પરિભાષેન્દુશેખર · શ્લોક 121-132

અન્તરઙ્ગાદુપજીવ્યાદપિ બલીયાંસ ઇત્યર્થઃ।
ઽચતુર્ભ્યઃઽ ઇતિ તુ સ્પષ્ટાર્થમેવ। અત એવ તત્પ્રત્યખ્યાનં ભાષ્યોક્તં સઙ્ગચ્છતે।
અત એવ સવર્ણસંજ્ઞાદેર્નિષેધવિષયે ન વિકલ્પઃ। અન્યથા મીમાંસકરીત્યા વિધેરુપજીવ્યત્વેન પ્રબલ્યાત્ તસ્ય સર્વથા બાધાનુપપત્યા દુર્વારઃ સ ઇતિ મઞ્જૂષાયાં વિસ્તરઃ। અત એવ"દ્વન્દ્વે ચ" "વિભાષા જસિ"ઇતિ ચરિતાર્થમ્।
વિધ્યુન્મૂલનાય પ્રવૃત્તિરસ્યા બીજમ્।"ન લુમતાઽ"કમેર્ણિઙ્"ઇત્યનયોર્ભાષ્યે સ્પષ્ટૈષા॥
નન્વત્યન્તસ્વાર્થિકાનામર્થપ્રત્યાયકત્વરૂપપ્રત્યયત્વાનુપપત્તિઃ, અત આહ --
અનિર્દિષ્ટાર્થાઃ પ્રત્યયાઃ સ્વાર્થે

યસ્યાર્થઃ પ્રકૃત્યા પ્રત્યાય્યતે, સો ઽપિ પ્રત્યય ઇત્યસ્યાપ્યઙ્ગીકારાત્ તસ્ય પ્રત્યયત્વમિતિ ન દોષઃ।
સ્વાર્થ ઇત્યસ્ય સ્વીયપ્રકૃત્યર્થ ઇત્યર્થઃ। મહાસંજ્ઞાબલાદર્થાકાઙ્ક્ષાયામન્યાનુપસ્થિતિરસ્યા બીજમ્।"સુપિ સ્થઃ"ઇત્યાદિ સૂત્રેષુ ભાષ્યે સ્પષ્ટૈષા॥
યોગવિભાગાદિષ્ટ સિદ્ધિઃ

ઇષ્ટસિદ્ધિરેવ, ન ત્વનિષટાપાદનં કાર્યમિત્યર્થઃ। તત્તત્સમાનવિધિકદ્વિતીયયોગેન વિભક્તસ્યાનિત્યત્વજ્ઞાપનમેતદ્બીજમ્॥
પર્યાયશબ્દાનાં લાઘવગૌરવચર્ચા નાઽદ્રિયતે

તત્ર તત્રાન્યતરસ્યામ્"વિભાષા વા"ઇતિ સૂત્રનિર્દેશજ્ઞાપિતમિદમ્ ॥
જ્ઞાપકસિદ્ધં ન સર્વત્ર

સ્પષ્ટમેવ પઠિતવ્યે ઽનુમાનાદ્ બોધનમસાર્વત્રિકત્વાર્થમિત્યર્થઃ। તેન જ્ઞાપકસિદ્ધપરિભાષાયાનિષ્ટં નાપાદનીયમિતિ તાત્પર્યમ્। ભાષ્યે ઽપિ ધ્વનિતમેતત્"ઙ્યાપ્"સૂત્રાદૌ।
જ્ઞાપકેતિ ન્યાયસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્। ન્યાયજ્ઞાપકસિદ્ધાનામપિ કેષાઞ્ચિત્ કથનમન્યાષામનિત્યત્વબોધનાયેતિ ભાવઃ। યથા ઽતત્સ્થાનાપન્ને તદ્ધર્નલાભઃઽ ઇતિ ન્યાયસિદ્ધં સ્થાનિવત્સૂત્રમ્, જ્ઞાપકસિદ્ધં ચ તત્ર"અનલ્વિધૌ"ઇતિ॥
નનુ ઽદ્રોગ્ધા દ્રોગ્ધા, દ્રોઢા દ્રોઢાઽ ઇત્યાદૌ ઘત્વાદીનામસિદ્ધત્વાત્ પૂર્વં દ્વિત્વે એકત્ર ઘત્વમ્, અપરત્ર ઢત્વમિત્યસ્યાપ્યાપત્તિરત આગ --
પૂર્વત્રાસિદ્ધમદ્વિત્વે

દ્વિત્વભિન્ને પૂર્વત્ર કર્તવ્યે પરમસિદ્ધમિત્યર્થઃ।"પૂરિવત્રાસિદ્ધમ્"ઇત્યધિકારભવં શાસ્ત્રમસ્યા લિઙ્ગમ્।
યત્ર ચ સિદ્ધત્વાસિદ્ધત્વયોઃ ફલે વિશેષઃ, તત્રૈવેયમ્। ઽકૃષ્ણર્દ્ધિઃઽ ઇત્યાદૌ જશ્ત્વાત્પૂર્વમનન્તરં વા દ્વિત્વે રૂપે વિશેષાભાવેન નાસ્યાઃ પ્રવૃત્તિરિત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ।"સર્વસ્ય દ્વે"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટેયમ્॥
નનુ ઽગોષ્વશ્વેષુ ચ સ્વામીઽ ઇત્યાદિવત્ ઽગોષ્વશ્વાનાં ચ સ્વામીઽ ઇત્યપિ સ્યાત્"સ્વામીશ્વર"ઇતિ સૂત્રેણ ષષ્ઠીસપ્મ્યોર્વિધાનાત્, અત આહ --
એકસ્યા આકૃતેશ્ચરિતઃ પ્રયોગે દ્વિતીયસ્યાસ્તૃતીયસ્યાશ્ચ ન ભવિષ્યતિ

યત્રાન્યાકૃતિકરણે ભિન્નાર્થત્વસમ્ભાવના તદ્વિષયો ઽયં ન્યાય ઇત્યન્ત્ર વિસ્તરઃ।"કૃઞ્ચાનુપ્રયુજ્યતે"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટેયમ્॥
નનુ ઽવિવ્યાધઽ ઇત્યાદૌ પરત્વાદ્ધલાદિઃશેષે વસ્ય સમ્પ્રસારણં સ્યાત્, અત આહ --
સમ્પ્રસારણં તદાશ્રયં ચ કાર્યં બલવત્

તદાશ્રયમ્"સમ્પ્રસારણાચ્ચ"ઇતિ પૂર્વરૂપમ્। વસ્તુતઃ"લિટ્યભ્યાસસ્ય"ઇતિ સૂત્રે ઽઉભયેષાં ગ્રહણસ્યોભયેષાં સમ્પ્રસારણમેવ યથા સ્યાદિત્યર્થકત્વેનેદં સિદ્ધમિત્યેષા વ્યર્થા,"લિટ્યભ્યાસસ્ય"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્। ફલાન્તરાન્યથાસિદ્ધિરપિ તત્રૈવ ભાષ્યે સ્પષ્ટા।"ણૌ ચ સંશ્ચઙોઃ"ઇત્યાદૌ સંશ્ચઙોઃ ઇત્યાદિ વિષયસપ્તમીતિ તત્રાપિ ન દોષ ઇત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
યત્તુ --
ક્વચિદ્ વિકૃતિઃ પ્રકૃતિં ગૃહ્ણાતિ

તેન"નિસમુપવિભ્યો હ્વઃ"ઇત્યત્ર હ્વાગ્રહણેન હ્વેઞો ગ્રહણસિદ્ધિઃ॥
તથા --
ઔપદેશિકપ્રાયોગિકયોરૌપદેશિકસ્ય ગ્રહણમ્

તેન"દાદેર્ધાતોઃ"ઇત્યત્રૌપદેશિકધાતોરેવ ગ્રહણમિતિ, તત્, ન; તયોર્નિર્મૂલત્વાત્, ભાષ્યાવ્યવહૃતત્વાચ્ચ, ઽન ચ વિકૃતિઃ પ્રકૃતિં ગૃહ્ણાતિઽ ઇતિ"ગ્રહિજ્યા"ઇતિ સૂત્રસ્થભાષ્યેણાદ્યાયાસ્તિરસ્કારાચ્ચ।
"નિસમુપવિભ્યો હ્વઃ"ઇત્યાદૌ હ્વેઞો।ટનુકરણે સૌત્રઃ પ્રયોગઃ।
આત્વવિષય એવાત્મનેપદમ્, પ્રયોગસ્થાનામેવાનુકરણસ્ય ઘુસંજ્ઞા સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટમુક્તત્વાદિત્યન્યે। અન્ત્યાપિ તત્ર તત્રોપદેશગ્રહણં કુર્વતઃ સૂત્રકૃતોવાર્તિકકૃતશ્ચાસમ્મતા।
ઽઇહ હિ વ્યાકરણે સર્વેષ્વેવ સાનુબન્ધકગ્રહણેષુ રૂપમાશ્રીયતે -- યત્રાસ્યૈતદ્રૂપમિતિ, રૂપનિર્ગ્રહશ્ચ શબ્દસ્ય નાન્તરેણ લૌકિકં પ્રયોગમ્, તસ્મિંશ્ચ લૌકિકે પ્રયોગે સાનુબન્ધકાનાં પ્રયોગો નાસ્તીતિ કૃત્વા દ્વિતીયઃ પ્રયોગ ઉપાસ્યતે, ઽક ઉપદેશો નામઽ ઇતિ ઘુસંજ્ઞાસૂત્રસ્થ ભાષ્યેણ પ્રાયોગિકાસમ્ભવે તદ્ગ્રહણમિત્યર્થસ્ય લાભેન ભાષ્યાસમ્મતા ચ ।
ભાષ્યે સાનુબન્ધકેત્યાદિ પ્રકૃતાભિપ્રયેણ।"દાદેઃ"ઇતિ સૂત્રે દાદિપદસ્યૌપદેશિકદાદિત્વવતિ લક્ષણેતિ ન દોષ ઇત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
યદપિ નનુ ઽઅજર્ઘા બેભિદીતિઽ ઇત્યાદૌ તત્તદિગુણપ્રયુક્તા વિકરણા યઙ્લુકિ સ્યુઃ, તથા યઙ્લુકિ ઽબેભિદિતાઽ ઇત્યાદૌ"એકાચઃ"ઇતોણ્ નિષેધઃ સ્યાત્, અત આહ --
શ્તિપા શપાનુબન્ધેન નિર્દિષ્ટં યદ્ ગણેન ચ ।
યત્રૈકાજ્ગ્રહણં ચૈવ પઞ્ચૈતાનિ ન યઙ્લુકિ

અનુબન્ધનિર્દેશો દ્વિધા -- સ્વરૂપેણ, ઽઙિતઃઽઇત્યાદિપદેન ચ। ઽહન્તિ, યાતિ, વાતિ,"સનીવન્ત"ઇતિ સૂત્રે ભરેતિ,"દીઙો યુડચિ" "અનુદાત્ત ઙિતઃ" "દિવાદિભ્યઃ શ્યન્""એકાચ ઉપદેશે"ઇત્યુદાહરણાનિ।
દ્વિત્વમ્"સનાદ્યન્તાઃ"ઇતિ"ભૂવાદયઃ"ઇતિ ધાતુત્વં ચ ભવત્યેવ,"ગુણોયઙ્લુકોઃ"ઇતિયીદિભિર્નુષેધાનિત્યત્વકલ્પનાત્। તેન ભષ્ભાવો ઽપિ ઽઅજર્ઘાઃઽ ઇત્યાદૌ ભવતિ। અત એવ"શ્વોદિતઃ"ઇતિ સૂત્રે કૈયટે -- ઽયત્રૈકાજ્ ગ્રહણં કિઞ્ચિત્ઽ ઇતિ પાઠઃ।"એકાચ ઉપદેશે।ટનુદાત્તાત્"ઇતિ સૂત્ર એકાજ્ગ્રહણેનૈકદેશાનુમત્યૈષા જ્ઞાપ્યતે। અન્યથોપદેશે ઽન્કાચાનુદાત્તત્વસ્યૈવ સત્વેન તદ્વૈયર્થ્યં સ્પષ્ટમેવેતિ।
તદપિ ન, ભાષ્યાનુક્તત્વાત્। એકાજ્ગ્રહણસ્ય વધિવ્યાવૃત્યર્થમાવશ્યકત્વાચ્ચ।
ન ચ વધિસ્સ્થાન્યુપદેશ એકાજેવેતિ વાચ્યમ્, સાક્ષાદુપદેશસમ્ભવેનૈતદ્વિષયે સ્થાન્યુપદેશાગ્રહણાત્, ઉપદેશાત્વાવચ્છેદેનૈકાજિત્યર્થાચ્ચ।
કિઞ્ચ ઉત્તરાર્થમેકાજ્ગ્રહણમ્। અત એવ ઽજાગરિતવાન્ઽ ઇત્યાદાવુપદેશ ઉગન્તત્વમાદાય"શ્રુયુકઃ કિતિ"ઇતીણ્ નિષેધો ન। તત્રોપદેશે ઇત્યનુવૃત્તિશ્ય ઽસ્તીર્ણમ્ઽ ઇત્યાદાવિણ્ નિષેધાયેત્યાકરે સ્પષ્ટમ્।
ન ચ ભાષ્યે યઙ્ લોપો ઽબેભિદિતાઽ ઇત્યાદાવિટ્પ્રવૃત્યર્થમુપદેશે ઽનુદાત્તાદેકાચઃ શ્રૂયમાણાદઙ્ગાદિત્યર્થે સનીટ્પ્રતિષેધો વક્તવ્યઃ, ઽબિભિત્સતિઽ ઇતિ દોષોપન્યાસવદ્ યઙ્લુકિ દોષાણામુપન્યાસેન તત્રેડિષ્ટઃ।
યઙ્લોપેત્યાદિ ભાષ્યં તૂપક્રમોપસંહારબલેન ન યઙ્લુગ્વિષયમ્।
કિઞ્ચ, તસ્ય તદ્વિષયકત્વે યઙ્લોપે સ્થાનિવત્વસ્યેવયઙ્લુક્યુપાયાપ્રદર્શનેન ન્યૂનત્પત્તિરિતિ વાચ્યમ્, ઇડ્વિષયે યઙ્લુકો લોકે ઽનભિધાનેન છન્દસિ સર્વવિધીનાં વૈકલ્પિકત્વેન ચ તત્ર દોષાનુપન્યાસેનાદોષાત્। અન્યથા ઽએકાજ્ગ્રહણં કિમર્થમ્ઽ ઇતિ પ્રશ્નસ્ય ઽઉત્તરત્ર જાગર્ત્યર્થમિહ વધ્યર્થમ્ઽ ઇત્યુત્તરસ્ય ચ ભાષ્યે નિરાલમ્ભનત્વપત્તેઃ।
ન ચાર્ધધાતુકાક્ષિપ્તધાતોરેકાચ ઇતિ વિશેષણમ્। એવં ચ ઽબિભિત્સતિઽ ઇત્યાદાવુત્તરખણ્ડસ્ય ધાતોરેકાચ્ત્વમસ્ત્યેવ, ઉત્તરખણ્ડે ઽસ્તિત્વવત્। એતચ્ચ ઽદયતેઃઽ ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્। એવં ચ પ્રકૃતભાષ્યાસઙ્ગતિરિતિ વાચ્યમ્ ; આક્ષેપે આક્ષિપ્તસ્યાન્વયે ચ માનાભાવાત્।
અઙ્ગત્વં તુ વિશિષ્ટ એવેતિ"એકાચો દ્વે"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્। નિરૂપિતં ચ તનાદિશેષે શબ્દેન્દુશેખરે। ધાતુત્વં તૂત્તરખણ્ડ એવ। અત એવ"એકાચો બશો ભષ્"ઇતિ સૂત્રે ધાતોરવયવસ્યૈકાચ ઇતિ વૈયધિકરણ્યેનાન્વયે ગર્ધપ્સિદ્ધિઃ પ્રયોજનમુક્તં ભાષ્યે, ન તુ પ્રસિદ્ધમ્ ઽઅજર્ઘાઃઽ ઇતિ।
ઽઅજર્ઘાઃ, બેભિદીતિઽ ઇત્યાદૌ શ્નમ્ શ્યનાદયસ્તુ"ચર્કરીતં ચ"ઇત્યસ્યાદાદૌ પાઠેન
યઙ્લુગન્તે ગણાન્તરપ્રયુક્તવિકરણસ્યાપ્રાપ્ત્યા ન ભવન્તિ।
છાન્દસત્વાદેવ કાર્યાન્તરાણામપિ છન્દસિ દૃષ્ટપ્રયોગેષ્વદૃષ્ટાનામભાવો બોધ્યઃ।
ભાષાયાં તુ તાદૃશાનામભાવ એવ। શ્તિપ્શબાદિનિર્દેશાસ્તુ ઽભવતેરઃઽ ઇત્યાદિ સૂત્રસ્થતન્નિર્દેશવન્નાર્થસાધકા ઇત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
નનુ ઽજભો ઽચિ, રધેશ્ચ, નેટ્યલિટિઽ ઇત્યેવ સૂત્ર્યતામ્, કિં દ્વીરધિગ્રહણેનેત્યાહ --
પદગૌરવાદ્ યોગવિભાગો ગરીયાન્

પ્રતિવાક્યં ભિન્નવાક્યાર્થબોધકલ્પનેન ગૌરવં સ્પષ્ટમેવ। પરન્તુ ભાષ્યાસમ્મતેયમ્।"ટાઙસિ"ઇતિ સૂત્રસ્થ ભાષ્ય વિરુદ્ધા ચ। તત્ર ચ ઇનાદેશે ઇકારપ્રત્યાખ્યાનં યોગવિભાગેનૈવ કૃતમિતિ બહવઃ॥
અર્ધમાત્રાલાઘવેન પુત્રોત્સવં મન્યન્તે વૈયાકરણાઃ