
ઉત્તમૈઃસર્વનીચાનાં સૃષ્ટિરઙ્ગેર્ધદેશતઃ

એવં ક્રમાત્સૃષ્ટિરુક્તા વ્યુત્ક્રમેણ લયઃ સ્મૃતઃ ।
અણ્ડોર્ધ્વદેશતત્વેશા અત્ર પૂર્વોક્તરીતિતઃ

સુપ્રારબ્ધા બહુવિધા દોષસમ્બન્ધવર્જિતાઃ ।
યે યે યથા યથા જાતાઃ સૃષ્ટિકાલે ભવન્તિ હિ

ગુણસૃષ્ટ્યુત્તરં જાતાઃ સર્વેસ્થૂલશરીરિણઃ ।
અંશાનન્દબલજ્ઞાનદેશકાલાપરોક્ષકાઃ

લયસૃષ્ટિપદાવેશ ગુણલક્ષણકાન્તયઃ ।
એવં ચતુર્દશમહાતારતમ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

વેદેષુ દેશકાલેષુ લિઙ્ગદેહેષુ ચાક્ષરે ।
પ્રકૃતૌ સર્વજીવાનાં મહત્તત્વગુણત્રયે

અંશા ઋજૂનાં સન્ત્યેવ વિપાદ્યંશા ન તેષુ હિ ।
અહઙ્કારે વિપાદ્યંશા ન તત્રેન્દ્રાદિકાંશકાઃ

નીચનીચામરમનો દેહાદિષુ સુરોત્તમાઃ ।
વસન્ત્યંશૈર્નનીચાસ્તુ સ્વોત્તમેષુ વિશન્તિ હિ

અણ્ડાદન્તર્બહિસ્ત્વેવમંશોત્થા તારતમ્યધીઃ ।
વિધેઃ સર્વાઙ્ગસાયુજ્યં વાણ્યાઃ વાચિમનસ્યપિ

સ્વોત્પત્યઙ્ગેષુ દેવાનાં સાયુજ્યં દિશતીશ્વરઃ ।
ઉત્તમાનાં મહાનન્દા નીચનીચેષુ સઙ્ગતાઃ

શતાંશાદવરા નીચાનન્દાદુત્તમગામિ તત્ ।
શતાંશાદુત્તમા મુક્તૌ શ્વેતદ્વીપાદિષુ સ્ફુટમ્

ત્રિષુ સ્થાનેષુ શ્રીભાગે ચિન્માત્રાનન્દમૂર્જિતમ્ ।
ભૂદુર્ગાભાગયોઃ પ્રાપ્તવ્યાનન્દ(દં શુદ્ધ) સાત્વિકૈઃ

દેહૈર્ભોગોચિતાનન્ત શુદ્ધસાત્વિકવસ્તુભિઃ ।
ભૂદુર્ગાભ્યાં કલ્પિતૈસ્તૈર્ભગવાન્ ભક્તસન્તતેઃ

ઉત્તમાનાં સ બહુલં નીચાનામલ્પમેવ ચ ।
તત્તદ્યોગ્ય નિજાનન્દં દદાતિ પુરુષઃ સ્વરાટ્

મુક્તૌ સ્વોત્તમ ભોગ્યોરુ મુદપેક્ષાલ્પિકસ્ય તુ ।
ન વિદ્યતે હિ સ્વાનન્દપૂર્ણસ્ય ન પુનર્જનિઃ

દુઃખાજ્ઞાનાનાદિકં ભૂયો ભગ્નલિઙ્ગસ્ય નેષ્યતે ।
શતશબ્દો દશસહસ્રપરં પ્રાપ્તં વદન્તિ હિ

ઉત્તમાનાં બલં ભૂરિનીચાનામલ્પમેવ તુ ।
ગર્ભોદકાગતઃ શેષઃ મૂર્ધ્નૈકેનાખિલં ભુવમ્

સ દ્વીપાબ્ધિસરિચ્છૈલાં ધત્તે સર્ષપવત્સદા ।
તં વૈ શેષં સહસ્રાસ્યં વાયુકૂર્મો મહાબલઃ

ધત્તે પુચ્છાગ્રતઃ શક્રપૂર્વાઃ શેષાદ્બલાવરાઃ ।
બહવો ગોમહિષ્યાદ્યા એક કુઞ્જર ભોજને

યાવત્તાવત્કૂર્મહસ્તિતોપ્યેતે હિ કોટિશઃ ।
મિલિતા અપિ નાગેન યોદ્ધુમર્હતિ ન ક્વચિતુ

તથોત્તમસુરૈર્નીચસુરાઃ કોટિસહસ્રશઃ ।
મિલિતાઃ પ્રથનેનેશાઃ કિમુમર્ત્યાસ્તુ રાક્ષસાઃ

અતો બલેન સર્વેષાં તારતમ્યં વિવેચિતમ્ ।
અનાલોચ્યાનન્તકલ્પેષ્વણ્ડાન્તર્બહિરાસ્થિતમ્

અતીતં વર્તમાનં ચાનાગતં વસ્તુ સઞ્ચયમ્ ।
સદા કરતલામલકવદ્વેત્તિ વિષ્ણ્વનુગ્રહાત્

અનાદિ નિત્યાનધિકાન્ નિર્વિશેષાદનન્તરાન્ ।
સોપિ નારાયણગુણાનાલોચ્યાપ્યતિકાલતઃ

અનન્તકલ્યાણગુણપૂર્ણસ્યાનન્તભાગતઃ ।
વિભક્તાનન્તભાગૈકભાગ જ્ઞપ્તૌ ન હિ ક્ષમઃ

વિનેશ્વરગુણજ્ઞાનેજ્ઞાનમ્ ઋજુગણસ્ય હિ ।
અતીતાનાગતજગદ્વિષયીકરણે ક્ષમમ્

આલોચ્ય વૈષ્ણવજ્ઞાનેપ્યધિકં સર્વજીવતઃ ।
વિપશેષાદિકજ્ઞાનં સર્વદાલોચનાદપિ

સ્વોત્તમૈર્ભિન્નજગતઃ વિષયીકરણે ક્ષમમ્ ।
ન ભવેદેકદેશેન જાનન્ત્યેતે ન ચાન્યથા

જડઞ્ચાચેતનં વાપિ શિવાદ્યાઃ પુષ્કરાન્તિમાઃ ।
લિઙ્ગબદ્ધાઃ પદસ્થાશ્ચ ભાવિનશ્ચાપરોક્ષિણઃ

અણ્ડાન્તરે બહિશ્ચાપિ તાત્વિકા બહુરૂપતઃ ।
સ્થિતા અપિ ન જાનન્તિ સાકલ્યેન જગદ્ગતમ્

અનાદિસર્વજીવાનાં જ્ઞાનં તદ્વિવિધં મતમ્ ।
સ્વારૂપિકં ચ બાહ્યઞ્ચ નિત્યં સ્વારૂપિકં મતમ્

અજન્યં શાશ્વતં વિષ્ણોઃ બન્ધસ્ય વશગં સદા ।
જીવઙ્ગેશાધીનમાયાવશગં ક્રમયોગતઃ

સાધનેન વ્યઞ્જ્યમાનમામુક્ત્યન્તં તતઃ પરમ્ ।
એકપ્રકારમજ્ઞાનં રહિતં સ્વોત્તમાશ્રિતાત્

જ્ઞાનાચ્છતગુણન્યૂનર્મ્ ઇશ્વરે વા જગત્યલમ્ ।
અનન્તવેદોક્તગુણાન્ વિષ્ણેર્જાનાતિ પદ્મભૂઃ

પદસ્થો વા વિમુક્તો વા તદન્યે તદ્ગુણસ્થિતાઃ ।
ક્રમેણૈવ શતંન્યૂનજ્ઞાનં વિષ્ણોરુપાસકાઃ

પ્રાકૃતોપ્રાકૃતશરીરાશ્રિતસ્ય ઋજોઃસદા ।
મનસ્યનિત્યં યજ્જન્યં પુનઃ પુનરપિ સ્ફુટમ્

તદ્બાહ્યેવૃત્તિરુપં ચ યથાર્થં સર્વદાપિ ચ ।
તેષાં પઞ્ચવિધજ્ઞાનં ક્વચિદેવ ન સર્વદા

દૈત્યાવેશાદિ શૂન્યાસ્તે સદા દુર્વિષયોજ્ઝિતાઃ ।
સાક્ષીન્દ્રિયૈઃ સહાપ્યેતલ્લિઙ્ગસૂક્ષ્મેન્દ્રિયાવૃતૈઃ

સ્થૂલેન્દ્રિયૈઃ સુવિષયાસક્તૈઃ પ્રાત્યક્ષકી મતિઃ ।
યદાર્થૈવ તયા દોષશૂન્યા સદ્યુક્તિજા મતિઃ

યુક્તિજન્યં તુ યજ્ઞાનમાનુમાનિકમીરિતઃ ।
પ્રત્યક્ષમનુમાનઞ્ચ આગમસ્તસ્ય સાધનમ્

યથાર્થૈવ તથા વેદશાસ્ત્રાર્થશ્રવણાદપિ ।
મનોજાતં સ્વાગમજં યથાર્થજ્ઞાનમેવ હિ

દેશાદવરદેશેતુ ક્રમાત્તત્વેષુ સંશ્રિતાઃ ।
તત્વવ્યાપારકાલે તુ સ્વરૂપોચિતશક્તયઃ

યથાગમસમુદ્ભૂતં ત્રિવિધં પરિકીર્તિતમ્ ।
જ્ઞાનં મનઃસમુદ્ભૂતં બાહ્યકાર્યમિતીરિતમ્

યત્પ્રત્યક્ષાનુમાનં ચ આગમસ્તસ્ય સાધનમ્ ।
જીવઃ પ્રમાતાવિષયા અર્થાસ્તે કારણામતાઃ

રૂદ્રાદીનાન્તુ યજ્ઝાનં બાહ્યં મનસિ સમ્ભવમ્ ।
પ્રત્યક્ષાદ્યૈસ્ત્રભિઃ સદ્ભિઃ સાધનૈરપ્યનિત્યકમ્

ક્વચિદ્યથાર્થં તજ્ઞાનમયથાર્થં ક્વચિદ્ભવેત્ ।
કર્મદેવાજાનજાદ્યાઃ દેવદાસાઃ ક્રમાવરાઃ

દેવગન્ધર્વપર્યન્તાઃ સાંશાઃ સર્વે પ્રકીર્તિતાઃ ।
નિરંશાસ્તે સદામર્ત્યગન્ધર્વાદ્યા સ્તૃણાન્તિમાઃ

જીવા એષાં સ્વરૂપન્તુ જ્ઞનં નિત્યં યથાર્થકમ્ ।
ઉત્તમોત્તમતો ન્યૂનમ્ અયથાર્થાદિકં ક્રમાત્

બાહ્યં જન્યમનિત્યં ચ યથાર્થં પ્રાયશઃ સદા ।
રિશ્વરે વા જગતિ વા ક્રમાદલ્પાવગાહિ ચ

ઇતિ જ્ઞાને તારતમ્યં દેવેષૂચ્ચાવચેષ્વલમ્ ।
મહદ્ગણત્રયેષ્વંશાઃ ઋજૂનાં સન્તિ ચોન્નતે

દેશે તત્ર ન રુદ્રાદિ દેવાંશાસ્તદધસ્તને ।
દેશેહઙ્કૃતિરુદ્રાદિ દેવાંશાઃસન્તિ સર્વદા

તત્રેન્દ્રાદ્યા ન તિષ્ઠન્તિ તતોપ્યવરદેશગાઃ ।
ભૂતાવ્યતીનાં મર્યાદા યદ્દેશે યાદૃશીરિતા

કલાષોડશતદ્ગાશ્ચ તત્તદા વૃત્તિસન્તતાઃ ।
મનઃ શબ્દઃ શ્રોત્રવાચાં કલાસ્ત્વાકાશસન્તતાઃ

ત્વક્સ્પર્શપાણિસંજ્ઞાસ્તુ કલાવાયુસમાશ્રિતાઃ ।
નેત્રરૂપાઙ્ઘ્રિસંજ્ઞાસ્તુ કલાસ્તેજઃ શરીરગાઃ

રસનારસગુહ્યાનાં કલાવારિસમાશ્રિતાઃ ।
ગન્ધઘ્રાણોપસ્થકલા પૃથિવ્યાવરણાશ્રિતા

મનોમાત્રેન્દ્રિયકલા ભૂતેષુ ક્રમયોગતઃ ।
તદાધિકારા હરિણા શક્રાદ્યાઃ પુષ્કરાન્તિમાઃ

સૂક્ષ્મસ્થૂલોત્પત્તિકાલે ઉત્તમાસ્તૂર્ધ્વદેશગાઃ ।
નીચનીચાસ્તૂચ્ચદેશસ્થિતોચ્ચોચ્ચસુરાશ્રયાત્

દેશાદવરદેશે તુ ક્રમાત્તત્વેષુ સંસ્થિતાઃ ।
તત્વવ્યાપારકાલે તુ સ્વરૂપોચિતશક્તયઃ

ઇતિ દેશોચિત મહાતારતમ્યં વદન્તિ હિ ।
દેવમાનેનાબ્દશતં પૌર્વાપર્યવ્યવસ્થયા

ઋજૂનાં ચ જનિઃ પ્રોક્તા સહસ્રાબ્દાન્તરામતાઃ ।
વિપાદ્યાસ્તુ તથેન્દ્રાદ્યા દશસાહસ્રવત્સરૈઃ

ક્રમાત્પૌર્વાપર્યજાતાઃ કાલાન્નીચોચ્ચભાવિનઃ ।
અથ સર્વસ્યાપરોક્ષતારતમ્યં વિવિચ્યતે

તૃણાદિસર્વજીવાનાં સ્વરૂપોદ્ધાર આગતે ।
કાલે તત્તદ્યોગ્યજીવસાધનોચિતકાલકે

હરિશ્ચ શ્રીબ્રહ્મવાયૂ સભાર્યૌ ચ તદાજ્ઞયા ।
એતદન્યદ્વીપવર્ષજાયામાનાન્ હિ સર્વશઃ

સ્વકર્મવશગાન્ સ્વર્ગાન્તરિક્ષધરાન્ ચરન્ ।
નાનાયોનિગતાન્ જીવાન્ અતલાદ્યાધરસ્થિતાન્

ઉદ્ધર્તુકામો ભગવાન્ ભારતે જનયિષ્યતિ ।
તત્ર માનુષયોન્યુત્થાંસ્તત્રાપિ બ્રાહ્મણોત્તમાન્

તત્ર સર્વસ્વરૂપોરુવ્યક્તિકારકકર્મણા ।
સંયોજ્ય સર્વસદ્યોગ્યજ્ઞાનદાનગુરૂત્તમાન્

ભિન્નદેશે ભિન્નકાલે યોજયત્યખિલં હરિઃ ।
તૃણાદિમર્ત્યપર્યન્તગન્ધર્વાસ્તે હ્યનન્તશઃ

નિરંશાસ્તે પ્રતીકાલમ્બનાસ્તે કર્મયોગિનઃ ।
દેવગન્ધર્વપૂર્વાસ્ત્વાજાનજાન્તા સમસ્તશઃ

અપ્રતીકાલમ્બના સાંશાઃ ક્રમોચ્ચ જ્ઞાનયોગિનઃ ।
પ્રતીકસ્થં શરીરસ્થં પશ્યન્તીતિ તથાહ્વયાઃ

પ્રતીકાદ્બહિરીશસ્ય દર્શાનાત્ કર્મદેવતાઃ ।
અપ્રતીકાલમ્બનાશ્ચ પ્રાયોવિજ્ઞાનયોગિનઃ

એષામણ્ડાન્તરે જન્માપરોક્ષાદિ પ્રશસ્યતે ।
નિરંશાઃ પક્વકાલે તુ ઉત્ક્રામ્યૈવ મહરાદિગાઃ

એષાં લયે સ્વોત્તમેષુ પ્રવેશો નૈવ વિદ્યતે ।
દેવગન્ધર્વપૂર્વાણાં ભૂમાવુત્ક્રમણાલ્લયઃ

મહાલયે સ્વોત્તમેષુ પ્રવેશઃ લૂક્ષ્મદેહતઃ ।
ઉત્ક્રમાનુત્ક્રમાન્યોગિનોહ્યતત્વેશ્વરવશાન્ જગુઃ

પુષ્કરાન્તા તાત્વિકાશ્ચ ક્વાપિ નોત્ક્રમણાલ્લયાઃ ।
યાન્તિ સ્થૂલશરીરૈસ્તે સ્વોત્તમેષુ વિશન્તિ હિ

તાનનુક્રમણાન્યાહુઃ યોગિનો ભક્તિયોગિનઃ ।
સત્કર્મજ્ઞાનભક્તી ચ સર્વેષાં સર્વદાપિ હિ

અવશ્યકાસ્તે સર્વેપિ તત્તત્પ્રાચુર્યતસ્તથા ।
નિરંશાઃસત્સાધનાયોચિતજન્મસહસ્રતઃ

જ્ઞાનન્તુ દશભિઃ પ્રાપ્ય સદ્ભક્તિં ત્રિભિરાપ્ય ચ ।
દૃષ્ટ્વા હૃદિસ્થં મુચ્યન્તે હ્યતસ્તે કર્મયોગિનઃ

સત્કર્મકૃત્વા નિષ્કામ્યં લભન્તિ ગુરુસન્તતી ।
અતાત્વિકા દેવદાસાઃ સત્કર્મશતજન્મભિઃ

કૃત્વા દશસહસ્રોરુજન્મભિર્જ્ઞાનમાપ્ય ચ ।
ભક્તિં ત્રિશતકૈરાપ્ય મુચ્યન્તે જ્ઞાનયોગિનઃ

અતસ્તે કર્મદેવતાસ્તદૂર્ધ્વં ભક્તિયોગિનઃ ।
તૃણાદ્યાઃ સ્વહૃદિસ્થં તં પશ્યન્ત્યુચિતજન્મભિઃ

દીપકાન્તિવિશિષ્ટેશં ન દેવાન્ નૈવ મર્ત્યગમ્ ।
ઘટિકાર્ધં શરીરે વા મુક્તૌ શક્તિસ્તુ તાદૃશી

ચિન્માત્રોપાસનાશક્તિઃ નૈવાધિકગુણોત્તરે ।
તેષાર્મ્ ઇદૃશ એવં સ્યાત્ અપરરોક્ષો હિ નાધિકઃ

રામકૃષ્ણાદિ રૂપાણિ બહિઃ પશ્યન્ત્યપિ ક્વચિત્ ।
માનુષત્વેન પશ્યન્તિ અપરોક્ષેન સંસ્મૃતઃ

સ્થૂલહૃદ્ગાપરોક્ષાસ્તુ બાહ્યસ્તાદપરોક્ષકાઃ ।
સ્વસ્વરૂપસ્થજીવાભસ્વતન્ત્રસ્ય ચ દર્શનમ્

સ્વરૂપાભ્યાપરોક્ષસ્તુ સર્વેષામેવમેવ હિ ।
પાદોનઘટિકામાત્રં સ્વરૂપે પ્રાકૃતે હૃદિ

પશ્યન્તિ ક્રિમિકીટાદ્યાઃ પ્રદીપપ્રભયા હરિમ્ ।
સ્વરૂપચક્ષુષાદૃષ્ટિઃ અપરોક્ષ ઇતીર્યતે

વેદ દેશાક્ષરોકાલો જીવેશૌ પ્રાકૃતેન્દ્રિયૈઃ ।
ન વેદ્યા હિ સ્વરૂપેણ વેદ્યા એવ પ્રકીર્તિતાઃ

ભક્ત્યા હરિપ્રસાદેન નષ્ટેત્વજ્ઞાનપઞ્ચકે ।
રત્નવદ્ભાસુરે લિઙ્ગે સૂક્ષ્મદેહેસ્થિતસ્ય તુ

જીવસ્ય ચક્ષુષી વ્યક્તો ભવતઃ સ્વેન પશ્યતિ ।
તેજોમયસ્વરૂપસ્થં સ્થૂલહૃદ્ગં ક્રમેણ તુ

યવમાત્રં હરિન્તાર્ણાઃ કીટાદ્યાઃ બદરીમિતમ્ ।
અઙ્ગુષ્ટાગ્રમિતં વૃષાઃ પ્રદીપદશસન્નિભમ્

હરિં પશ્યન્તિ ઘટિકામિતં કાલં રમાપતિમ્ ।
સમં દીપં ચિદાનન્દં ચિદાનન્દાત્મકં મૃગાઃ

ખગાશ્ચ પશવો ગાવઃ હૃદ્ગં જીવગતં હરિમ્ ।
પ્રદીપશતભાયુક્તં ઘટિકાર્ધતદર્ધકમ્

સચ્ચિદાન્દ આત્મેતિ માનુષ્યૈર્ધ્યૈયર્ ઇશ્વરઃ ।
વિદ્યુદ્વન્માનુષા વિદ્યુર્દશવિદ્યુન્મિતં નૃપાઃ

રાજાનસ્તદ્વિગુણાભં સૂર્યમણ્ડલવત્સુરાઃ ।
ગન્ધર્વાઃ પિતરઃસૂર્યશતસન્નિભમીશ્વરમ્

ગોપ્યઃ કૃષ્ણાઙ્ગસઙ્ગાર્હાઃ પઞ્ચસાહસ્રસૂર્યભમ્ ।
આજાનજાદશસાહસસ્રાર્કાભં ત્વગ્નિજા અપિ

ચતુર્લક્ષાધિકાશીતિલક્ષજીવગણેષ્વપિ ।
દશૈવ પુરુષાઃ પ્રોક્તાસ્તાત્વિકાસ્તેષુ પઞ્ચ ચ

પર્જન્યાદવરાઃ પઞ્ચ પુષ્કરાદુત્તમા મતાઃ ।
સસ્ત્રીકાઃસોમહીના અણ્ડાદન્તર્બહિસ્થિતાઃ

ત્રિંશચ્ચારણરક્ષાંસિ સપ્તતિઃ સર્વજાતિષુ ।
અન્તરાલેતુ પદ્મોત્થા બ્રહ્માયાવદ્ધિતિષ્ઠતિ

તાવત્સંવત્સરગત પ્રતિપ્રતિદિનેષ્વપિ ।
સાંશા અતાત્વિકાઃ સર્વેસંખ્યયા વક્ષ્યમાણયા

મિતાસ્તુ પ્રતિકલ્પેપિ પદસ્થા હ્યપરોક્ષિણઃ ।
ઉર્વશ્યાદ્યાહ્યપ્સરસઃ શતંશા સ્વ(સ્વષ્ટ)સંખ્યયા

મિતા અજાનજૈસ્તુલ્યાઃ કર્મદેવસમાપરાઃ ।
શતં પિતૄણાં સપ્તૈવ તેષૂર્વશ્યાદિભિઃ સમાઃ

અન્યે આજાનજેભ્યસ્તુ ન્યૂનાસ્તેભ્યોવરાઃ ક્રમાત્ ।
ગન્ધર્વાસ્તુ શતં તેષુ અષ્ટૌ તુલ્યાશ્ચ કર્મજૈઃ

શતકોટિમિતાઃ સર્વે ઋષયો વિંશદુત્તમાઃ ।
તેષ્વેવ તાવત્વિષ્ટાભિઃ શતકં કર્મજૈઃ સમમ્

તદન્યે આજાનજેભ્યસ્તુલ્યા અગ્નિસુતા અપિ ।
દ્વ્યષ્ટૌસહસ્રાણિ શતન્ત્રિંશચ્ચારણરક્ષસામ્

સાધ્યસિદ્ધાસ્તથાન્યાસ્તુ સપ્તતિઃ સર્વજાતિષુ ।
શતં સિદ્ધાજાનજાખ્યા પશ્યન્તિ હૃદિ જીવગમ્

કોટિસૂર્યપ્રભં કર્મદેવા હૃદ્ગં બહિસ્થિતમ્ ।
દ્વિસપ્તલોકસમિતં તે પ્રતીકાવલમ્બનાઃ

મર્ત્યાઃ દ્વિઘટિકામાત્રં ત્રિનાડ્યન્તં નૃપોત્તમાઃ ।
તથા માનુષગન્ધર્વાશ્ચતુર્નાડ્યન્તમીશ્વરમ્

ષણ્ણાડ્યન્તં સુગન્ધર્વા ગોપ્યાયામાન્તમઞ્જસા ।
શતોનશતકોટ્યસ્તુ ઋષયોગ્નિસુતા અપિ

સાજાનજાદશઘટિકામિતં કાલં જગદ્ગુરુમ્ ।
પશ્યન્તિ કર્મદેવાસ્તુ મધ્યાહ્નાન્તં પરેશ્વરમ્

સ્વોત્તમસ્પર્ધયાહીનાઃ દુષ્પ્રારબ્ધવિવર્જિતાઃ ।
ભાવરૂપાજ્ઞાનશૂન્યાઃ દૈત્યાવેશવિવર્જિતાઃ

પૂર્વોક્તકાન્ત્યાકાલે તં પશ્યન્તિ જગદીશ્વરમ્ ।
પૂર્વોક્તદોષરહિતાસ્તાત્વિકાઃસર્વદા હરિમ્

પશ્યન્તિદિવપર્યન્તા દોષા એતે હિ નીચકૈઃ ।
ઉત્તમેષૂત્તમેષ્વલ્પાસ્તથા ચાન્યતરામતાઃ

બ્રહ્મણો દોષ સમ્બન્ધો ન ક્વાપિ ક્વ ચદ્ દૃશ્યતે ।
રાજાનો મર્ત્યગન્ધર્વપૂર્વા ષટ્દશપૂર્વકાન્

શતં દશસહસ્રાંશ્ચ લક્ષકોટિમિતાન્ ગુણાન્ ।
વિષ્ણોર્ગુણાનર્બુદાંશ્ચ સર્વાનપિ તતોધિકાન્

અનન્તવેદોક્તગુણાન્ બ્રહ્મોપાસ્યતિ નેતરઃ ।
મર્ત્યોચ્ચા હૃદિ દેવાંશ્ચ પદસ્થા પીઠદેવતાઃ

તથાવરણગાન્ દેવાન્ પશ્યન્ત્યપિ ચ મણ્ડલમ્ ।
સુષુમ્નાં સપ્તકમલાન્યપિ તદ્ગહરીશ્વરે

સ્થાનેશં ચૈવ મૂલેશં રાજાનો મર્ત્યગાયકાઃ ।
ઇડાપિઙ્ગલનાડિસ્થાન્ ક્રમોચ્ચાન્ સર્વદેહગાન્

તત્વેશાં સ્તદ્ગતહરેઃ રૂપાણિ અ(નિ)ખિલાન્યપિ ।
ધ્યાત્વોપાસ્ય વિમુચ્યન્તે દેવા આજાનજાહ્વયાઃ

ઇમે તે ચ પ્રતીકસ્થ હરિપાદાવલમ્બિનઃ ।
કર્મદેવા અતત્વેશા અપિ રૂપાણિ સર્વશઃ

ઉપાસ્યાપિ વિરાડ્રૂપં મુચ્યન્તે સમુપાસ્ય ચ ।
અપ્રતીકાલમ્બનાસ્તે તુ કર્મદેવાઃ સુરા અપિ

ત્યક્તલિઙ્ગસ્ય મુક્તસ્ય તૃણકીટાદિકસ્ય ચ ।
સ્વરૂપદેહ તે સર્વે દશયોજનસન્તતા

વૃક્ષાદીનાં મૃગાદીનાં તતો દ્વિગુણરુગ્ભવેત્ ।
વિમુક્તાનાન્તુ મર્ત્યાનાં શૂદ્રાદીનામતઃ પરમ્

એકદ્વિત્રિચતુષ્પાદાધિકરુક્સન્તતાઃ સદા ।
રાજન્યામર્ત્યગન્ધર્વાસ્તતોદ્વિત્ર્યાધિકપ્રભાઃ

પરિતો મેરુતુલ્યાત્વિટ્ દેવગન્ધર્વસન્તતેઃ ।
ચિરાન્તો પિતરો મુક્તા ભુવર્લોકાન્તકાન્તયઃ

ગોપ્યઃ કૃષ્ણાઙ્ઘ્રિસઙ્ગાર્હાઃ ઉપસન્તતિ દીપ્તયઃ ।
આજનાજાતત્સમાશ્ચ સ્વર્ગાન્તા તત્પ્રકાશિનઃ

યસ્ય યસ્ય ચ જીવસ્ય પ્રકાશો યત્ર ચેરિતઃ ।
દૈવાદ્બહિર્દૃષ્ટિગતો ભાતિ મર્ત્યોચ્ચવદ્ધરિઃ

ન સચ્ચિદાનન્દતનુર્બાહ્યદૃગ્ગોચરો ભવેત્ ।
દૃષ્ટ્વોપાસ્ય વિમુચ્યન્તે કર્મદેવા વિરાટ્તનુમ્

તાદૃજ્જોતિસ્તાવદન્તં વિષ્ણું પશ્યતિ ચક્ષુષા ।
સ્વારૂપિકેણ બાધ્યેન નૈવ પશ્યન્તિ ચેશ્વરમ્

પશ્યન્તિ નૈવોપાસ્યન્તિ બ્રહ્માણ્ડે વ્યાપ્તમીશ્વરમ્ ।
પુષ્કરાદ્યાસ્તુ શક્રાન્તાઃ પૂર્વોક્તાખિલરૂપિણમ્

અણ્ડાદ્બહિઃ પૃથિવ્યાદિ મનસ્તત્વાદિ સન્તતેઃ ।
દૃષ્ટ્વાધ્યાત્વોપાસ્ય સર્વે મુક્તિં યાસ્યન્તિ કાલતઃ

અહઙ્કારગતં દ્રષ્ટુમીશાનોપાસને ક્ષમાઃ ।
પુષ્કરાદ્યા મહેન્દ્રાન્તાઃ ક્રમાદધિકકાન્તયઃ

કોટ્યર્બુદાર્કાભં દેવં વામદેવાદયો હરિમ્ ।
ઉપાસ્યાહઙ્કારતત્વવ્યાપ્તસત્તનુમીશ્વરમ્

મુચ્યતે ચ મહત્તત્વે તમસ્યપિ તતં હરિમ્ ।
પશ્યન્તીવારુણીપૂર્વા નેષ્યન્તિ તમસિસ્થિતમ્

અનન્તાર્કરુચા સત્વાવૃત્યન્તં વ્યાપ્તમવ્યયમ્ ।
ઉપાસ્ય ગીર્મુક્તિમેતિ તતોપ્યધિકરુક્ તતઃ

વાસુદેવાવરણગં બ્રહ્મા પશ્યતિ નેતરઃ ।
યાવત્પશ્યન્તિ તં જીવં તાવત્સામાન્યરુક્ સ હિ

યાવનુપાસ્યો વૈ વિષ્ણુસ્તાવત્તેષાં વિશેષભા ।
બ્રહ્મણો નૈવ સામાન્યરુગ્વિશેષપ્રભો હિ સઃ

અત્યલ્પસુખરૂપાંશા જીવાનાં યોગ્યતાવસન્ ।
યાદૃશી ભારમાયાસ્તુ વ્યાપ્તાયાઃ સર્વદેશગા

ભાનુપ્રભાગતા દીપપ્રભા યદ્વન્ન રોચતે ।
તથા વિષ્ણુપ્રભાનુન્નામાપ્રભા નૈવ રોચતે

એવં નીચપ્રભાસ્વોચ્ચપ્રભાસુ પ્રવિલીયતે ।
તથાપિ ચ યથાર્થજ્ઞા મુક્તાપ્તૈ તત્વવેત્તમાઃ

યો યાવતીં હરૌ કાન્તિં વેત્યસૌ તચ્છતાંશભાક્ ।
પ્રભાત્યેવ પ્રકાશસ્ય તારતમ્યં વિદુત્તમાઃ